Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 38 2007143 1754365 2026-05-05T15:34:14Z Kurê Acemî 105128 2007143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> yan jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. [[1417]], [[Colemêrg]] - m. [[1491]] Colemêrg) [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 5jiwj3lu04rhapp655rxkbxx5ruwv06 2007144 2007143 2026-05-05T15:34:36Z Kurê Acemî 105128 2007144 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> yan jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. [[1417]], [[Colemêrg]] - m. [[1491]] Colemêrg) [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 3ne90c0ji36prys606pjj1objc3mylz 2007145 2007144 2026-05-05T15:34:47Z Kurê Acemî 105128 2007145 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> yan jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. [[1417]], [[Colemêrg]] - m. [[1491]] Colemêrg) [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] llt4rwq6osnxf9zvfvbqcjj8kftd4o5 2007146 2007145 2026-05-05T15:35:16Z Kurê Acemî 105128 2007146 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. [[1417]], [[Colemêrg]] - m. [[1491]] Colemêrg), [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] kek5smq2v4j4j1tz8xgsja6ngoudr9p 2007147 2007146 2026-05-05T15:35:45Z Kurê Acemî 105128 2007147 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li[[Colemêrg]] - m. [[1491]] Colemêrg), [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 9f1fxa5c58epi931y1e8rgua815otrb 2007148 2007147 2026-05-05T15:35:58Z Kurê Acemî 105128 2007148 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. [[1491]]), [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 6rxetovcu5w4hpu3au4e4pm5ju4ciq4 2007149 2007148 2026-05-05T15:36:14Z Kurê Acemî 105128 2007149 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]], [[wêje]]van û [[nivîskar]]ekî klasîk ê [[kurd]] e. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] pdf9osg50poqmrjrz2pry01rduyaygo 2007150 2007149 2026-05-05T15:36:24Z Kurê Acemî 105128 2007150 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] qvd9mfk7y741ilgbzs1ydwa811669w7 2007151 2007150 2026-05-05T15:37:31Z Kurê Acemî 105128 2007151 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = {{ala|Kurdistan}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] editg1pxdlv7vcq72zcywm6gp0gi1a3 2007152 2007151 2026-05-05T15:38:21Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007152 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 3ap75jyn2tpbk179qtyfcxtq1nmkkxj 2007153 2007152 2026-05-05T15:39:21Z Kurê Acemî 105128 2007153 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlida kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlidên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lê belê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor [[Belîc Şêrko]], [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] aptbh9ucjtkmkl7ui01xbsnuuq99hft 2007154 2007153 2026-05-05T15:39:54Z Kurê Acemî 105128 2007154 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlida kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlidên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 66gcfsorqewz5fezxln26js0jnqpbkh 2007155 2007154 2026-05-05T15:40:17Z Kurê Acemî 105128 2007155 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidin Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992yan de li [[Stembol]]ê ji aliyê [[Weşanxaneya Firat]]ê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di [[Dîwana Kurmancî]] de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" be û "Ehmed" jî leqeba wî be. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ifu4tdh4l4awo0x8dcxdq7x6eyiklo5 2007156 2007155 2026-05-05T15:41:40Z Kurê Acemî 105128 2007156 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''[[Dîwana Kurmancî]]'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] jzvi51wiqt7k0ts1jyjbamz3thpt08c 2007157 2007156 2026-05-05T15:42:34Z Kurê Acemî 105128 2007157 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''[[Dîwana Kurmancî]]'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e'' <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 78q908raktmrshggfmiwp7cec62eidq 2007158 2007157 2026-05-05T15:43:08Z Kurê Acemî 105128 2007158 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''[[Dîwana Kurmancî]]'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e''.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 8gkplr7w8pdxfy6irn6wic0wzpdqnuu 2007159 2007158 2026-05-05T15:43:19Z Kurê Acemî 105128 2007159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: ''Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e''.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 2fanex0rui9rx3vj6544qf8mrdwjsxg 2007160 2007159 2026-05-05T15:44:07Z Kurê Acemî 105128 2007160 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Colemêrg]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = Colemêrg | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] cteul9w96cyn4zsrxiygv5lkglbxboz 2007161 2007160 2026-05-05T15:44:46Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007161 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botanê]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] eveld3psmtbcwfdqt55twl3nfdrmfff 2007162 2007161 2026-05-05T15:44:54Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] tempeycwsiizsl3qpni2536lhdn0b78 2007163 2007162 2026-05-05T15:46:04Z Kurê Acemî 105128 2007163 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Jînenîgarî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binihêre == * [[Klasîkên kurdî]] * [[Mewlûda Melayê Batê]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 3osgivcqgnth1upzd3y4pokwlgz822r 2007164 2007163 2026-05-05T15:46:21Z Kurê Acemî 105128 2007164 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Jînenîgarî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] rx98ognmowurncdb6dqyg8p3bc6bjx7 2007165 2007164 2026-05-05T15:47:44Z Kurê Acemî 105128 2007165 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Nav == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Jînenîgarî == Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] g57imxo6rdlqr1c8jzcbz5aiuby39gt 2007166 2007165 2026-05-05T15:48:11Z Kurê Acemî 105128 2007166 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. == Jînenîgarî == Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] t9e78sa16iin2egzedzxuxkcdjmjcrf 2007167 2007166 2026-05-05T15:48:22Z Kurê Acemî 105128 2007167 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] hpej7x5e9g2tpldex78078fwhzskk8a 2007168 2007167 2026-05-05T15:50:26Z Kurê Acemî 105128 2007168 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] dp6t3wfmcd0qyccu67dskla1g1kdmlt 2007169 2007168 2026-05-05T15:51:05Z Kurê Acemî 105128 2007169 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 8gjonmw35bpvvtpobqop7uogjk3lbm3 2007170 2007169 2026-05-05T15:51:31Z Kurê Acemî 105128 2007170 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ja3vvimymu1vss4dkdyt95c9z2xxr2z 2007171 2007170 2026-05-05T15:53:03Z Kurê Acemî 105128 2007171 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|Mewlûda Kurmancî]] (an bi navê Mewlûda Nebî) bûye == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 0mxv5cdltx0yf2foxszuq6v3mp70d6c 2007172 2007171 2026-05-05T15:53:19Z Kurê Acemî 105128 2007172 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurmancî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] l48jnejiybdl436sxmai3ccq38xs04e 2007173 2007172 2026-05-05T15:54:33Z Kurê Acemî 105128 2007173 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 3dkake48o7i8931u4ps2iat0tmnm480 2007174 2007173 2026-05-05T15:55:38Z Kurê Acemî 105128 2007174 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] kplxqde111s225emx87mxasa8h012fj 2007175 2007174 2026-05-05T15:56:21Z Kurê Acemî 105128 2007175 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 0ueao9p0671snxw54wzw2iw5s1fn7be 2007176 2007175 2026-05-05T15:58:29Z Kurê Acemî 105128 2007176 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] thw4b9eyce26bl97k7f5pvi4vzqdhif 2007177 2007176 2026-05-05T15:59:25Z Kurê Acemî 105128 2007177 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] n3i6h3lnpf237tr72f4ny761xetrtr2 2007178 2007177 2026-05-05T16:00:57Z Kurê Acemî 105128 2007178 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. === * === Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]]. [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ptaegfts4x6cfxz7bj92ve12dtk8wbh 2007179 2007178 2026-05-05T16:01:09Z Kurê Acemî 105128 2007179 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]]. [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] iosuebpxdx6ty8b8kx47gv4rx8ue6yx 2007180 2007179 2026-05-05T16:01:31Z Kurê Acemî 105128 2007180 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû. Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne. Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]]. [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ngsmuip6tsvl1jexz7t7j793c8zkz4n 2007181 2007180 2026-05-05T16:02:21Z Kurê Acemî 105128 2007181 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin. Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de. Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye. Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]]. [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] su7ztymvo8dm916pay1ekyrtcjkxt9i 2007182 2007181 2026-05-05T16:03:03Z Kurê Acemî 105128 2007182 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin. ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e. Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]]. [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] qscjkwkh3xcrai7y1x3ghafry4hinzo 2007183 2007182 2026-05-05T16:04:52Z Kurê Acemî 105128 2007183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] osjpx0965a0jzi9vh22ibjreb4ym7vc 2007184 2007183 2026-05-05T16:05:26Z Kurê Acemî 105128 2007184 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 8qagpf051n08024fhyel1hnmf1ksere 2007185 2007184 2026-05-05T16:06:22Z Kurê Acemî 105128 2007185 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''[[Dîwana Bateyî]]'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 41u6sczm9zjmv09neyq3kbr7w24841g 2007186 2007185 2026-05-05T16:06:34Z Kurê Acemî 105128 2007186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] oy2cxfzh419rancchlq5wwdorm8716i 2007187 2007186 2026-05-05T16:07:17Z Kurê Acemî 105128 2007187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên, ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] to4t19jp3soqh9jgvpfruz8ww5vo4k5 2007188 2007187 2026-05-05T16:07:34Z Kurê Acemî 105128 2007188 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên ku ev yek ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 66jcepowt3l11hjy1whxcqm9iewnabl 2007189 2007188 2026-05-05T16:07:55Z Kurê Acemî 105128 2007189 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate|Bateyê]] jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir|Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel|Xazelên]] (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] q4k9lemtcum32g8p864akzodpwd90cz 2007206 2007189 2026-05-05T17:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2007206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 4448n1p79pil2v4gshzns9e0r8luve5 2007208 2007206 2026-05-05T17:41:47Z Kurê Acemî 105128 2007208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 55waylbpw556gascm75lazaelmfmg12 2007209 2007208 2026-05-05T17:42:05Z Kurê Acemî 105128 2007209 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî di helbesta Mewlûda Kurdî == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] lthq773ybxwpxynhrovp0h2he6jp86s 2007210 2007209 2026-05-05T17:42:36Z Kurê Acemî 105128 2007210 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] rhhlizu91mg9c8boty70csietrglyea 2007211 2007210 2026-05-05T17:42:56Z Kurê Acemî 105128 2007211 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] pi286u83wnct5wm2nmdhn34s8uxub2a 2007212 2007211 2026-05-05T17:43:18Z Kurê Acemî 105128 2007212 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] nbrvlzqsruf2cs44othowl11osxp0sw 2007214 2007212 2026-05-05T17:43:53Z Kurê Acemî 105128 2007214 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] de7dviqucan49roe4tojdccdb2rl67d 2007216 2007214 2026-05-05T17:44:54Z Kurê Acemî 105128 2007216 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] n1ode5e2jkoxoyuv24hm3goiqcogf8y 2007217 2007216 2026-05-05T17:45:21Z Kurê Acemî 105128 2007217 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin. == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 9uhvopzwriwd0t3xxqn7j8cv39gmtpy 2007219 2007217 2026-05-05T17:45:39Z Kurê Acemî 105128 2007219 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [//www.yuksekovahaber.com/author_article_detail.php?id=413&uniq_id=1194030944 Yüksekova Haber] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] q8swhnpa21rzrg4cpov8phrq0ss752j 2007220 2007219 2026-05-05T17:46:46Z Kurê Acemî 105128 2007220 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] tom7n89hroyiu3ezu9wjhcpo6mssgxm 2007221 2007220 2026-05-05T17:47:42Z Kurê Acemî 105128 2007221 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] cq95lvk4x1qhvins4z1dprbo9u7qr3t 2007222 2007221 2026-05-05T17:48:11Z Kurê Acemî 105128 2007222 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 6qlp3u9kbpjel7r3devljianb6e9eax 2007223 2007222 2026-05-05T17:48:37Z Kurê Acemî 105128 /* Bîbliyografî */ 2007223 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] hc7zxymtppf5o1udfd4g8fzh1n4y8qi 2007224 2007223 2026-05-05T17:49:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007224 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Hesenê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] t2tg1gzi54f76f081n0be27i37e8j5q 2007225 2007224 2026-05-05T17:50:59Z Kurê Acemî 105128 2007225 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] izxza0vacq2ydf5au96q47ytltvszsq 2007227 2007225 2026-05-05T17:51:49Z Kurê Acemî 105128 2007227 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = Medreseya Mîr Hesenê Welî | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever|Geverê]] xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 6n4kl4o7n5jqgqodcp2ywjtzed0uexe 2007228 2007227 2026-05-05T17:52:04Z Kurê Acemî 105128 2007228 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = Du keç û yek law | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever|Geverê]] xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 16u0jpw2tfdqtkhn1i6ggijkpxq3c1p 2007229 2007228 2026-05-05T17:52:31Z Kurê Acemî 105128 2007229 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever|Geverê]] xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Citation |last=Kreyenbroek |first=Philip G. |title=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |encyclopedia=[[Encyclopedia Iranica]] |year=2005 |access-date=27 April 2021}} *{{Citation|last=Leezenberg|first=Michiel|title=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan|url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html|journal=Iranian Studies|volume=47|issue=5|year=2014|pages=713–733|doi=10.1080/00210862.2014.934150|issn=0021-0862|s2cid=162201041}} * {{Citation|last=Öztürk|first=Mustafa|year=2018|title=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış|url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf|journal=Turkish Studies|volume=13}} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] mzzprp5s8qt1np2ligq0m4ia91uotzb 2007237 2007229 2026-05-05T18:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, +Valahiya lîsteyan, --Valahiyên nehewce.) 2007237 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] ozrt9ud781s4p9n1wnt1ftm96rsuj3m 2007254 2007237 2026-05-05T19:14:11Z Kurê Acemî 105128 2007254 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêd [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] anên derve == {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} p751b8p0qrtfuaqt59v2nibvxbp4dss 2007255 2007254 2026-05-05T19:14:33Z Kurê Acemî 105128 2007255 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} 025rx5gutee37fd5krwxv4cwtys95qc 2007256 2007255 2026-05-05T19:19:06Z Kurê Acemî 105128 2007256 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == #[https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] #[https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] #Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} kiru53v9m2pz0hrpyabt07e1tvym438 2007257 2007256 2026-05-05T19:19:29Z Kurê Acemî 105128 2007257 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == *[https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] *[https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] *Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} 4pxjx0y19fbcado5w9n7fslrycypwqz 2007258 2007257 2026-05-05T19:19:54Z Kurê Acemî 105128 /* Girêdanên derve */ 2007258 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == *[https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] *[https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] *Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] {{Wêjevanên kurd}} m9prxeqfjqdhl8l3b7c9s7zqb3c7mdm 2007259 2007258 2026-05-05T19:20:17Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2007259 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == *[https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] *[https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] *Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] {{Wêjevanên kurd}} tsx07nrtc4469a71rd31dua8onjxzp0 2007262 2007259 2026-05-05T19:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, +Valahiya lîsteyan.) 2007262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemû mewlûdên kurdî ji aliyê wî ve bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] c2ht2rtzrxbe6ra4w95djnjzuju6xnp 2007270 2007262 2026-05-05T21:15:00Z Penaber49 39672 /* */ 2007270 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemî mewlûdên kurdî ji wî bi bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çapandin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 38lreb63lwtpeeszt5z6cprz1uagm66 2007271 2007270 2026-05-05T21:17:27Z Penaber49 39672 /* */ 2007271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemî mewlûdên kurdî ji wî bi bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çap kirin. Li ser pişta wê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] lb52e7dg7rphyxiw86nc0epi1n0wx1a 2007272 2007271 2026-05-05T21:19:29Z Penaber49 39672 /* */ 2007272 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û dîndarekî kurd yê sedsala 15an bû.{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê ji ber ku hema hema hemî mewlûdên kurdî ji wî bi bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çap kirin. Li ser bergê vê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] rzaxqdbiqwjlgm6p4v5pohpk9pe3rlk 2007273 2007272 2026-05-05T21:21:57Z Penaber49 39672 /* */ 2007273 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û alimekî kurdê sedsala 15an bû ku {{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} Wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê û hema hema hemî mewlûdên kurdî ji wî bi bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çap kirin. Li ser bergê vê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] 2wwwpczad5bdi7l0qfbppapx3sjzk6h 2007274 2007273 2026-05-05T21:22:27Z Penaber49 39672 /* */ 2007274 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | nav = Mela Hesenê Bateyî | bernav = Melayê Batê | sernavê_wêne = Mela Hesenê Bateyî | roja_jidayikbûnê = 1417 | cihê_jidayikbûnê = [[Bate]], [[Mîrektiya Botan]] | roja_mirinê = 1491 (74 Salî) | cihê_mirinê = [[Colemêrg]], [[Mîrektiya Hekarî]] | hevwelatî = | netewe = [[Kurd]] | malbat = Ertûşî | bav = Mistefa | dîn = [[Îslam]] | zarok = | perwerde = | bandorbar = [[Muhemmed]], [[Elî]], [[Fexredîn Razî]] | pîşe = [[Helbestvan]], [[Wêje]]van û [[Nivîskar]] | bandorker = [[Wêjeya kurdî]], [[Zeynelabidin Zinar]], [[Muhemmed Emînê Heyderî]] }} '''Melayê Batê'''<ref>Arjen Ari, Xasenezer [https://books.google.de/books?id=NZqdBwAAQBAJ&pg=PT48&dq=%22Melay%C3%AA+Bat%C3%AA%22&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi_w4Lui9XLAhXDaA8KHdH7D14Q6AEIHTAA#v=onepage&q=%22Melay%C3%AA%20Bat%C3%AA%22&f=false Melayê Batê...]</ref> an jî '''Mela Huseynê Bateyî''' (jdb. {{Nêzîkî}} 1417 li - m. {{Nêzîkî}} 1491), [[helbestvan]] û alimekî kurdê sedsala 15an bû ku {{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}} wî bingehên cureya edebî ya mewlûda kurdî daniyê û hema hema hemî mewlûdên kurdî ji wî bi bandor bûne.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Mewlûda ku Melayê Bateyî nivîsandiye, ji aliyê [[Zeynelabidîn Zinar]] ve hatiye tîpguhastin û di sala 1992an de li [[Stembol]]ê ji aliyê Weşanxaneya Firatê ve hatiye çap kirin. Li ser bergê vê çapê ''Mele Ehmedê Batê'' nivîsandî ye. Lê li ser Mewlûda Melayê Bateyî ku di dema osmaniyan (Rumî 1323, Mîladî 1907an) de, li bajarê Stembolê hatiye çapkirin, ''Hesenul Ertoşî (Hesenê Ertoşî)'' nivîsandî ye. == Jînenîgarî == Navê Melayê Bateyî yê rastîn ''Hesen/Husên'' e. Lêbelê di pirtûka [[Ensîklopediya Îslamê ya Weqfa Diyanetê ya Tirkiyeyê|Ensîklopediya Îslamê]] de hatiye nivîsandin ku navê wî ''Ehmed'' e. Her wisa nivîskar û lêkolîner doktor Belîc Şêrko, [[Mihemed Emîn Zekî]] û [[Eladîn Secadî]] jî vî navî dipejirînin û di berhemên xwe de jî nivîsandine. Tê zanîn ku [[Bate]] navê gundê wî û [[Ertoşî|Ertoş]] jî navê eşîra wî ye. Ji xwe Bate gundê ertoşiyan e. [[Ebdulreqîb Yusif|Ebdulreqîb Yûsif]] di ''Dîwana Kurmancî'' de dibêje ku navê wî "Husên" e. Dibêje: {{Quote|Carekê riya min bi herêma Hekariyê ket, min ji malbata Bateyî pirsî û bersiv "Husên" bû. Jixwe mela û gelê wê herêmê hemû jî dibêjin ku navê wî Husên e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref>}} Dibe ku navê wî "Hesen/Husên" bû û "Ehmed" jî leqeba wî bûye. Mela Bateyî derdora sala 1417an li gundê [[Bate]]yê jidayik bûye. Navê bavê wî Mistefa bû. Ew di Medreseya Mîr Hesenê Welî li [[Gever]]ê xwendiyê. Di derbara jiyana Bateyî de zêde agahî nayên zanîn; piraniya agahiyan ji Alexandre Caba û [[Mele Mehmûdê Bazîdî|Mehmûdê Bazîdî]] tên lê wekî ne pêbawer tê hesibandin.{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} Lêkolînên dawî destnîşan kirine ku ew di sedsala 17an de ji dayik bûye û heta nîvê sedsala 18an jiyaye, ne wekî ku Bazîdî diyar kiriye di sedsala 15an de.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Ew ji eşîra [[Ertoşî]] bû û li gundê Batê yê [[Elkê]] ji dayik bûye.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=397}} Berhema wî ya sereke [[Mewlûda Melayê Batê|''Mewlûda Kurdî'']] (an bi navê ''Mewlûda Nebî'') bûye ku bi kurmancî hatiye nivîsandin.{{Sfnp|Leezenberg|2014|p=731}} ''Mewlûd'' di vê çarçoveyê de berhemeke li ser jidayikbûn û jiyana pêxember [[Muhemmed]] e.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} Helbest ji 19 beşan pêk tê. Di demên berê de wekî pirtûkek dersê ji bo hînkirina [[zimanê kurdî]] dihat bikaranîn û di nav kurdên misilman ên li [[Bakurê Kurdistanê]] de jî pir populer bû ku dikarîbûn helbestên wê jiber bikin. Helbestên wê di demên din de jî wekî xêrxwazî ​​têne xwendin. Ev pirtûk cara yekem di sala 1905an de li [[Misir]]ê hatiye çapkirin. Cara duyem di sala 1919an de li Stembolê hatiye çapkirin. Yek ji helbestên wî ku li ser exlaqê ye, bûye beşek ji kevneşopiya devkî ya [[Êzdîtî|êzdiyan]].{{sfnp|Leezenberg|2014|p=724}}{{Sfnp|Kreyenbroek|2005}} [[Xazel]]ên (helbestên erebî) wî jî hene. == Mekteba Bateyî == Ji ber ku Bateyî piştî helbesta Mewlûda Kurdî ewqas bandorker di civaka kurdan de bû, mirov dikare wekî mektebeke Bateyî binav bike. Ev helbest hemû bi ''besmele'' û ''hemdaleyê'' dest pê dikin, hemû jî bi awayekî melodîk behsa rojbûna Muhemmed dikin. Ji bo ku ji agirê dojehê yê bêdawî birevin, tê pêşniyar kirin ku selewatên wan bi koro û pexşanê werin xwendin.{{Sfnp|Öztürk|2018|p=391}} == Berhemên wî == Bi qasî ku tê zanîn, berhemên wî ev in: * ''[[Mewlûda Melayê Batê]]'' (Mewlûda kurdî) * ''Dîwana Bateyî'' * ''[[Zembîlfiroş|Destana Zembîlfiroş]]'' == Binêre == * [[Klasîkên kurdî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === {{Refbegin}} * {{Jêder |paşnav=Kreyenbroek |pêşnav=Philip G. |sernav=Kurdish Written Literature |url=https://iranicaonline.org/articles/kurdish-written-literature |ensîklopedî=[[Encyclopedia Iranica]] |sal=2005 |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }} * {{Jêder |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |sernav=Elî Teremaxî and the Vernacularization of Medrese Learning in Kurdistan |url=https://dare.uva.nl/personal/pure/en/publications/eli-teremaxi-and-the-vernacularization-of-medrese-learning-in-kurdistan(59cf4c23-13c4-4fa4-965f-1ad6c513566f).html |kovar=Iranian Studies |cild=47 |hejmar=5 |sal=2014 |rr=713–733 |doi=10.1080/00210862.2014.934150 |issn=0021-0862 |s2cid=162201041 }} * {{Jêder |paşnav=Öztürk |pêşnav=Mustafa |sal=2018 |sernav=Süleyman Çelebi ve Mela Huseynê Bateyî'nin Mevlidlerine Karşılaştırmalı Bir Bakış |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2018_5/2018_5_OZTURKM.pdf |kovar=Turkish Studies |cild=13 }} {{Refend}} == Girêdanên derve == * [https://web.archive.org/web/20070207061553/http://hem.bredband.net/serkay/Doc/Pirtuk/pirtuk-b/Nr-4.htm Mewlûda Kurmancî, Weşanên Pencinar Ji Bo Çanda Kurdî, Swêd] * [https://web.archive.org/web/20080405022925/http://www.navkurd.de/edebiyat.htm#bate Melayê Batê in "Helbest, nivîskar û felsevanên mevşûr yê kurd", NavKurd] * Melê Bateyî, Mewlûda Kurmancî, kurdî/kurmancî, kovara [[Roja Nû (kovar)|Roja Nû]], [[Stokholm]], 1987, 64 rûpel, {{ISBN|91-7672-018-7}}. {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fîlozofên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1417]] [[Kategorî:Kesên ji Colemêrgê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 15an]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Mela Huseynê Bateyî| ]] [[Kategorî:Mirin 1491]] [[Kategorî:Mirin 1495]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Wêjevanên kurd]] j5ovk1wu2cl4et53cliwk6pp9fcjnvx 0 2302 2007286 2005857 2026-05-05T22:11:03Z Penaber49 39672 /* */ 2007286 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] bji7os0r2qmlmzmr5dn13q79864qji0 2007287 2007286 2026-05-05T22:11:39Z Penaber49 39672 /* */ 2007287 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 8s1fcunnls72nypdmd67kk7y7qnvj3w 2007288 2007287 2026-05-05T22:12:21Z Penaber49 39672 /* */ 2007288 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = | rêveberî = [[Dewlet]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 3hiviccu0k6nmrxi3bqipph5eiftggw 2007289 2007288 2026-05-05T22:12:53Z Penaber49 39672 /* */ 2007289 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = | rêveberî = [[Dewlet]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] lp8mtoogs19rnyqp93za7xo58msuuhv 2007290 2007289 2026-05-05T22:14:35Z Penaber49 39672 /* */ 2007290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = | rêveberî = [[Dewlet]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1600–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] fo9hjwv0jgs5l1qm0c3ocxb5oifjo1s 2007291 2007290 2026-05-05T22:23:08Z Penaber49 39672 /* */ 2007291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Dewlata Mîtanî | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Near East 1400 BCE.png | binnexşe = Li dora sala 1400ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Mîtanî | paytext = | ziman = [[Zimanê mîtanî]] | dîn = [[Dînê huriyan]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Qiral]] | serokA1 = Kirta (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şattûara II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1540 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1600 {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Asûr]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1260 {{bz}} }} '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1600–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ts6p39eob1g6nuztlpcpoljwy99xra5 0 2642 2007268 1961388 2026-05-05T21:00:17Z Kurê Acemî 105128 2007268 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Islûb|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), kitêba pîroz a dînê [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] mtaelpcvjhx0ibxi5iv4xf1lefb7utn 2007269 2007268 2026-05-05T21:01:54Z Kurê Acemî 105128 2007269 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}{{Islûb|tarîx=nîsan 2024}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), kitêba pîroz a dînê [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] bupdpdme48e36xmfmchhix3vf04pspg 2007298 2007269 2026-05-05T22:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir.) 2007298 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), kitêba pîroz a dînê [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ql2ainwukwxm5488hx9uroiv14ji5vk 2007329 2007298 2026-05-06T06:22:31Z Kurê Acemî 105128 2007329 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî Quran î-Kerîm jî tê nasîn, kitêba pîroz a dînê [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] qyi44npqkpu5q3gyxtv50hoa6potfoz 2007330 2007329 2026-05-06T06:23:02Z Kurê Acemî 105128 2007330 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a dînê [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] t0pklxe0kogsxvr4dau8dtq2l66z3sl 2007331 2007330 2026-05-06T06:23:40Z Kurê Acemî 105128 2007331 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Wergerîne|ar|bijartî=1|ziman2=kk}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 0btnywaegcqifg4m8ykyp2nuj26v4en 2007332 2007331 2026-05-06T06:26:17Z Penaber49 39672 /* */ 2007332 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên Xwedê ye û ew di sala 610an a piştî mîladê, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lozm5m7o3uf67m2gi47hlnfaln9q1re 2007340 2007332 2026-05-06T07:00:37Z Kurê Acemî 105128 2007340 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} {{Şêwaz|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, wehya rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên [[Xweda|Xwedê]] ye û ew di sala 610ê {{Pz}}, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] akre5mn6mw68fqm35nh3wabfy23pfqf 2007341 2007340 2026-05-06T07:00:58Z Kurê Acemî 105128 2007341 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, wehya rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran, li gorî bawermendên [[Misilman]] gotinên [[Xweda|Xwedê]] ye û ew di sala 610ê {{Pz}}, ji aliye Xwedê ve bi rêya [[Peyxam|wehiy]] ve ji pêxemberê îslamê [[Muhemmed]]î re gava ku ew 40 salî bû, di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] orwgwnp4vzkog2h2dhiewqsut6jkk3z 2007344 2007341 2026-05-06T07:04:19Z Kurê Acemî 105128 2007344 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rqoa17lfo6g03rxclfhzub9fgvgt4gv 2007346 2007344 2026-05-06T07:06:50Z Kurê Acemî 105128 2007346 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[Sûre|sûreyan]] pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / āya, pirjimar āyāt) dihewîne. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] om1yeqifv0dfrlt4g39eccq1rbegtx2 2007347 2007346 2026-05-06T07:07:23Z Kurê Acemî 105128 2007347 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[Sûre|sûreyan]] pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ewqbugis7vjguoyeuk32ixlv45y28a5 2007349 2007347 2026-05-06T07:10:14Z Kurê Acemî 105128 2007349 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[Sûre|sûreyan]] pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê ya bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre|Qahîreyê]] di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] j8pbxmvbjsq2ajqelqa5q96gtmqpi83 2007350 2007349 2026-05-06T07:11:13Z Kurê Acemî 105128 2007350 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Qur'an''' an jî '''Quran''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[Sûre|sûreyan]] pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre|Qahîreyê]] di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] n29hbhz220nv16dgavb5fpdnqww92f1 2007351 2007350 2026-05-06T07:11:47Z Kurê Acemî 105128 2007351 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}}[[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[Misilman|misilmanên]] bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[Sûre|sûreyan]] pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre|Qahîreyê]] di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] db2e41x8e1zin0cgmq1cbyq7g05l65v 2007352 2007351 2026-05-06T07:34:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2007352 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] m9v6xmeg1kwfe7q53rdv3d5dmz38p83 2007353 2007352 2026-05-06T07:35:28Z Kurê Acemî 105128 2007353 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pl6uyzfyoobywmjtc0zfg9u83efmwup 2007354 2007353 2026-05-06T07:47:33Z Kurê Acemî 105128 2007354 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansiyelbûna wê ye. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lyqqhrpbma7ohfjbw6si33avz49am9o 2007355 2007354 2026-05-06T07:48:55Z Kurê Acemî 105128 2007355 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê nasîn, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji pêxember [[Muhemmed]] re vedihewîne û di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye rê kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] nyczos2xxt2b8yrfx2tlesj0xjyld5x 2007356 2007355 2026-05-06T07:48:56Z Penaber49 39672 2007356 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gvex4alb7y1dpjtivsb8i55gukndy7y 2007357 2007356 2026-05-06T07:49:34Z Kurê Acemî 105128 2007357 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekî Sac tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk tê ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) dihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] tar1m17ctm6fjgerphw38ti7jrkk7sh 2007358 2007357 2026-05-06T07:50:58Z Penaber49 39672 2007358 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji wan hejmareke cûda ya ayetan (آيات / [[ayet]]) vedihewîne. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pku2aebumio9xgzjyyks63c0j1fg4sa 2007359 2007358 2026-05-06T07:53:56Z Penaber49 39672 2007359 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de hatiye weşandin, ji bo hemî çapên nû otorîte ye. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] o98lnr9val5fa45a2jcyr3f02askzhg 2007360 2007359 2026-05-06T07:56:57Z Penaber49 39672 2007360 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîte yê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pnjn81bwn8jsbchrajvpr566dsq2sa1 2007361 2007360 2026-05-06T07:58:00Z Penaber49 39672 2007361 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Kitêbên pîroz ên berê Quranê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Çepê paqij bike}} Kitêba yekê ku li gorî bawermendên îslamê ji aliyê Xwedê ve hatiye erdê [[Tewrat]] e. Xwedê ew bo [[Mûsa]] rê kiriye. Lê ew 750 salan piştî nazilbûna xwe hate komkirin. [[Dawid]], texmînen, berî Mîladê, sedsalê 10an de jiyaye. Xwedê [[Zebûr]] ji bo xatirê wî rê kiriye. Bo Tewrat û Zeburê, bi hevre "Ahd-î Atîk" tê gotin. Berî Mîladê di sala 1200an de dest bi nivîsandina wan hatiye kirin û ev yeke 1000 salan dewam kiriye. [[Încîl]] jî (di Ahdî Ceddîd de) ku bo [[Îsa|Îsa Pêxember]] hatiye rê kirin, jî di cih de nehatiye nivîsandin. Piştî Mîladê sala 110an de dest bi nivîsandina wê hatiye kirin. Qur‘an di sala 610an piştî Mîladê, bo [[Muhemmed]]î hatiye xwarê. Û ew di çaxeke kurt de hatiye nivîsandin. Ji van her çar kitêbên Xwedê re "kitêbên Îlahî" (kitêbên Xwedayî) tê gotin. Li gor gelek dîtinên cihê, ji van ew her sê "kitêbên îlahî, ango Tewrat, Zebûr û Incîl, di pêvajoya dîrokê re naveroka wan hatine guhertin. Lê li gor misilmanan, ev yeke bo Qur‘anê ne welê ye, ew ya heqîqî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] eppgfi2ufqkx9jyazjhxapmxtfixq2q 2007386 2007361 2026-05-06T09:03:04Z Kurê Acemî 105128 2007386 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ine04vm2s3c61ymdqpi1tb0klz5yxs0 2007387 2007386 2026-05-06T09:03:42Z Kurê Acemî 105128 2007387 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pk90v8d1b3iul599hrcksu51izy0acw 2007388 2007387 2026-05-06T09:05:14Z Kurê Acemî 105128 2007388 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] b4idn0sfh2t2qxp1pafxsl1cnrez9kk 2007389 2007388 2026-05-06T09:05:55Z Kurê Acemî 105128 2007389 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] hu6mo3ezf4r0t85adrukpxs2iswj9sc 2007390 2007389 2026-05-06T09:06:35Z Kurê Acemî 105128 2007390 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1mhx08dhaeojgpqz7wt4qq9zovf9gsx 2007391 2007390 2026-05-06T09:07:05Z Kurê Acemî 105128 2007391 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] pic0ydwsadco5xtliksounzqu2b78t3 2007392 2007391 2026-05-06T09:08:09Z Kurê Acemî 105128 2007392 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] o7nru5l98mizb3w7tklkafu6m98q3f7 2007393 2007392 2026-05-06T09:10:20Z Kurê Acemî 105128 2007393 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] m8q1zbeqxz2nw420saw3k15g6s5811u 2007395 2007393 2026-05-06T09:13:35Z Kurê Acemî 105128 2007395 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 17ld70qr1grpjiydb1pr7s8wq3ww9r1 2007396 2007395 2026-05-06T09:17:28Z Kurê Acemî 105128 2007396 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] o16vx1h75oybdhehcv7i93wfhjwnsss 2007397 2007396 2026-05-06T09:27:45Z Kurê Acemî 105128 2007397 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 7njg2n5hte7g6icn1dwns9adghjhfar 2007398 2007397 2026-05-06T09:29:07Z Kurê Acemî 105128 2007398 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 43pef20zeot5plytd0axi4j5owr4axi 2007399 2007398 2026-05-06T09:29:55Z Kurê Acemî 105128 2007399 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[Sinet|sineta]] Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê sûreya 74 hate wehyê kirin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 65cszd9lptyjl6oys5mz3904l6vogu5 2007400 2007399 2026-05-06T09:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2007400 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandiye!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê sûreya 74 hate wehyê kirin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1ojjibnkvtpd21sbzha1sjlp4al2qc3 2007434 2007400 2026-05-06T11:16:37Z Kurê Acemî 105128 2007434 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê sûreya 74 hate wehyê kirin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 9zho1r47pzk32osegr2r1794igvb1oi 2007435 2007434 2026-05-06T11:17:31Z Kurê Acemî 105128 2007435 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hate wehyê kirin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 89xyn8sf6rmeagqfsu4vdf8vnmeibtb 2007436 2007435 2026-05-06T11:17:41Z Kurê Acemî 105128 2007436 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 1gtlsj3jq0kfpf6ucmhrp6vi86tn40m 2007437 2007436 2026-05-06T11:19:19Z Kurê Acemî 105128 2007437 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}} == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] evn7waan7notw69fwxjjktlpyz6ih44 2007438 2007437 2026-05-06T11:21:07Z Kurê Acemî 105128 2007438 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 42a2m6ulzbpfh1wyjvpjvjnzmjkrpga 2007439 2007438 2026-05-06T11:23:50Z Kurê Acemî 105128 2007439 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] nn5lslvqklits1rtvrpd55dtbh24egp 2007440 2007439 2026-05-06T11:25:31Z Kurê Acemî 105128 2007440 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". === * === Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] exk2pu3r4p8cyzt0fic4yio4x3x4dqz 2007441 2007440 2026-05-06T11:25:43Z Kurê Acemî 105128 2007441 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] nzyx90jxvehiz8y81p9zv3qrt41gnq6 2007442 2007441 2026-05-06T11:28:55Z Kurê Acemî 105128 2007442 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşkirina nivîsê == == Çêbûna Qur'anê == {{Beşa bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:FirstSurahKoran.jpg|thumb|Al Fâtiha]] Qur‘an ayet bi ayet hatiye rê kirin. Di Qur'anê de wisa tê behskirin: "(Me) Quran-a Kerîm bo insanan, çax bi çax, da ku bixwînin û têbigihin, lê, li hino-hino belavkiriye û rê kiriye (el-Îsra: 160)". Rêkirina Quranê, bi vî awayî ew bo parastin û jiberkirina wê hesanîtir kir. [[Wêne:Lower city, Petra.jpg|thumb|çep|200px|[[Petra]] jêrîn; Li gorî lêkolînerê dîrok û arkeolojiya Islamicslamî [[Dan Gibson]], ev der cihê ku Mihemed xortaniya xwe lê jiyaye û vegotinên xweyên yekem stendiye. Çawa ku yekem mizgeft û goristanên misilmanan nîşan didin, yekem qibla misilmanan bû.<ref>Dan Gibson: Qur'ānic Geography (2011</ref>]] Gava ew nazil dibû, Muhemmed jî di cih de ew bi alikariya katibên wehyê, yê eshaban, di huzura wan de li ser çerman, li ser kevirên sehîk û li ser melzemeyên din dida nivîsandin û nûsxeyek jî li mala wî dima. Li aliyên din jî, gava her ayetek wehî dibû, ew di cih de, ji xeynî nivîsandinê, ji aliyê hafizan ve dihate jiberkirin jî. Hersal di meha Remezanê de, [[Muhemmed]] 10 rojan dikete îtîkafê, ango rûdinişt û bes îbadet dikir, Qurana ku ji Cebraîl re dixwend. Cebraîl jî Qur‘an ji wî re dixwend û bi vî awayî wan xwendina hevdû didan li ber hev; bi awayekî din, wan ew "kontrol" dikirin. Dota Muhemmed, [[Fatime]], dibêjê ku bavê wê carekê bo vê yekê weha gote wê: "Dota min, her sal Cebraîl carekê Quran dida ber ya min, lê îsal wî ev yeke ducar kir. (Ji vê jî) bêguman, texmîn dikim ku ecelê min nîzik bûye" (Buharî,Tecrîd-î Sarih, Tercume, Cilt II, Hadis 1767). Ebu Hureyre jî: "Resullullah her sal cerekê; sala wefat kirî du caran Quran da ber ya Cebraîl û 10 rojan, sala wefat kirî 20 rojan kete îktîfayê" (Buharî, Fedaîlû Quran, bab: 8 (Kane Cebrîl ya‘rîdu‘l Qur‘an) . Piştî wefata Pêxember, di çaxê Ebubekir de, di şerrê kesên ji dîn vegerayî de, Yemamê (633) 70 [[hafiz]] şehîd bûn. Ev yeka [[Omer]] tirsand. Wî mûracatî Ebûbekir kir û wî jî kare bo nivîsandina Quranê da Zeyd Sabît, katibê ku Mihemed jê hez dikir. Hemû meteriyalên li ser Qur‘anê dane Zeyd û wî jî ew û yên hafizqur‘anan da ber hev. Pistre, her sure, ayet, ku bi wehî hatibûn xuyakirin, li gor hatina wan hatin rêzkirin û bi lehçeya Qureysiyan hate nivîsandin. Navê wê "MUSHAF" hate danîn. Piştî wefata Ebubekir, ew teslîmî Omer hate kirin û di taliyê de, gava Osman bû Xelîfe, wî komîteyek di bin serokatiya katip Zeyd bin Sabît de avakir û ew surê, ne li gor hatinan wan, lê li gor girêdanên wan bi hev re, tertîp kir û 7-8 nûsxe nivîsandin û li wilayetan hatin belav kirin. Qur'an li gor van bingehînan hatiye rêzkirin: [[Sûre]]: Maneya Şeref, rutbeya mezin yan jî bingeha xanî didê. Li gor ilmê tefsîrê Quran ji qismên sûreyan tê pêkanîn. Sûre jî, ji ayetan tê pêkanîn. 114 sûre ango qisim yên Quranê hene. [[Ayet]]: Maneya , elamet, îsaret, îbret, delîl , mucîze didê. Li gor ilmê tefsîrê, ayet maneya, yan jî hukmekî îfade dikê. Hijmara ayetan, li gor Zemahşerî 6,236. Ji wan hezar ayet Imre, hezar Nehye, hezar Wa‘de, hezar Wa‘îde (tehdîde), hezar dengûbas û qise, hezarek jî ibret; 500 Ehkam (helal û heram), 100 tesbih û [[dua]] û 66 jî di warê nesîhetê de ne. Gotinên Quranê li gor Medîneyiyan, 77.934, li gor Mekeyiyan 77.437. [[Wêne:BM Quran.JPG|thumb|Quranekî berê]] == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] gklmskddd3xycgpuq14g85ubs23lz0i 2007443 2007442 2026-05-06T11:29:12Z Kurê Acemî 105128 2007443 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşkirina nivîsê == == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 8ewcubfenwi9kzw9ae5524t1pvv9x1j 2007444 2007443 2026-05-06T11:29:53Z Kurê Acemî 105128 2007444 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) == Dabeşbûna Qur'anê == [[Wêne:Quran cover.jpg|thumb|Bergê Quranê]] * Hijmara [[sûre]]yan: 114 [[sûre]] * Hijmara [[ayet]]an: 6236 [[ayet]] * Hijmara tîpan: 323671 tîp * Hijmara [[hizib]]an: 30 [[hizib]] * Hijmara [[cuz]]an: 30 [[cuz]] * Hijmara riban: 240 rib * Hijmara peyvan: 77437 peyv * Hijmara sucdeyên tê de: 15 sucde * Hijmara sureyên [[mekî]]: 82 sure * Hijmara sureyên [[medenî]]: 20 sure * Hijmara sureyên yê ku zane tê de nakokdar in: 12 sure == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] q21a0a1z88d5offjxuw2llb74139q4f 2007445 2007444 2026-05-06T11:30:07Z Kurê Acemî 105128 2007445 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) * == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] lzh7tx1xdmiek5gb3ycgyo1h1rzxgqf 2007446 2007445 2026-05-06T11:31:51Z Kurê Acemî 105128 2007446 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Mucîzeyên Quranê == === Mucîzeyên Quranê ên Zanist û Matematîkê === {{Gotara bingehîn|Mucîzeyên Quranê}} Hin vegotinên helbestî yên di sûreya Quranê 54. de dest pê dike: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانشَقَّ الْقَمَرُ وَإِن يَرَوْا آيَةً يُعْرِضُوا وَيَقُولُوا سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ "Saet (qiyamet) nêzîk e û heyv jî ji hev vediqete. Lê eger ew îşaretekê bibînin, berê xwe didinê û dibêjin:" Ev sêrbaziyek demkî ye. "(Qamer; 1-2) û vegotinên ku "Heyv bi nîşaneya desta ya Muhemmed li du perçeyan vebû û li ezmanan li hev civiya" di nav bawermendan de di nav nimûneyên herî berbiçav ên kerametan de têne hesibandin. Gotinên (ku yek ji bedewiyên edebî yên bêhemta yên Quranê têne hesibandin) vegotinên ku di helbestên [[Imru 'Qais]] de jî hatine bikar anîn bûn.<ref name="LB Poem Image">{{Jêder-malper |sernav=File:LB-poem.jpg - New World Encyclopedia |url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |malper=www.newworldencyclopedia.org |tarîxa-gihiştinê=21 gulan 2021 |tarîx=16 kanûna pêşîn 2007 |roja-arşîvê=2021-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210507085702/https://www.newworldencyclopedia.org/entry/File:LB-poem.jpg |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Quran bi serê xwe mucîzekî giran e. Ji ber ku [[Muhemmed]] pêxember mirovekî sêwî bû û xwendevan nebû ku ew bikaribe Quranê ji ber xwe binvise. Ji ber ku Quran tiştê ku di sedsala 20 û 21ê de bi zanista niha ve hatine zanîn di Quranê 1400 sal berê nîşan dabû. Mirov dikare bi kurtasî van mucîzeyan waha berbi hev bîne: * Mucîzeya firehbûna gerdûnê * Mucîzeya giloverbûna dinyayê * Mucîzeya Tebeqeyên dinyayê * Mucîzeya nelinavhevketbûna avê * Mucîzeya rugehê * Mucîzeya atmosferê * Mucîzeya şiqitandina çîyayan * Mucîzeyên peyva (yên matematîkî) * == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 53exu9adkhyeu71he9lmnq37gjpd86q 2007447 2007446 2026-05-06T11:32:01Z Kurê Acemî 105128 2007447 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == * == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] bwe1yjptu0uzz818k1qtta9e3rjnz89 2007449 2007447 2026-05-06T11:32:12Z Kurê Acemî 105128 2007449 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'an bi [[erebî]] hatiye nivîsandin, Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] c8b1v1ke9i4qk5e0e0xlvm6z8o6niqr 2007450 2007449 2026-05-06T11:32:29Z Kurê Acemî 105128 2007450 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avestakitap.com/tefsira-qurane |sernav=TEFSÎRA QURANÊ |malper=https://www.avestakitap.com/ |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2022-04-23 }}</ref> == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 5uhth2t8dqc6597fbl9m18gixm2jzkp 2007451 2007450 2026-05-06T11:33:02Z Kurê Acemî 105128 2007451 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} (+ Kurdî 'Burhan Muhammad-Amin') * [http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html http://quran.al-shia.org/kur_eng/index.html]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] * [http://www.quranexplorer.com/quran/ http://www.quranexplorer.com/quran/]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2025 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] e4cxngerrmlj8hqdpjdzt4p4uist163 2007452 2007451 2026-05-06T11:33:38Z Kurê Acemî 105128 2007452 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] ddt91nbuxoz4xere9juvnt319of48s1 2007453 2007452 2026-05-06T11:45:14Z Kurê Acemî 105128 2007453 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 73aizxi54i2egpbnqwogdgyvxu1ymto 2007454 2007453 2026-05-06T11:45:35Z Kurê Acemî 105128 2007454 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] dz0412j7oahs396k9jsjz7gkjykv3ej 2007455 2007454 2026-05-06T11:46:38Z Kurê Acemî 105128 2007455 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 sûreyên bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 18xejhfql21aehryq0m7y58nx3kc2jv 2007456 2007455 2026-05-06T11:47:00Z Kurê Acemî 105128 2007456 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] n85058qt53fqi72wulgg5yz4u85wlne 2007457 2007456 2026-05-06T11:48:29Z Kurê Acemî 105128 2007457 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] c1uva3i8g5uevi9ef5gm0m9jxbmq6vs 2007458 2007457 2026-05-06T11:49:46Z Kurê Acemî 105128 2007458 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] 3tzi1k16w8gadc6m711499iwniasicq 2007459 2007458 2026-05-06T11:57:26Z Kurê Acemî 105128 2007459 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] rinckvjdhfnkjstwogbm43oxpuorw6p 2007460 2007459 2026-05-06T11:58:37Z Kurê Acemî 105128 2007460 wikitext text/x-wiki {{Xebat|şirove=Di wan rojan de gotar teye nûkirin û bi rewşeke ensîklopedîk berfireh kirin}} [[Wêne:Quran, Tunisia.JPG|thumb|Qur'ana Pîroz ya Misilmanan]] {{Quran}} {{Îslam}}'''Quran''' an jî '''Qur'an''' ({{bi-ar|القرآن}}), wekî '''Quran î-Kerîm''' jî tê naskirin, kitêba pîroz a [[Îslam]]ê ye ku li gorî [[misilman]]ên bawermend, [[Peyxam|wehya]] rastîn a Xwedê (bi erebî: الله, Allah) ji [[Muhemmed]] re hatiye şandin û despêkirina şandina Qur'anê di şeva ''[[Şeva Qedrê|leyletûl qadirê]]'' hatiye despêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge Companion to the Qur'ān |paşnav=McAuliffe |pêşnav=Jane Dammen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2006-11-23 |isbn=978-0-521-53934-0 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=F2oLiXT_66EC&printsec=frontcover&dq=quran&hl=tr&sa=X&ei=8Yc0UrPFIorGtAbn9oDwAg&redir_esc=y }}</ref> Ew bi şêweyekî taybetî yê qafiyekirî hatiye nivîsandin ku bi erebî wekê ''Sac'' tê zanîn. Quran ji 114 [[sûre]]yan pêk hatiye ku her yek ji van ayetan bi hejmareke cûda yên ayetan (آيات / [[ayet]]) hatine destnîşankirin. Çapa Qahîreyê ya Quranê bi awayekî [[ortografî]] ya standardkirî hatiye nivîsandin ku ji aliyê [[Zanîngeha Ezherê]] ve li [[Qahîre]]yê di sala 1924an de ji bo hemî çapên nû yê otorîteyê hatiye weşandin. Quran ji 114 [[sûre]]yan, 6.236 [[ayet]]an û 77.934 (77.437) gotinan pêk tê. Taybetmendiyeke girîng a Quranê xwe-referansebûna wê ye. Ev tê vê wateyê ku Quran di gelek cihan de xwe dinirxîne. Piraniya doktrînên misilmanan ên di derbarê Quranê de jî li ser van daxuyaniyên xwe-referanse ên di Quranê de ne. == Quran wekî bingeha baweriyê == Quran çavkaniya sereke ya qanûna îslamî ye ku wekî [[şerîet]] tê zanîn. Çavkaniyên din ên Şerîetê [[sinet]]a Pêxember Muhemmed e. Quran herwiha wekî modelek estetîkî ji bo retorîk û helbesta [[Zimanê erebî|erebî]] xizmet dike. Wekî din, zimanê wê bandorek mezin li ser pêşveçûna rêzimana erebî kiriye. Li kêleka perçeyên mayî yên helbestvanên berî îslamê, erebiya Quranê ji bo îfadeya rast a zimanî standard bûye û berdewam dike. Di zimanê erebî de, Quran bi taybetmendiya ''karîm'' ("esilzade, hêja") tê wesfandin. Di nav misilmanên kurdîaxiv de, têgeha "Qur'ana Kerîm" pir gelemperî ye. Li gorî riwayeta pismamê Muhemmed [[Ebdullah bin Ebas]] û xwendekarê wî Mucahîd îbn Cebr, wehya yekem di [[Şikefta Hirayê|şikefta çiyayê Hirayê]] de pêk hatiye. Ev pênc ayetên pêşîn ên sûreya 96 in. Ew bi van gotinan destpê dike: {{Quote|«اقرأ باسم ربّك الّذي خلق» „iqraʾ bi-smi rabbika ’llaḏī ḫalaq“ „Navê birêzê xwe re xûya bike, ew ku afirandî dide!“}} Bi gelemperî tê bawerkirin ku Muhemmed ne dixwendiye û ne jî dinivîsand, ji ber vê yekê misilman bawer dikin ku [[Cibrayîl|Melek Cibrayîl]] ferman daye wî ku tiştê ku jê re hatiye wehîkirin bixwîne an jî dubare bike. Ev jî eslê navê Quranê ye: "xwendin". Li gorî kevneşopiya îslamî, wêjeya [[siyer]] û şîrovekirina Quranê ([[Tefsîr]]), piştî wehya yekem, Muhemmed ji şikeftê derket û Melek Cibraîl li ber wî xuya bû, rûyê wî ber bi her alî ve bû. Tê gotin ku Muhemmed ji vê serpêhatiyê ewqas hejiya ku ew bi lerizîn vegeriya cem jina xwe [[Xedîce bint Xuweylid|Xedîce]] ku wê ew bi betaniyekê pêça, li ser vê yekê [[Mudesir|sûreya 74]] hatiye wehyê kirin. {{Quote|"Ey hûn ên ku xwe (bi cilên xwe) pêçaye, rabin û (gelê xwe ji ezabê Xwedê) hişyar bikin! Û Xwedayê xwe pesn bidin..."}}Li gorî rêûresmê, [[Elî|Elî îbn Ebî Talîb]] şahidê wehya yekem bû. Di 22 salên piştre de, tevahiya Quranê ji Muhemmed re hatiye wehyakirin ku gelek ayet behsa bûyerên rojane yên wê demê dikin. Ayetên din behsa pêxemberan dikin ([[Adem]], Birahîm, [[Nûh]], Yûsif, Mûsa, [[Îsa]] û yên din), û yên din jî ferz û prensîbên giştî yên baweriyê dihewînin. Quran ji hemû mirovan re, tevî bêbaweran û endamên dînên din, xîtabî wan dike. == Dabeşbûna nivîsê == === Sûr û ayet === ==== Sûr û navên wê ==== Quran ji 114 [[Sûre|sûreyên]] bi nav pêk tê. Her çiqas li cîhana ne-îslamî de gotinên Quranê bi gelemperî bi hejmara wan têne dayîn jî, weşanên misilmanan bi gelemperî behsa navên wan ên erebî dikin. Navê sûrekê ji peyvek taybetî ya ku di nav wê de tê dîtin tê girtin, lê ev ne hewce ye ku naveroka wê ya sereke rave bike. Gelek sûre wekî mijarî ji hev cuda têne hesibandin - mînakî, [[Nîsa (sûre)|''Sûreya En-Nîsa'']] (Jin) hin beşên girîng ên Quranê yên têkildarî jinan dihewîne, lê di heman demê de li ser qanûna mîratê û rêgezên giştî yên baweriyê jî nîqaş dike. Bi heman awayî, [[Beqere|sûreya duyem]] (''al-baqara'' - Ga), her çend çîrokeke li ser ga wekî qurbaniyekê dihewîne jî, beşek mezin ji qaîdeyên qanûnî û prensîbên baweriyê vedibêje. Ji aliyekî din ve, carinan dibe ku sûreyên yekser li pey hev, wekî [[Duha]] û [[Înşirah]], li ser heman mijarê - di vê rewşê de, bîranîna nîmetên Xwedê re mijûl dibin û ji ber vê yekê pir caran bi hev re têne xwendin. == Qur'ana bi kurdî == {{Gotara bingehîn|Qurana kurdî}} Qur'anê, berê Mamoste [[Hejar]] zivirand zimanê Kurdî piştê wî ji aliyê [[Husein Muhammed]] ve hate wergerandin. Li tirkîye ji di sala 1997an de ji alîye [[Abdullah M. Varlı]] ve ziviri zimane kurdi. Wegereke din di malpera al-shia.com de heye. Qur'an ji aliyê Mele Muhemmed Şirîn ve hatiye wergerandin. Bi navê Tefsîra Şirîn. [[Kamiran Alî Bedirxan]] di gelek hejmarên kovara [[Hawar (kovar)|Hawar]] û ên [[Roja Nû (rojname)|Roja Nûwê]] de qeteke bi navê "Tefsîra Quranê" diweşand. Di sala 1971ê de hinek jê (bi navê "Ji Tefsîra Quranê") û di sala 2020ê de ev kitêb hemû hate weşandin. Lê di kitêbê de hemû sûre û ayetên Qur'anê nînin û ne li gora rêzimanê hatiye nivîsandin. Ji ber wê divê yek dêhnê xwe bidiyê wextê ko yek dixwîne deqena yek xelet fêm nekê. == Binêre == * [[Mucîzeyên Quranê]] == Girêdanên derve == * [http://al-quran.info Al-Quran online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129090725/http://al-quran.info/ |date=2009-01-29 }} * [http://www.quran.com/ Quran.com] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Mijarên îslamê}} {{Sûreyên Quranê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên pîroz]] [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 7an]] [[Kategorî:Quran| ]] [[Kategorî:Termînolojiya îslamê]] [[Kategorî:Wêjeya serdema navîn]] l8mwo9ndl5a04vb93udsvwncp5mh8h7 0 4173 2007119 1929678 2026-05-05T13:54:32Z Kurê Acemî 105128 2007119 wikitext text/x-wiki {{Bi zazakî|Roşan Lezgîn (kirmanckî)}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Roşan Lezgîn | wêne = Roşan Lezgîn-Amed.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nivîskar Roşan Lezgîn, Berpirsiyarê [[Weşanên Roşna]] | roja_jidayikbûnê = [[1964]] | cihê_jidayikbûnê = [[Dingilhewa]] (mezreke [[Zoxsalan]]ê (''Kıpçak''), [[Licê]]) | netewe = [[Kird]] | ziman = [[Kirmanckî]], [[kurmancî]] û [[tirkî]] | berhem = * ''{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}]'' (Çîrok, 2002) * ''[[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]]'' (Helbest, 2005) * ''[[Halîn]]'' (Çîrok, 2006) * ''[[Ez Gule ra Hes Kena]]'' (Çîrok, 2007) * ''[[Tarîyîya Adirî de]]'' (2012) * ''[[Dersê Ziwanî]]'' (2012) * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî'') (Ferheng, 2013) }} '''Roşan Lezgîn''' [[çîroknivîs]], [[helbestvan]] û [[Werger|wergêrekî]] kurd e ku zêdetir bi [[Zazakî|kirmancî]] û [[kurmancî]] dinivîse û hinek gotarên wî yê bi zimanê tirkî jî hatine weşandin. == Jînenîgarî == Roşan Lezgîn di sala 1964an de li gundê Dingilhewa ya bi ser [[Licê]]ya [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê. Di tevayî jiyana xwe de tenê 4 sal çûye xwendegehê, lê paşê dibistana navîn, lîse û zanîngehê (beşa ziman û edebiyatê) ji derve xwendiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Serketina Kewan |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Weşanên Roşna |sal=2020 |isbn=9786056919398 |cih=Diyarbekir |rr=Ji otobiyografiya wî ya li ser rûpela pêşî ya kitêbê }}</ref> Ji sala 1996an û vir de li gelek kovar û rojnameyan bi [[kurdî]] (kirmanckî û kurmancî) û tirkî nivîsên wî hatine weşandin. Roşan Lezgînî bi kitêba xwe ya çîrokan (Binê Dara Valêre de) xelata edebiyatê ya Apec Förlag AB-2002 girtîye. Her wiha, bi çîrokekê jî (Serketina Kewan) di Pêşbaziya Çîrokên bona Zarokan a Yekem ku Şarevaniya Sûrê ya Diyarbekirê organîze kiribû de xelata duyemîniyê girtîye. Berhemên wî di pirraniya [[kovar]] û [[rojname]]yên [[kurmancî]] û [[kirmanckî]] ([[zazakî]]) de derketine. == Xebatên nivîskariyê == Yekem [[kitêb]]a wî ya çîrokan "{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}" ([[Weşanxaneya Apec]]ê, [[Stockholm]]) bi [[kirmanckî]] û [[werger]]a wê "[[Li Bin Dara Biyê]]" ([[Weşanxaneya Elma]], [[Stembol]]) bi [[kurmancî]] weşiyabû. Roşan Lezgînî kitêba [[Suzan Samanci]]yê "[[Siya Bêdengiyê]]" û kitêba [[Malmîsanij]]î, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî ji tirkî, kitêba [[Sadiqê Hîdayet]]î "[[Sê Dilop Xwîn]]" jî ji [[farisî]] bo kurmancî wergerandine. Ew niha li Amedê dijî. Roşan Lezgîn pirziman e. Ew ji bilî [[zarava]]ya xwe ya kurdiya zazakî, herwiha kurdiya [[kurmancî]] baş dizane û [[soranî]] jî fêm dike. Wî çendîn lêkolînên girîng ji soranî kirine kurmancî. Ew bi kêmî [[tirkî]] û [[farisî]] jî dizane. Wî hin [[çîrok]]ên [[Sadiq Hîdayet]] ji farisî bo kurmancî wergerandine. Edîtorî û redaktoriya yekem rojnameya kirdkî [[Newepel]], kovara edebî û hunerî [[Şewçila]], [[Weşanxaneya Roşna]]yê û malpera [[Zazakî.net|Zazaki.net]]-ê dike. == Berhem == === Berhemên wî yên ku weşiyane === * ''Binê Dara Valêre de'', Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002. Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2003 * ''Dêsan de Sûretê Ma Nimite'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Ferhengê Îdyomanê Kurdkî'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Halîn, Weşanxaneya Komalê'', Îstanbul 2006 * ''Ez Gule ra Hes Kena'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007 * ''Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk'', Estîtuya Kelepûra Kurdî, Duhok 2009 * ''Gotin Diçe Nivîs Dimîne'', Weşanxaneya Pêrî, Stenbol 2009 * ''Edebîyatê Kirmanckî ra Nimûneyî'', Weşanên Enstîtuya Zimananên ku li Tirkîyê Dijîn ya Unîversîteya Artukluyê, Mêrdîn 2012 * ''Tarîyîya Adirî de'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012 * ''Dersê Ziwanî'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 128 rîpelî * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî)'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013, 358 rîpelî * ''Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî)'', Weşanxaneya Roşna, Dîyarbekir 2013, 224 rûpel * ''Sorgu'' (Pirsyarî), Weşanên Weqfa Ismail Beşikçi, Stembol, 2015 * ''Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar'' (Ji Komên Civaka Kurd Zaza), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2016, Lêkolîn. * ''Ap Hus'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2018, Hîkaye * ''Kevoke'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2019, Hîkaye === Wergerandinên wî yên ku weşiyane === * ''Suzan Samancı'', Siya Bêdengiyê (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Aram, Stembol 2001 * ''Roşan Lezgîn'', Li Bin Dara Biyê, (Wergerandina ji kirmanckî), Weşanxaneya Elma, Stembol 2003 * ''Sadiq Hîdayet'', Sê Dilop Xwîn (Wergerandina ji farisî), Weşanxaneya War, Diyarbekir 2004 * ''Malmîsanij'', Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî, Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2008 * ''Îsmaîl Beşîkçî'', Ziman - Nasname - Netewe Û Neteweperwerî, Weşanxaneya Pêrî, Stembol 2008 * ''Andranîk, Dêrsim - Raywanî û Cografya'', Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2010 * ''Berfîn Zenderlioglu & Mîrza Metîn, Mêrdeyê Şewe'' Weşanên Avesta, Stembol 2011 * ''Perwerde de Tetbîqê Ziwanê Dayîke'', Weşanên DÎSA, Dyarbekir 2013 * ''Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî'', Weşanên DÎSA, Diyarbekir 2013 * ''Rêberê Bikarardişê Setê Gulgulînê Gedeyan'' (Amadekar: Ferîdûn Bîrgul), Kurmanckî ra Çarnayiş: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2016 * ''Dewlet û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Çawanîya Rejîmê û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Vera Trawma de Muqawemetê Tutan'', Tirkî ra Tercume: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2018 * ''Xewn'' (ji Nadîre Güntaş Aldatmaz), Wergerandina ji kirmanckî: Roşan Lezgîn, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2019 * ''Serketina Kewan'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2020 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] ib3k1ykua98klu4bg6jjg733wvtny0k 2007120 2007119 2026-05-05T13:54:51Z Kurê Acemî 105128 2007120 wikitext text/x-wiki {{Bi zazakî|Roşan Lezgîn (kirmanckî)}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Roşan Lezgîn | wêne = Roşan Lezgîn-Amed.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nivîskar Roşan Lezgîn, Berpirsiyarê [[Weşanên Roşna]] | roja_jidayikbûnê = [[1964]] | cihê_jidayikbûnê = [[Dingilhewa]] (mezreke [[Zoxsalan]]ê (''Kıpçak''), [[Licê]]) | netewe = [[Kird]] | ziman = [[Kirmanckî]], [[kurmancî]] û [[tirkî]] | berhem = * ''{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}]'' (Çîrok, 2002) * ''[[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]]'' (Helbest, 2005) * ''[[Halîn]]'' (Çîrok, 2006) * ''[[Ez Gule ra Hes Kena]]'' (Çîrok, 2007) * ''[[Tarîyîya Adirî de]]'' (2012) * ''[[Dersê Ziwanî]]'' (2012) * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî'') (Ferheng, 2013) }} '''Roşan Lezgîn''' [[çîroknivîs]], [[helbestvan]] û [[Werger|wergêrekî]] kurd e ku zêdetir bi [[Zazakî|kirmancî]] û [[kurmancî]] dinivîse û hinek gotarên wî yê bi zimanê tirkî jî hatine weşandin. == Jînenîgarî == Roşan Lezgîn di sala 1964an de li gundê Dingilhewa ya bi ser [[Licê]]ya [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê. Di tevayî jiyana xwe de tenê 4 sal çûye xwendegehê, lê paşê dibistana navîn, lîse û zanîngehê (beşa ziman û edebiyatê) ji derve xwendiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Serketina Kewan |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Weşanên Roşna |sal=2020 |isbn=9786056919398 |cih=Diyarbekir |rr=Ji otobiyografiya wî ya li ser rûpela pêşî ya kitêbê }}</ref> Ji sala 1996an û vir de li gelek kovar û rojnameyan bi [[kurdî]] (kirmanckî û kurmancî) û tirkî nivîsên wî hatine weşandin. Roşan Lezgînî bi kitêba xwe ya çîrokan (Binê Dara Valêre de) xelata edebiyatê ya Apec Förlag AB-2002 girtîye. Her wiha, bi çîrokekê jî (Serketina Kewan) di Pêşbaziya Çîrokên bona Zarokan a Yekem ku Şarevaniya Sûrê ya Diyarbekirê organîze kiribû de xelata duyemîniyê girtîye. Berhemên wî di pirraniya [[kovar]] û [[rojname]]yên kurmancî û kirmanckî de derketine. == Xebatên nivîskariyê == Yekem [[kitêb]]a wî ya çîrokan "{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}" ([[Weşanxaneya Apec]]ê, [[Stockholm]]) bi [[kirmanckî]] û [[werger]]a wê "[[Li Bin Dara Biyê]]" ([[Weşanxaneya Elma]], [[Stembol]]) bi [[kurmancî]] weşiyabû. Roşan Lezgînî kitêba [[Suzan Samanci]]yê "[[Siya Bêdengiyê]]" û kitêba [[Malmîsanij]]î, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî ji tirkî, kitêba [[Sadiqê Hîdayet]]î "[[Sê Dilop Xwîn]]" jî ji [[farisî]] bo kurmancî wergerandine. Ew niha li Amedê dijî. Roşan Lezgîn pirziman e. Ew ji bilî [[zarava]]ya xwe ya kurdiya zazakî, herwiha kurdiya [[kurmancî]] baş dizane û [[soranî]] jî fêm dike. Wî çendîn lêkolînên girîng ji soranî kirine kurmancî. Ew bi kêmî [[tirkî]] û [[farisî]] jî dizane. Wî hin [[çîrok]]ên [[Sadiq Hîdayet]] ji farisî bo kurmancî wergerandine. Edîtorî û redaktoriya yekem rojnameya kirdkî [[Newepel]], kovara edebî û hunerî [[Şewçila]], [[Weşanxaneya Roşna]]yê û malpera [[Zazakî.net|Zazaki.net]]-ê dike. == Berhem == === Berhemên wî yên ku weşiyane === * ''Binê Dara Valêre de'', Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002. Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2003 * ''Dêsan de Sûretê Ma Nimite'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Ferhengê Îdyomanê Kurdkî'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Halîn, Weşanxaneya Komalê'', Îstanbul 2006 * ''Ez Gule ra Hes Kena'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007 * ''Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk'', Estîtuya Kelepûra Kurdî, Duhok 2009 * ''Gotin Diçe Nivîs Dimîne'', Weşanxaneya Pêrî, Stenbol 2009 * ''Edebîyatê Kirmanckî ra Nimûneyî'', Weşanên Enstîtuya Zimananên ku li Tirkîyê Dijîn ya Unîversîteya Artukluyê, Mêrdîn 2012 * ''Tarîyîya Adirî de'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012 * ''Dersê Ziwanî'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 128 rîpelî * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî)'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013, 358 rîpelî * ''Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî)'', Weşanxaneya Roşna, Dîyarbekir 2013, 224 rûpel * ''Sorgu'' (Pirsyarî), Weşanên Weqfa Ismail Beşikçi, Stembol, 2015 * ''Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar'' (Ji Komên Civaka Kurd Zaza), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2016, Lêkolîn. * ''Ap Hus'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2018, Hîkaye * ''Kevoke'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2019, Hîkaye === Wergerandinên wî yên ku weşiyane === * ''Suzan Samancı'', Siya Bêdengiyê (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Aram, Stembol 2001 * ''Roşan Lezgîn'', Li Bin Dara Biyê, (Wergerandina ji kirmanckî), Weşanxaneya Elma, Stembol 2003 * ''Sadiq Hîdayet'', Sê Dilop Xwîn (Wergerandina ji farisî), Weşanxaneya War, Diyarbekir 2004 * ''Malmîsanij'', Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî, Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2008 * ''Îsmaîl Beşîkçî'', Ziman - Nasname - Netewe Û Neteweperwerî, Weşanxaneya Pêrî, Stembol 2008 * ''Andranîk, Dêrsim - Raywanî û Cografya'', Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2010 * ''Berfîn Zenderlioglu & Mîrza Metîn, Mêrdeyê Şewe'' Weşanên Avesta, Stembol 2011 * ''Perwerde de Tetbîqê Ziwanê Dayîke'', Weşanên DÎSA, Dyarbekir 2013 * ''Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî'', Weşanên DÎSA, Diyarbekir 2013 * ''Rêberê Bikarardişê Setê Gulgulînê Gedeyan'' (Amadekar: Ferîdûn Bîrgul), Kurmanckî ra Çarnayiş: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2016 * ''Dewlet û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Çawanîya Rejîmê û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Vera Trawma de Muqawemetê Tutan'', Tirkî ra Tercume: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2018 * ''Xewn'' (ji Nadîre Güntaş Aldatmaz), Wergerandina ji kirmanckî: Roşan Lezgîn, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2019 * ''Serketina Kewan'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2020 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] nso44ml59am0ynawxv0uok2cgu5izfj 2007122 2007120 2026-05-05T13:55:11Z Kurê Acemî 105128 2007122 wikitext text/x-wiki {{Bi zazakî|Roşan Lezgîn (kirmanckî)}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Roşan Lezgîn | wêne = Roşan Lezgîn-Amed.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nivîskar Roşan Lezgîn, Berpirsiyarê [[Weşanên Roşna]] | roja_jidayikbûnê = [[1964]] | cihê_jidayikbûnê = [[Dingilhewa]] (mezreke [[Zoxsalan]]ê (''Kıpçak''), [[Licê]]) | netewe = [[Kird]] | ziman = [[Kirmanckî]], [[kurmancî]] û [[tirkî]] | berhem = * ''{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}]'' (Çîrok, 2002) * ''[[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]]'' (Helbest, 2005) * ''[[Halîn]]'' (Çîrok, 2006) * ''[[Ez Gule ra Hes Kena]]'' (Çîrok, 2007) * ''[[Tarîyîya Adirî de]]'' (2012) * ''[[Dersê Ziwanî]]'' (2012) * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî'') (Ferheng, 2013) }} '''Roşan Lezgîn''' [[çîroknivîs]], [[helbestvan]] û [[Werger|wergêrekî]] kurd e ku zêdetir bi [[Zazakî|kirmancî]] û [[kurmancî]] dinivîse û hinek gotarên wî yê bi zimanê tirkî jî hatine weşandin. == Jînenîgarî == Roşan Lezgîn di sala 1964an de li gundê Dingilhewa ya bi ser [[Licê]]ya [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê. Di tevayî jiyana xwe de tenê 4 sal çûye xwendegehê, lê paşê dibistana navîn, lîse û zanîngehê (beşa ziman û edebiyatê) ji derve xwendiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Serketina Kewan |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Weşanên Roşna |sal=2020 |isbn=9786056919398 |cih=Diyarbekir |rr=Ji otobiyografiya wî ya li ser rûpela pêşî ya kitêbê }}</ref> Ji sala 1996an û vir de li gelek kovar û rojnameyan bi [[kurdî]] (kirmanckî û kurmancî) û tirkî nivîsên wî hatine weşandin. Roşan Lezgînî bi kitêba xwe ya çîrokan (Binê Dara Valêre de) xelata edebiyatê ya Apec Förlag AB-2002 girtîye. Her wiha, bi çîrokekê jî (Serketina Kewan) di Pêşbaziya Çîrokên bona Zarokan a Yekem ku Şarevaniya Sûrê ya Diyarbekirê organîze kiribû de xelata duyemîniyê girtîye. Berhemên wî di pirraniya [[kovar]] û [[rojname]]yên kurmancî û kirmanckî de derketine. == Xebatên nivîskariyê == Yekem [[kitêb]]a wî ya çîrokan "{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}" ([[Weşanxaneya Apec]]ê, [[Stockholm]]) bi [[kirmanckî]] û [[werger]]a wê "[[Li Bin Dara Biyê]]" ([[Weşanxaneya Elma]], [[Stembol]]) bi [[kurmancî]] weşiyabû. Roşan Lezgînî kitêba [[Suzan Samanci]]yê "[[Siya Bêdengiyê]]" û kitêba [[Malmîsanij]]î, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî ji tirkî, kitêba [[Sadiqê Hîdayet]]î "[[Sê Dilop Xwîn]]" jî ji [[farisî]] bo kurmancî wergerandine. Ew niha li Amedê dijî. Roşan Lezgîn pirziman e. Ew ji bilî [[zarava]]ya xwe ya kurdiya zazakî, herwiha kurdiya [[kurmancî]] baş dizane û [[soranî]] jî fêm dike. Wî çendîn lêkolînên girîng ji soranî kirine kurmancî. Ew bi kêmî [[tirkî]] û [[farisî]] jî dizane. Wî hin [[çîrok]]ên [[Sadiq Hîdayet]] ji farisî bo kurmancî wergerandine. Edîtorî û redaktoriya yekem rojnameya kirdkî [[Newepel]], kovara edebî û hunerî [[Şewçila]], [[Weşanxaneya Roşna]]yê û malpera [[Zazakî.net|''Zazaki.net'']]-ê dike. == Berhem == === Berhemên wî yên ku weşiyane === * ''Binê Dara Valêre de'', Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002. Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2003 * ''Dêsan de Sûretê Ma Nimite'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Ferhengê Îdyomanê Kurdkî'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Halîn, Weşanxaneya Komalê'', Îstanbul 2006 * ''Ez Gule ra Hes Kena'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007 * ''Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk'', Estîtuya Kelepûra Kurdî, Duhok 2009 * ''Gotin Diçe Nivîs Dimîne'', Weşanxaneya Pêrî, Stenbol 2009 * ''Edebîyatê Kirmanckî ra Nimûneyî'', Weşanên Enstîtuya Zimananên ku li Tirkîyê Dijîn ya Unîversîteya Artukluyê, Mêrdîn 2012 * ''Tarîyîya Adirî de'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012 * ''Dersê Ziwanî'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 128 rîpelî * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî)'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013, 358 rîpelî * ''Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî)'', Weşanxaneya Roşna, Dîyarbekir 2013, 224 rûpel * ''Sorgu'' (Pirsyarî), Weşanên Weqfa Ismail Beşikçi, Stembol, 2015 * ''Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar'' (Ji Komên Civaka Kurd Zaza), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2016, Lêkolîn. * ''Ap Hus'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2018, Hîkaye * ''Kevoke'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2019, Hîkaye === Wergerandinên wî yên ku weşiyane === * ''Suzan Samancı'', Siya Bêdengiyê (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Aram, Stembol 2001 * ''Roşan Lezgîn'', Li Bin Dara Biyê, (Wergerandina ji kirmanckî), Weşanxaneya Elma, Stembol 2003 * ''Sadiq Hîdayet'', Sê Dilop Xwîn (Wergerandina ji farisî), Weşanxaneya War, Diyarbekir 2004 * ''Malmîsanij'', Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî, Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2008 * ''Îsmaîl Beşîkçî'', Ziman - Nasname - Netewe Û Neteweperwerî, Weşanxaneya Pêrî, Stembol 2008 * ''Andranîk, Dêrsim - Raywanî û Cografya'', Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2010 * ''Berfîn Zenderlioglu & Mîrza Metîn, Mêrdeyê Şewe'' Weşanên Avesta, Stembol 2011 * ''Perwerde de Tetbîqê Ziwanê Dayîke'', Weşanên DÎSA, Dyarbekir 2013 * ''Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî'', Weşanên DÎSA, Diyarbekir 2013 * ''Rêberê Bikarardişê Setê Gulgulînê Gedeyan'' (Amadekar: Ferîdûn Bîrgul), Kurmanckî ra Çarnayiş: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2016 * ''Dewlet û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Çawanîya Rejîmê û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Vera Trawma de Muqawemetê Tutan'', Tirkî ra Tercume: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2018 * ''Xewn'' (ji Nadîre Güntaş Aldatmaz), Wergerandina ji kirmanckî: Roşan Lezgîn, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2019 * ''Serketina Kewan'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2020 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] sjd3lta7qu8y0rkq6ouiq9puiw0wqsr 2007123 2007122 2026-05-05T13:55:23Z Kurê Acemî 105128 2007123 wikitext text/x-wiki {{Bi zazakî|Roşan Lezgîn (kirmanckî)}} {{Agahîdank nivîskar | nav = Roşan Lezgîn | wêne = Roşan Lezgîn-Amed.jpg | mezinahiya_wêne = 210px | sernavê_wêne = Nivîskar Roşan Lezgîn, Berpirsiyarê [[Weşanên Roşna]] | roja_jidayikbûnê = [[1964]] | cihê_jidayikbûnê = [[Dingilhewa]] (mezreke [[Zoxsalan]]ê (''Kıpçak''), [[Licê]]) | netewe = [[Kird]] | ziman = [[Kirmanckî]], [[kurmancî]] û [[tirkî]] | berhem = * ''{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}]'' (Çîrok, 2002) * ''[[Dêsan de Sûretê Ma Nimite]]'' (Helbest, 2005) * ''[[Halîn]]'' (Çîrok, 2006) * ''[[Ez Gule ra Hes Kena]]'' (Çîrok, 2007) * ''[[Tarîyîya Adirî de]]'' (2012) * ''[[Dersê Ziwanî]]'' (2012) * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî'') (Ferheng, 2013) }} '''Roşan Lezgîn''' [[çîroknivîs]], [[helbestvan]] û [[Werger|wergêrekî]] kurd e ku zêdetir bi [[Zazakî|kirmancî]] û [[kurmancî]] dinivîse û hinek gotarên wî yê bi zimanê tirkî jî hatine weşandin. == Jînenîgarî == Roşan Lezgîn di sala 1964an de li gundê Dingilhewa ya bi ser [[Licê]]ya [[Diyarbekir]]ê hatiye dinyayê. Di tevayî jiyana xwe de tenê 4 sal çûye xwendegehê, lê paşê dibistana navîn, lîse û zanîngehê (beşa ziman û edebiyatê) ji derve xwendiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Serketina Kewan |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Weşanên Roşna |sal=2020 |isbn=9786056919398 |cih=Diyarbekir |rr=Ji otobiyografiya wî ya li ser rûpela pêşî ya kitêbê }}</ref> Ji sala 1996an û vir de li gelek kovar û rojnameyan bi [[kurdî]] (kirmanckî û kurmancî) û tirkî nivîsên wî hatine weşandin. Roşan Lezgînî bi kitêba xwe ya çîrokan (Binê Dara Valêre de) xelata edebiyatê ya Apec Förlag AB-2002 girtîye. Her wiha, bi çîrokekê jî (Serketina Kewan) di Pêşbaziya Çîrokên bona Zarokan a Yekem ku Şarevaniya Sûrê ya Diyarbekirê organîze kiribû de xelata duyemîniyê girtîye. Berhemên wî di pirraniya [[kovar]] û [[rojname]]yên kurmancî û kirmanckî de derketine. == Xebatên nivîskariyê == Yekem [[kitêb]]a wî ya çîrokan "{{Lînka gotara zaravayê|zza|Binê Dara Valêre de (kitab)|Binê Dara Valêre de}}" ([[Weşanxaneya Apec]]ê, [[Stockholm]]) bi [[kirmanckî]] û [[werger]]a wê "[[Li Bin Dara Biyê]]" ([[Weşanxaneya Elma]], [[Stembol]]) bi [[kurmancî]] weşiyabû. Roşan Lezgînî kitêba [[Suzan Samanci]]yê "[[Siya Bêdengiyê]]" û kitêba [[Malmîsanij]]î, Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî û Neteweperweriya Kurdî ji tirkî, kitêba [[Sadiqê Hîdayet]]î "[[Sê Dilop Xwîn]]" jî ji [[farisî]] bo kurmancî wergerandine. Ew niha li Amedê dijî. Roşan Lezgîn pirziman e. Ew ji bilî [[zarava]]ya xwe ya kurdiya zazakî, herwiha kurdiya [[kurmancî]] baş dizane û [[soranî]] jî fêm dike. Wî çendîn lêkolînên girîng ji soranî kirine kurmancî. Ew bi kêmî [[tirkî]] û [[farisî]] jî dizane. Wî hin [[çîrok]]ên [[Sadiq Hîdayet]] ji farisî bo kurmancî wergerandine. Edîtorî û redaktoriya yekem rojnameya kirdkî [[Newepel]], kovara edebî û hunerî [[Şewçila]], [[Weşanxaneya Roşna]]yê û malpera [[Zazakî.net|''Zazaki.net'']]-ê dike. == Berhem == === Berhemên wî yên ku weşiyane === * ''Binê Dara Valêre de'', Çapa yewine, Weşanxaneya Apecê, Stockholm 2002. Çapa dîyine, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2003 * ''Dêsan de Sûretê Ma Nimite'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Ferhengê Îdyomanê Kurdkî'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2005 * ''Halîn, Weşanxaneya Komalê'', Îstanbul 2006 * ''Ez Gule ra Hes Kena'', Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007 * ''Sanikanê Dîyarbekirî ra Guldesteyêk'', Estîtuya Kelepûra Kurdî, Duhok 2009 * ''Gotin Diçe Nivîs Dimîne'', Weşanxaneya Pêrî, Stenbol 2009 * ''Edebîyatê Kirmanckî ra Nimûneyî'', Weşanên Enstîtuya Zimananên ku li Tirkîyê Dijîn ya Unîversîteya Artukluyê, Mêrdîn 2012 * ''Tarîyîya Adirî de'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012 * ''Dersê Ziwanî'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 128 rîpelî * ''Ferhengê Kurdî (Zazakî)-Tirkî û Tirkî- Kurdî (Zazakî)'', Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2013, 358 rîpelî * ''Ji bo Kurmancan bi Awayê Muqayeseyî: Gramera Kirdkî (Zazakî)'', Weşanxaneya Roşna, Dîyarbekir 2013, 224 rûpel * ''Sorgu'' (Pirsyarî), Weşanên Weqfa Ismail Beşikçi, Stembol, 2015 * ''Toplumsal Kürt Gruplarından Zazalar'' (Ji Komên Civaka Kurd Zaza), Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2016, Lêkolîn. * ''Ap Hus'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir 2018, Hîkaye * ''Kevoke'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2019, Hîkaye === Wergerandinên wî yên ku weşiyane === * ''Suzan Samancı'', Siya Bêdengiyê (Wergerandina ji tirkî), Weşanxaneya Aram, Stembol 2001 * ''Roşan Lezgîn'', Li Bin Dara Biyê, (Wergerandina ji kirmanckî), Weşanxaneya Elma, Stembol 2003 * ''Sadiq Hîdayet'', Sê Dilop Xwîn (Wergerandina ji farisî), Weşanxaneya War, Diyarbekir 2004 * ''Malmîsanij'', Cemîlpaşazadeyên Diyarbekirî Û Neteweperweriya Kurdî, Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2008 * ''Îsmaîl Beşîkçî'', Ziman - Nasname - Netewe Û Neteweperwerî, Weşanxaneya Pêrî, Stembol 2008 * ''Andranîk, Dêrsim - Raywanî û Cografya'', Weşanxaneyê Vateyî, Stembol 2010 * ''Berfîn Zenderlioglu & Mîrza Metîn, Mêrdeyê Şewe'' Weşanên Avesta, Stembol 2011 * ''Perwerde de Tetbîqê Ziwanê Dayîke'', Weşanên DÎSA, Dyarbekir 2013 * ''Polîtîkayê Zafziwanîye û Plankerdişê Ziwanî'', Weşanên DÎSA, Diyarbekir 2013 * ''Rêberê Bikarardişê Setê Gulgulînê Gedeyan'' (Amadekar: Ferîdûn Bîrgul), Kurmanckî ra Çarnayiş: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2016 * ''Dewlet û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Çawanîya Rejîmê û Kurd'' (ji Îsmaîl Beşîlçî), Wergerandina ji tirkî: Roşan Lezgîn, Weşanên Weqfa Îsmaîl Beşîkçî, Îstanbul, 2016 * ''Vera Trawma de Muqawemetê Tutan'', Tirkî ra Tercume: Roşan Lezgîn, Weşanê DÎSA, Diyarbekir 2018 * ''Xewn'' (ji Nadîre Güntaş Aldatmaz), Wergerandina ji kirmanckî: Roşan Lezgîn, Weşanxaneyê Roşna, Diyarbekir, 2019 * ''Serketina Kewan'', Weşanxaneya Roşna, Diyarbekir, 2020 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çîroknivîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1964]] [[Kategorî:Kesên ji Liceyê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] idyjvtjh6ndzvjykyuhpx34jc36y3lh 0 8170 2007363 2006749 2026-05-06T08:20:36Z Penaber49 39672 /* */ 2007363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = [[Dînê ûrartû]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Aramû (rêveberî pêşîn) | serokA2 = Rûsa IV (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 590–585 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] phgn0d7szhdds8ob94y2321qs8udf1s 2007364 2007363 2026-05-06T08:20:58Z Penaber49 39672 /* */ 2007364 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = [[Dînê ûrartû]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Aramû (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Rûsa IV (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 590–585 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3v64x4xl915exr2yiut8ra8qzdxjjeq 2007365 2007364 2026-05-06T08:22:40Z Penaber49 39672 /* */ 2007365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = [[Tûşpa]] | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = [[Dînê ûrartû]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Aramû (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Rûsa IV (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 590–585 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |roja-arşîvê=2023-02-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X }}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref name=":6"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] m94p8yntmlww0cg4ihzw6t1t4vwz4ls 0 8172 2007367 2006302 2026-05-06T08:32:51Z Penaber49 39672 /* */ 2007367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = [[Waşşûkanî]] | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = [[Dînê hurî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Kirta (rêveberê pêşîn) | serokA2 = Tîşratta (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1500 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1350 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256 }}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895 }}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |roja-arşîvê=2023-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu }}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11 }}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20 }}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009 }}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21 }}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1 }}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955 }}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore }}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L. }}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] f2ql9nx1lwvn85qnclrvld06zph7g53 0 10663 2007076 2007005 2026-05-05T13:06:07Z Penaber49 39672 2007076 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] mm5y1rkjaflaeoes1owt04491bti50h 2007077 2007076 2026-05-05T13:07:14Z Penaber49 39672 2007077 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] giqlcpprsiej37c47n8w6dvjk1mzgyf 2007078 2007077 2026-05-05T13:10:50Z Penaber49 39672 2007078 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5gw7ib8q64wvm9c5028g7njend7ppnu 2007079 2007078 2026-05-05T13:14:04Z Penaber49 39672 2007079 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5tzalho0p5wchkand1fqdnmqz24jjqj 2007080 2007079 2026-05-05T13:16:55Z Penaber49 39672 /* Keyaniya dawî */ 2007080 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin. Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin. Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1s12v273gaap2jfr2ffjmd5pl0r4el0 2007081 2007080 2026-05-05T13:22:11Z Penaber49 39672 2007081 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0q6lk7plxzef1efyzdw6ujmnynwxl7j 2007090 2007081 2026-05-05T13:30:19Z Penaber49 39672 2007090 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] li11cyc8iee8ikvxdtezjwfw0kvof5y 2007094 2007090 2026-05-05T13:30:52Z Penaber49 39672 /* Serdema piştî hîtîtan */ 2007094 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nrxuw4ijt8lm3mh3ucdg9275pqjhc3w 2007106 2007094 2026-05-05T13:34:29Z Penaber49 39672 2007106 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nik9cgs8zcy8que5vixv8fsokzp2pu0 2007113 2007106 2026-05-05T13:41:59Z Penaber49 39672 2007113 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9p84u0db9v1qxrg2ghz3ebk1ngm7303 2007114 2007113 2026-05-05T13:42:36Z Penaber49 39672 2007114 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jv0pyv3pkof5x7xqg4qa1z8a21zgf29 2007115 2007114 2026-05-05T13:43:35Z Penaber49 39672 2007115 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p5j36wcs6j76guzkqhz5md7qslb9azi 2007116 2007115 2026-05-05T13:45:19Z Penaber49 39672 2007116 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] h8jp6jbw0u3hnb0dzz27ivfdgg031et 2007121 2007116 2026-05-05T13:55:09Z Penaber49 39672 2007121 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] d1d6pvxfrukuf17j08y88mpqohodm3u 2007124 2007121 2026-05-05T13:57:55Z Penaber49 39672 /* Aborî */ 2007124 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0dkmmgk2azitcdduwzb1dzq4scijkfh 2007125 2007124 2026-05-05T14:01:05Z Penaber49 39672 2007125 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p1gozyw6m0sladynfbkokcqoaabtg1o 2007126 2007125 2026-05-05T14:02:16Z Penaber49 39672 2007126 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nnrm79vltfdqhxuh4lrgcqihwdx8pe0 2007127 2007126 2026-05-05T14:03:47Z Penaber49 39672 2007127 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7qusgzrzdy3norhhx0cbww4dg1dqn5y 2007128 2007127 2026-05-05T14:10:41Z Penaber49 39672 2007128 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2xwt82jjgqexse4hbv2ps47q37ax4sg 2007129 2007128 2026-05-05T14:14:49Z Penaber49 39672 2007129 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] c96vyzyvxb6o5egrrvit4gyyvafko0t 2007130 2007129 2026-05-05T14:16:46Z Penaber49 39672 2007130 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] tvw5j0jlau8864f375mvns4t3tjodda 2007131 2007130 2026-05-05T14:22:17Z Penaber49 39672 2007131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran mêran dikirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] s2lcmd8f6vabhrfocw5pdlt3qa15yyo 2007132 2007131 2026-05-05T14:22:52Z Penaber49 39672 2007132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (Hittite ḫalki) û cûrbecûr cureyên genim (Hittite ZÍZ-tar) cureyên sereke yên genim bûn ku dihatin çandin. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin. Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin. Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn. Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9qpdpbxudd05eghg60jctce68qsxluu 2007133 2007132 2026-05-05T14:26:09Z Penaber49 39672 2007133 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name=":4" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] awss8yq6u11vkxrs6mwymu404gx6twl 2007134 2007133 2026-05-05T14:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 2007134 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dq8cjnudzp229pczmyb77wqm10lp021 2007135 2007134 2026-05-05T14:34:51Z Penaber49 39672 2007135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04}}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] a4d3rjipw5d0jwxhjbs8je0tqdxxpey 2007192 2007135 2026-05-05T16:48:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rw7ozl2mz8i87og4sh5h5g0y1yu9pdd 2007193 2007192 2026-05-05T16:55:51Z Penaber49 39672 2007193 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dotx9do5p46q4lalr5ge4ooj8aex1u7 2007194 2007193 2026-05-05T16:59:24Z Penaber49 39672 2007194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ql9pfvomabebliy1q2fgeeudffw8xk6 2007195 2007194 2026-05-05T17:00:54Z Penaber49 39672 2007195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8j0nv1tbrg3ugk9hdr6e7v4eh54maa2 2007196 2007195 2026-05-05T17:03:33Z Penaber49 39672 2007196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b0xyubch6zn35b7ntva3uva5d7ohwu1 2007197 2007196 2026-05-05T17:05:30Z Penaber49 39672 2007197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 913jkxcryb9gd5ssvi0qpxnz36espbu 2007198 2007197 2026-05-05T17:07:34Z Penaber49 39672 2007198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |url-status=dead }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang}}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019}}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible}}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113}}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en}}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu}}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria}}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074}}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048}}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui}}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003}}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |archive-date=2017-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ}}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493}}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346}}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception}}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076}}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York}}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan. Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna nifûsê ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê nifûsa xwe bi van kesan zêde dane nîşan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1r6uo4sdqcahntty590t0aq50kp9xq2 2007199 2007198 2026-05-05T17:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2007199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan. Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna nifûsê ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê nifûsa xwe bi van kesan zêde dane nîşan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kq32wm7bsgxgauf5f9zdp0o3wwnsvea 2007200 2007199 2026-05-05T17:12:17Z Penaber49 39672 2007200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye. Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan. Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattusili III werin femkirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 42k71axdasaoizbu7c5ahnhuz2b87n6 2007201 2007200 2026-05-05T17:13:47Z Penaber49 39672 2007201 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattusili III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] azdapmk4rfjwlk81ud9u0oi21rg752r 2007202 2007201 2026-05-05T17:14:16Z Penaber49 39672 2007202 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 741zffggh1x2brb1rd52tf47vj9v0us 2007203 2007202 2026-05-05T17:15:30Z Penaber49 39672 2007203 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] riwy4b7qlagbfnl2j3yx3cprsnzbe6d 2007204 2007203 2026-05-05T17:21:07Z Penaber49 39672 2007204 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] eek6wmgy6k5pzsezyc7cf9uvr7zyl2w 2007207 2007204 2026-05-05T17:34:44Z Penaber49 39672 2007207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ye ku li dora sedsala 19an berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] stki6jkopeup9l7nfrb03lcg5c9d1qp 2007213 2007207 2026-05-05T17:43:27Z Penaber49 39672 2007213 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî ji malbata zimanên hind û ewropî ye ku li dora sedsala 19an berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî yên îzole peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] miamyfwht8k3jiwqver0qf43a7vau1r 2007215 2007213 2026-05-05T17:44:45Z Penaber49 39672 2007215 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî yên îzole peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kul6r64hemc7qssrd7w6wrn5y54nlua 2007218 2007215 2026-05-05T17:45:30Z Penaber49 39672 2007218 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 80z89hrjw9e8ednkxqjde9r3dao6tc4 2007226 2007218 2026-05-05T17:51:34Z Penaber49 39672 2007226 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin. Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qskaztr9jm8utyrzxpz671ea70hfeun 2007230 2007226 2026-05-05T17:56:49Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2007230 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin. Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jal9ethl24zdsztwexmzv6kthr14kxl 2007231 2007230 2026-05-05T17:58:30Z Penaber49 39672 2007231 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] eu25hilsd1tki659l6dgdlglu0h9eq2 2007232 2007231 2026-05-05T18:00:19Z Penaber49 39672 2007232 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pr43wbz2wh4k97gaf4u34qabvw0fhg3 2007233 2007232 2026-05-05T18:04:29Z Penaber49 39672 2007233 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7w1worq2l13vx8tfimzlke14cx394wb 2007234 2007233 2026-05-05T18:06:07Z Penaber49 39672 2007234 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5oovjodwdmzeitmg0kc0fmssevshg0g 2007235 2007234 2026-05-05T18:07:58Z Penaber49 39672 2007235 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9b6hqmi83zeai90gljmeisip1i91k02 2007236 2007235 2026-05-05T18:12:05Z Penaber49 39672 2007236 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5usicsfjxl4wpej6l6z5i5ulpvmgotp 2007238 2007236 2026-05-05T18:14:11Z Penaber49 39672 2007238 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] apgnqa1zzoddqmsl1odt68jhfos8fyz 2007239 2007238 2026-05-05T18:15:36Z Penaber49 39672 2007239 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] e3cusrzb8a4r7solvgujzuk5c4kem9a 2007240 2007239 2026-05-05T18:17:28Z Penaber49 39672 2007240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ofhguymuapr9kg73ycvj0nwcv1bjocd 2007241 2007240 2026-05-05T18:19:37Z Penaber49 39672 2007241 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kgb64cec8p2r39up4j8gvm4n9sl1d9j 2007242 2007241 2026-05-05T18:24:18Z Penaber49 39672 2007242 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî, kenanî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] duw7rxvgy07spug4yf5lvhjva3cse1r 2007243 2007242 2026-05-05T18:30:29Z Penaber49 39672 2007243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=<i>I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens</i>. By Bedřich Hrozný. <i>II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch</i>. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5ce60nasmywx2cj5cfk4lx37qv1vmh9 2007244 2007243 2026-05-05T18:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2007244 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lqp6ys147gpi5e6601s2936hjy1sgg6 2007245 2007244 2026-05-05T18:33:05Z Penaber49 39672 2007245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ka8qml6avh4e3n8ic2etvt4su99st1u 2007246 2007245 2026-05-05T18:34:31Z Penaber49 39672 2007246 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] a9y8vw8lpo5xpjszb2ya0ygsdwl1w4i 2007247 2007246 2026-05-05T18:35:13Z Penaber49 39672 2007247 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû. Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] didyvuhvyg29wyn2npdexppg1t5kqdq 2007248 2007247 2026-05-05T18:38:07Z Penaber49 39672 2007248 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû. Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin. Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g6yq1b8hg4q85ooyn49414pc7ogbp01 2007249 2007248 2026-05-05T18:43:05Z Penaber49 39672 2007249 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû. Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan. == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 34z4batzv9w3qplclbzznnpbia1wwjy 2007250 2007249 2026-05-05T18:44:07Z Penaber49 39672 2007250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nxvvodwt0c6wd8e9rrb43koyrd5tw9p 2007251 2007250 2026-05-05T18:45:00Z Penaber49 39672 2007251 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qzb2bvu20bqbubcqo4okctqvnslqw3r 2007252 2007251 2026-05-05T18:47:22Z Penaber49 39672 2007252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtên pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] gycir5vk1djic03b5349gb34gb6keng 2007260 2007252 2026-05-05T19:23:37Z Penaber49 39672 2007260 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] gmpuw0izmntk08xfttqwix3ntviydii 2007261 2007260 2026-05-05T19:24:03Z Penaber49 39672 2007261 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2uzy5809qnp0vh7pr0a5ucvrd27gyyw 2007263 2007261 2026-05-05T19:46:28Z Penaber49 39672 /* Ziman */ 2007263 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hjldmzz5junapxxr0hrldmfl2xlgzv8 2007264 2007263 2026-05-05T19:47:43Z Penaber49 39672 2007264 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] tm6x2qgzggm3e1mp0cdnpt5gnr5r79r 2007265 2007264 2026-05-05T19:48:15Z Penaber49 39672 2007265 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] q9zmopfj1sx5s71kgn6tt0gjyzkusnc 2007266 2007265 2026-05-05T20:39:35Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 2007266 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3mgf4jg9vxs7q5h8ymjil619g39ckhl 2007278 2007266 2026-05-05T21:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] n8djgxlafjeg7dcadfjx2r730ob1hy4 2007280 2007278 2026-05-05T21:36:54Z Penaber49 39672 /* */ 2007280 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dpurylrpxi3t72uktvazkat2ax4nizd 2007281 2007280 2026-05-05T21:40:24Z Penaber49 39672 /* */ 2007281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3ksea5gt9cjy5kkpclid7y3d4kv9guc 2007282 2007281 2026-05-05T21:43:21Z Penaber49 39672 /* */ 2007282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g9i72bp7f33l5xg99frieumc9phrph8 2007283 2007282 2026-05-05T21:45:28Z Penaber49 39672 /* */ 2007283 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] j8xdrnxn2jeo3i6dbgoi4mtz4fbtf1v 2007292 2007283 2026-05-05T22:25:58Z Penaber49 39672 /* */ 2007292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] covtg5v7u6sdxnnkgutkyiyqzr3idve 2007297 2007292 2026-05-05T22:29:28Z Penaber49 39672 /* */ 2007297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6b8grud11omfw2dluylp0tslkghnnqv 2007299 2007297 2026-05-05T22:38:50Z Penaber49 39672 2007299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebûye, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2hptvs758vtj1yh8yeojsglkpbmrh9m 2007300 2007299 2026-05-05T22:39:29Z Penaber49 39672 2007300 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] oo4r8ik1o4bg1ajfcmyiwhlzla0ekp1 2007325 2007300 2026-05-06T06:12:18Z Penaber49 39672 2007325 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li Anatolyayê serwer bûn û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] s0wlp8p9bgaqaelx4trmkv6kco9ske3 2007326 2007325 2026-05-06T06:14:33Z Penaber49 39672 2007326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dxu1h2bndxw9rbifri4s4soqox3kvlx 2007327 2007326 2026-05-06T06:17:35Z Penaber49 39672 /* */ 2007327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 35y3esi98jew8nokl89bdjyw9bsr463 2007328 2007327 2026-05-06T06:18:36Z Penaber49 39672 /* */ 2007328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6rjp0d726razzaycerfy832ynew68ds 2007333 2007328 2026-05-06T06:28:36Z Penaber49 39672 /* */ 2007333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g2u6lw0yao4jha9tp53lg06tqzv7409 2007335 2007333 2026-05-06T06:33:11Z Penaber49 39672 /* */ 2007335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] om7qqdi4hv4izqrp0gw0j2iyk26y3ix 2007336 2007335 2026-05-06T06:42:29Z Penaber49 39672 /* */ 2007336 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ews6gktkjn9p6gz81rfkjjkldp084f1 2007338 2007336 2026-05-06T06:53:26Z Penaber49 39672 2007338 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deynk wergirtiye ku ev peyv bi taybetî di rîtûela dînî de hatine bikaranîn. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cuvjkbxyiqwcqfomzisqj170ay23iua 2007339 2007338 2026-05-06T06:58:48Z Penaber49 39672 2007339 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye ku ev peyv bi taybetî di rîtûela dînî de hatine bikaranîn. Berî ku ji hatî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1s398zv7og8l34v43q7mmer9nde38yu 2007342 2007339 2026-05-06T07:01:50Z Penaber49 39672 2007342 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye ku ev peyv bi taybetî di rîtûela dînî de hatine bikaranîn. Berî ku ji hatî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin. == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hqd2y7d2p5pegz6g820azyjll3f1491 2007343 2007342 2026-05-06T07:03:06Z Penaber49 39672 2007343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye ku ev peyv bi taybetî di rîtûela dînî de hatine bikaranîn. Berî ku ji hatî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1jvai2k8dl6szaq9om2gywh6hw3qupk 2007345 2007343 2026-05-06T07:06:17Z Penaber49 39672 2007345 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku ji hatî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] arfk3bg6uvfw24se14dsanonq5tz62t 2007348 2007345 2026-05-06T07:09:22Z Penaber49 39672 2007348 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatîyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] q1rrjg8f9qvjoec8vs0g4jr6edpymxo 2007362 2007348 2026-05-06T08:03:52Z Penaber49 39672 2007362 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = [[Hattûşa]] | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = [[Dînê hîtîtî]] | rêveberî = [[Monarşiya destûrî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Şûppîlûlîûma II (rêveberê dawî) | serokA1 sal = {{nêzîkî}} 1650 {{bz}} | serokA2 sal = {{nêzîkî}} 1210–1190 {{bz}} | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebûn ku li deverên berfireh ên Anatolyayê serwer bûn. Di demên nûjen de ku wekê Împeratoriya Hîtîtan hatiye zanîn, di nîvê sedsala 14ê berê zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinorên erdnîgarî parvekiriye û paytexta împeratoriya mezin a hîtîtan bajarê Hattuşayê bû.<ref name="Kloekhorst2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref name="Kloekhorst2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li ser pîyan mane û hebûna xwe parastine. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî ya wan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Derahî kirina (deşîfre) van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|330px|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === [[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]] [[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]] Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165 }}</ref> Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin<ref name="Kloekhorst2019"/><ref name="Kloekhorst2020"/> ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2. }}</ref> Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.<ref name="Cohen2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L. }}</ref> Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten }}</ref> û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1): Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575. }}</ref> Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289 }}</ref> Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye<ref name=":2"/> ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.<ref name="Cohen2010"/> Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.<ref name="Cohen2010"/> Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.<ref name="Bryce2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford }}</ref> Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya "mezin") ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age }}</ref> === Keyaniya kevin === [[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|240px|Pala Hattuşayê]] Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.<ref name=":2"/> Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin. {{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}} Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> [[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|240px|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]] Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.<ref name="Roebuck1966">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe. Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî "xwedayeke zindî" mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.<ref name="Roebuck1966"/> Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza "Şerê Gulan" di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye. Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.<ref name="Cohen2010"/> === Keyaniya navber === Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya "Keyaniya Kevin" û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê "Keyaniya Navber" bû.<ref name="Gurney1976">{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London }}</ref> Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.<ref name="Gurney1976"/> Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê. Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya "serdema Împeratoriya Hîtîtan" a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike. Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye. === Keyaniya dawî === [[Wêne:Hittites.png|thumb|330px|Hîtît di dema serweriya Suppiluliuma I de axa Împaratoriya Hîtîtê]] Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket "serdema Împeratoriya Hîtîtan". Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl }}</ref> Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.<ref name=":1" /> Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah "aûra mirovî ya serdest" girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê "roja min" hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.<ref name=":1" /> Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye. Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.<ref name="Roux1992">{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology }}</ref> Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley & Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K. }}</ref> Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC }}</ref><ref name="Bryce2006"/> ==== Şerê Kadeşê ==== Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.<ref name="Gurney1976"/> Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye. === Hilweşîna Hîtîtê === [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations080.jpg|thumb|çep|240px|Kîmera bi serê mirov û laşê şêr ji serdema hîtît a dereng li Muzexaneya Şaristaniyên Anatolyayê, Enqere]] Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye.<ref name="Gurney1976"/> Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dabûn ku padîşahiya Mîtanî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels û ne jidil bû.<ref name="Roux1992"/> Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye.<ref name="Gurney1976"/> Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.<ref name="Gurney1976"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |sernav=Peace Treaty between Ramses II and Hattusili III |malper=www.reshafim.org.il |roja-gihiştinê=2026-05-04 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924090310/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/ramses-hattusili-treaty.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating shapes in civil and naval architecture: a cross-disciplinary comparison |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17345-3 |cih=Leiden ; Boston |paşnavê-edîtor=Nowacki |pêşnavê-edîtor=H. |series=History of science and medicine library |paşnavê-edîtor2=Lefèvre |pêşnavê-edîtor2=Wolfgang }}</ref> Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney }}</ref> Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin.<ref name="Gurney1976"/> Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dibe û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Di heman demê de li gel van êrîşan, gelek pirsgirêkên navxweyî jî bûne sedema bidawîhatina Împeratoriya Hîtîtan. Dawiya padîşahiyê beşek ji [[Hilweşîna mezin a Serdema bronzê|hilweşîna mezin a serdema bronzê]] bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2023-02-08 |sernav=Drought may have doomed ancient Hittite empire, tree study reveals |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/08/ancient-hittite-empire-tree-study-drought |roja-gihiştinê=2026-05-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Serdema piştî hîtîtan === [[Wêne:Hetite God in Aleppo.jpg|thumb|Xwedawendê bahozê ya lûwiyî Tarḫunz, li Muzexaneya Neteweyî ya Helebê]] Heta sala 1160ê {{bz}} rewşa siyasî ya li Asyaya Biçûk tenê ji 25 sal berê pir cuda hatiye dîtinç Di wê salê de, padîşahê asûrî Tîglatpîleser I Muşkiyan (Frîgiyan) têk dibiriye ku kesên hewl didan ku ji bilindahiyên Anatolyayê ve bikevin koloniyên asûrî yên li başûrê Anatolyayê û diyar e ku gelê kaskayî ku dijminên kevin ên hîtîtan bûn ji çiyayên bakur ên di navbera Hattî û Deryaya Reş de, di demek kurt de tevlî wan bûne. Wisa dixuyê ku frîgiyan ji rojava ve Kapadokyayê dagir kirine û delîlên epîgrafîk ên vê dawiyê hatine keşifkirin ku eslê wan wekê eşîra "brîg" a Balkanan piştrast dikin ku ji aliyê makedoniyan ve ji herêma wan hatine derxistin. Her çiqas keyaniya hîtîtan di vê demê de ji Anatolyayê winda bûne jî, hejmarek dewletên neo-hîtîtî li Anatolya û Rojavayê Kurdistana îro derketine holê ku ev dewlet mîratgirên Keyaniya Hîtîtê bûn. Dewletên herî navdar ên neo-hîtîtî li Karkemîş û li Melîdê hatine avakirin. Hatiye bawerkirin ku malbata rêveberî ya li Karkemîşê şaxek ji milê hîtîtên navendî ya wê demê bûn ku rêveberiya wan têk çûbû. Ev dewletên neo-hîtîtî hêdî hêdî axa wan ji aliyê keyaniya aeo-asûriyan ve (911–608 BZ) hatiye dagirkirin. Karkemîş û Melîd ([[Meletî]], [[Bakurê Kurdistanê]]) di bin desthilatdariya Şalmaneser III (858–823 {{bz}}) de bûye vasalên Asûryayê û di dema serweriya Sargon II (722–705 {{bz}}) de bi tevahî ketiye destê asuran. Dewleteke mezin û bihêz a neo-hîtîtî ya bi navê Tabalê ku bi zimanê luwiyî diaxivin piraniya li başûrê Anatolyayê ([[Bakurê Kurdistanê|Bakurê Kurdistana]] îro) hikum kiriye. Bi yewnanî Tibarenoi (yewnaniya kevn: Τιβαρηνοί), bi latînî Tibareni, Thobeles di Josephus de hatiye zanîn, dibe ku zimanê wan lûwî be,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=PHRYGIA AND THE PEOPLES OF ANATOLIA IN THE IRON AGE |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975-09-18 |rr=417–442 |isbn=978-1-139-05427-0 |url=https://doi.org/10.1017/chol9780521086912.019 }}</ref> ji aliyê abîdeyên ku bi hieroglifên Anatolyayê hatine nivîsandin ve hatiye pejirandin. Piştre ev dewlet jî ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin û bi padişahiya mezin a asûrî ya nû ve hatiye girêdan. == Vedîtinên arkeolojîk == [[Wêne:AlacaStandarte.jpg|thumb|çep|240px|Amûreke bronz a ji girê Alacayê ku ji goristaneke hîtîtan a hezarsala sêyem a berê zayînê hatiye dîtin (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]] [[Wêne:Hittite Cuneiform Tablet- Legal Deposition(?).jpg|thumb|çep|240px|Tableteke Hîtîtê ku dîroka tabletê ji Serdema Bronzê ya Dereng (sedsala 13ê berê zayînê) vedigere]] === Vegotinên di Încîlê de === Her çiqas zanyarên nûjen nîqaş kirine ka gelo vegotinên Încîlê behsa heman neteweyê dikin an na, berî vedîtinên arkeolojîk ên ku şaristaniya hîtîtan li Anatoliyê eşkere kirine, Încîla îbranî tenê çavkaniyeke hebû ku behsa komeke gelekê bi vî navî dike hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genesis |paşnav=Speiser |pêşnav=Ephraim Avigdor |weşanger=Doubleday |tarîx=1986 |isbn=978-0-385-00854-9 |çap=3 |cih=Garden City, N.Y |series=The Anchor Bible }}</ref> Klasîsîstê îngilîz Francis William Newman nêrînek rexnegir a ku di destpêka sedsala 19an de gelemperî bû aniye ziman ku "tu padîşahê hîtîtan nikarîbû hêza xwe bi padîşahê Yahûda re berawird bikira" ku gumanbariya serdest a li ser girîngiya dîrokî ya hîtîtan di nav gelek zanyarên serdema wî de nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hebrew Jesus |paşnav=Newman |pêşnav=Francis William |weşanger=Philosophy Documentation Center |tarîx=2009 |rr=285–324 |url=https://doi.org/10.5840/worksfwn20096113 }}</ref> Ji ber ku vedîtinên di nîvê duyem ê sedsala 19an de mezinahiya padîşahiya hîtît a Anatolyayê eşkere kirine, Archibald Sayce îdia kiriye ku li şûna ku bi Yahûda re were berhev kirin, şaristaniya Anatoliyê "hêjayî berhevdana bi keyaniya Misirê ya parçekirî re bû" û "hêza Hîtîtê bi awayekê bêdawî ji padişahiya Yahûda bihêztir bû".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayce, Archibald Henry (1845–1933) |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-11-28 |url=https://doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35965 |series=Oxford Dictionary of National Biography }}</ref> Sayce û zanyarên din jî destnîşan kirine ku Yahûda û Hîtît di nivîsên îbranî de qet dijmin nebûne; di pirtûka padîşahan de, wan darên sedir, erebe û hesp dane îsraêliyan û di pirtûka Destpêbûnê de dost û hevalbendên Birahîm bûn. Ûriya hîtîtî di artêşa qiral Dawid de fermandar bû û di 1 Dîrok 11 de wekê yek ji "mirovên wî yên bi hêz" hatiye diyarkirin. === Vedîtinên destpêkê === Zanyarê fransî Charles Texier di sala 1834an de yekem kavilên hîtîtan dîtiye lê di despêkê de wî vê kavilê wekê yên xaniyekî hîtîtî rave nekiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jstor.org/stable/20455417 |sernav=Hittites, Ottomans and Turks: Ağaoğlu Ahmed Bey and the Kemalist Construction of Turkish Nationhood in Anatolia on JSTOR |malper=www.jstor.org |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036636960;view=1up;seq=372 |sernav=Journal des Savants. 1835. |malper=HathiTrust |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en }}</ref> Yekem delîlên arkeolojîk ên di derbarê hîtîtan de di tabletên ku li karuma Kaneşê (niha wekê ''Kültepe'' hatiye binavkirin) hatine dîtin de diyar bûye ku tê de tomarên bazirganiya di navbera bazirganên asûrî û "welatê Hattî" yê de hebûn. Hinek navên di tabletan de ne hatî û ne jî asûrî bûn û bi zimanê hind û ewropî hatibûn nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2025-10-11 |sernav=Personal names from Kaniš: the oldest Indo-European linguistic material |url=https://www.academia.edu/9794131/Personal_names_from_Kani%C5%A1_the_oldest_Indo_European_linguistic_material |kovar=academia.edu }}</ref> Nivîsa li ser abîdeyek li Boğazkaleyê ya ji aliyê "gelê hattûşayan" ve hatiye çêkirin ku di sala 1884an de ji aliyê William Wright ve hatiye keşfkirin, hatiye dîtin ku bi nivîsên hiyeroglîf ên taybet ên li Heleb û Hemayê li hev tên. Di sala 1887an de li Amarna, Misirê nameyên dîplomatîk ên firewn Amenhotep III û kurê wî Akhenaten hatine dîtin. Du ji nameyên ji "padîşahiya Xeta" ku diyar e li heman herêma giştî ya wekê referansên Mezopotamyayê yên ji bo "welatê Hattî" ne ku bi nivîsa mîxî ya akadî ya standard hatine nivîsandin lê her çiqas zanyar dikarin dengên nivîsê şîrove bikin jî ji ber ku bi zimanekî nenas hatibû nivîsandin kesî nekariye ji nivîsê fêm bike. Piştî vê yekê Sayce pêşniyar kiriye ku Hattî an Xattî li Anatolyayê bi "padîşahiya Xeta" ya ku di van nivîsên misirî de hatiye behs kirin, bi hîtîtên di Încîlê de heman kesin. Di heman demê de Max Müller û hinek kesên din li hev kirine dibe ku Xatti ku Xeta ye û pêşniyar kirine ku ew bi Kîttîm a Încîlî ve were têkildarkirin ne bi hîtîtên Încîlî re. Tespîtên Sayce yên di destpêka sedsala 20an de bi berfirehî hate pejirandin û navê "Hîtît" bi şaristaniya li Boğazkale hatiye kifşkirin ve hatiye girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hethport.uni-wuerzburg.de/HPM/hpm-en.php?p=anfhet-en |sernav=Rediscovery of the Hittites |malper=www.hethport.uni-wuerzburg.de |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Di dema kolandinên bêserûber li Boğazkaleyê (Hattûşa) de ku di sala 1906an de hatine dest pê kirin, arkeolog Hugo Winckler arşîveke padîşahî dîtiye ku tê de 10.000 tablet hebûn ku bi tîpên mixî yên akadî û bi heman zimanê nenas ê ku heman nivîs li Misirê (Xeta) hatibûn nivîsandin. Di hemen de wî îspat kiriye ku xirabeyên li Boğazköyê bermahiyên paytexta împaratoriyekê ne ku demekê rojavayê Kurdistanê kontrol dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Developments in Hittite Archaeology and History: Papers in Memory of Hans G. Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-053-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5a8-NudlBx8C&q=Hugo+Winckler+Bo%C4%9Fazk%C3%B6y+capital+empire+that+controlled+northern+syria }}</ref> Di bin rêveberiya enstîtuya arkeolojiyê ya alman de kolandinên li Hattûşayê ji sala 1907an vir ve berdewam dikin ku di dema şerên cîhanî hinek caran hatine sekinandin. Kültepe ji sala 1948an heta mirina wî di sala 2005an de bi serketî ji aliyê profesor Tahsin Özgüç ve hatiye kolandin. Kolandinên piçûktir jî li derdora Hattûşa hatine kirin ku di nav de perestgeha kevirî ya Yazılıkayayê ku gelek rolyefên kevirî yên ku hikumdarên hîtît û xwedawendên panteona hîtîtan nîşan didin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hatır |pêşnav=Ergün |paşnav2=Korkanç |pêşnav2=Mustafa |paşnav3=Schachner |pêşnav3=Andreas |paşnav4=İnce |pêşnav4=İsmail |tarîx=2021-09-01 |sernav=The deep learning method applied to the detection and mapping of stone deterioration in open-air sanctuaries of the Hittite period in Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1296207421001096 |kovar=Journal of Cultural Heritage |cild=51 |rr=37–49 |doi=10.1016/j.culher.2021.07.004 |issn=1296-2074 }}</ref> === Nivîsar === Hîtîtan guhertoyek ji nivîsandina mixî bi kar anîn ku wekê nivîsandina mixî ya hîtîtan hatiye binavkirin. Lêkolînên arkeolojîk ên ber bi Hattûsayê ve, tevahiya arşîvên padîşahî li ser tabletên bi nivîsên mîxî hatine keşf kirin ku hinek tablet bi zimanê akadî ne dibe ku ji bo pêwendiyên derve hatine nivîsandin û hinek tablet jî bi zaravayên cihêreng ên konfederasyona hîtîtan hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mielke |pêşnav=Dirk Paul |tarîx=2012-11-21 |sernav=Key Sites Of The Hittite Empire |url=https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 |kovar=Oxford Handbooks Online |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0048 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Hittite Kingdom.png|thumb|330px|Di asta herî berfireh de nexşeya Împeratoriya Hîtîtê di dema Šuppiluliuma I (nêz. 1350–1322 {{bz}}) û Mûrsîlî II (nêz. 1321–1295 {{bz}})]] Keyaniya Hîtîtan li ser erdên derdora Hattûsa û Neşa (Kültepe) bû ku wekê "welatê Hattî" (''Ha-at-ti'') dihatin naskirin. Piştî ku Hattûşa bûye paytexta Keyaniya Hîtîtê herêma ku bi quncika Çemê Sor (bi hîtîtî: Marassantiya, bi yewnanî: Halys) dorpêçkirî bû ku wekê navenda Împeratoriyê dihat hesibandin û hinek qanûnên hîtîtan cudahîyekê di navbera "vî aliyê çem" û "wî aliyê çem" de dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The laws of the Hittites: a critical edition |paşnav=Hoffner |pêşnav=Harry Angier |weşanger=Brill |tarîx=1997 |isbn=978-90-04-10874-5 |cih=Leiden New York (N.Y.) Köln |series=Documenta et monumenta orientis antiqui }}</ref> Li rojava û başûrê axa navendî herêma ku di nivîsên hîtît ên kevin de ku wekê Lûwiya hatibû, zanîn hebûn. Ev termînolojî bi bilind bûna keyaniya re bi navên Arzawa û Kizzûwatna hatine guhertin. Lêbelê hîtîtan zimanê ku li van deveran derketiye holê bi berdewamî wekê lûwî binav kirine. Berî bilindbûna Kizzûwatna ji aliyê hîtîtan ve cara yekem wekê Adaniya hatibû binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Geography of Kizzuwatna |paşnav=Trameri |pêşnav=Andrea |weşanger=BRILL |tarîx=2024-10-15 |rr=27–80 |isbn=978-90-04-70431-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789004704312_003 }}</ref> Adaniya piştî serhildana xwe ya li dijî hîtîtan di dema serweriya Ammûna de, navê Kizzûwatna wergirtiye û bi serketî ber bi bakur ve berfireh bûye ku çiyayên Antî Toros ên jêrîn jî girtiye nav xwe. Li bakur gelê çiyayî yên bi navê kaskiyan dijiyan û li başûrê rojhilatê hîtîtan jî împaratoriya Hûrî ya Mîtanî hebû. Di serdema Murşîlî II de ku gihiştiye qada herî berfireh, Împaratoriya Hîtîtê ji Arzawa (ji rojhilata) ber bi rojava ve heta Mîtanî dirêj bûye û gelek deverên Kaskiyan ji bakur heta Hayasa-Azzi li bakurê rojhilat a dûr û her wiha ji aliyê başûr jî heta Kenanê nêzîkî sînorê başûrê Libnanê berfireh bûye. == Rêveberî == [[Wêne:AlacaStandarte Hirsch&Stiere.jpg|thumb|çep|Ji bronzê peykerên ajalan ên hîtîtan (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] [[Wêne:Alacastandarte Hirsch&Löwen.jpg|thumb|çep|Xezalê standard ê girê Alacayê ku ji bronzê hatiye çêkirin û bi pozê zêrîn û du şêr/heval lê kêlekê (Muzeya Şaristaniyên Anatoliyê)]] Monarşiya destûrî ya herî kevin a naskirî ji aliyê hîtîtan ve hatiye pêşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |sernav=The Hittites |malper=www.smie.co |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |roja-arşîvê=2017-10-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171020063846/http://www.smie.co/html/cultural_history/hittites/hittites_3.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hattian and Hittite Civilizations |paşnav=Akurgal |pêşnav=Ekrem |weşanger=Ministry of Culture |tarîx=2001 |isbn=978-975-17-2756-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ }}</ref> Serokê dewleta hîtîtan qiral bû û li pêy wî jî mîratgirên wan dihat. Qiral serwerê herî bilind ê welat bû ku di nav berpirsiyariyên qiralan de fermandariya leşkerî, otorîteya dadwerî û her wiha kahînî hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.allaboutturkey.com/hittite.html |sernav=The Hittites |malper=www.allaboutturkey.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> Lêbelê hinek rayedaran desthilatdariya xwe ya serbixwe li ser şaxên cûda yên hikûmetê bi kar anîne. Yek ji girîngtirîn erkên di civaka hîtîtan de erka ''gal mesedi'' (serokê parêzvanên qraliyetê) bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ }}</ref> Ew meqama ''gal gestin'' (serokê xizmetkarên şerabê) hatiye guhertin ku mîna ''gal mesedi'', bi gelemperî endamekî malbata şahane bû. Burokrasiya padîşahiyê ji aliyê ''gal dubsar'' (serokê nivîskaran) ve dihatin birêvebirin ku desthilatiya ''gal dubsar'' li ser ''lugal dubsar'' (nivîskarê şexsî yê padîşah) tune bû. Padîşahên Misirê bi du navendên sereke yên hîtîtan re, li Kadeşê (bajarek li ser Çemê Orontes) û Karkemîşê (li ser çemê Firatê li Bakurê Kurdistanê) xebatên dîplomasiyê meşandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.1086/469493 }}</ref> === Dînên hîtîtê pêşîn === Li wargeha Ankûwa ya Anatoliya Navîn ku mala xwedawend Kattaha ya berê hîtîtan bû û cihê perestina xwedawendên din ên Hatî ye bû, cûdahiyên etnîkî yên li herêmên ku hîtîtan hewl dane ku kontrol bikin, nîşan dide. Di despêkê de Kattaha wekê Hannikkun hatibû binavkirin. Li gorî Ronald Gorny (serokê projeya herêmî ya Alisar li Tirkiyeyê), bikaranîna peyva Kattaha li ser Hannikkûn rêbazek bû ku ji bo kêmkirina nasnameya vê xwedawenda jin a berê hîtîtan û ji bo ku ew zêdetir bi kevneşopiya hîtîtan ve were girêdan hatibû bikaranîn. Ji nû ve guhertina statûya xwedawendan di dîroka wan a destpêkê de, wekê ku ji bo Kattaha hatiye pêkanîn, rêyek bû ku ji bo rewakirina desthilatdariya wan û dûrketina ji îdeolojiyên bi nakok ên li herêm û wargehên nû yên tevlîbûyî bû. Bi veguherandina xwedawendên herêmî li gorî edetên xwe, hîtîtan hêvî dikir ku baweriyên kevneşopî yên van civakan guhertinan fem bikin û qebûl bikin ku ji bo armancên siyasî û aborî yên hîtîtan çêtir guncav bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-05-05 |ziman=en |doi=10.2307/1357346 }}</ref> === Pankûs === Qiral Telîpînû (nêz. 1525 - 1500 {{bz}}) wekê qiralê dawî yê Keyaniya Kevn a Hîtîtan hatiye hesabkirin. Wî di dema têkoşîneke desthilatdariyê ya xanedaniyê de desthilatdarî ya xwe bi dest xistiye. Di dema serweriya xwe de, wî xwestiye ku bêqanûniyê çareser bike û mîrnişîna padîşahiyê birêkûpêk bike ku ji ber vê yekê wî Fermana Telipinus derxistiye. Di vê fermanê de wî Panku, ku meclîseke giştî bû, wekê dadgeha bilind a sûcên destûrî destnîşan kiriye. Tawanên wekê kuştinê ji aliyê pankuyan ve hatine çavdêrîkirin û hatine darizandin.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Telipinus {{!}} Hittite king |url=https://www.britannica.com/biography/Telipinus-Hittite-king#ref52857 |roja-gihiştinê=2026-05-05 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Pankus komek ji karbidestên bilind ên artêş û dadgehê bûn. Qiral bi xwe jî di bin desthilatdariya pankusan de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=D'alfonso |pêşnav=Lorenzo |tarîx=2015-01-01 |sernav=Hittite archaeology, culture, and arts |url=https://www.academia.edu/34569967/Hittite_archaeology_culture_and_arts |kovar=Encyclopaedia of the Bible and its Reception }}</ref> Di heman demê de Pankus wekê meclîsa şêwirmendiyê ji bo qiral xizmet kiriye. Rêgez û rêziknameyên ku bi fermanê hatine destnîşankirin û damezrandina pankuyan pir serketî derketine û heta dawiya keyaniya dawî berdewam kiriye. Pankuyan qanûnek ava kiriye ku tê de tundûtûjî ne cezayek ji bo sûcekî bû.<ref name=":3"/> Tawanên wekê kuştin û dizî ku di wê demê de li padîşahiyên din ên başûrê rojavayê Asyayê bi mirinê dihatin cezakirin, li gorî qanûna hêtîtan sûcên bidarvekirinê nebûn. Piraniya cezayên sûcan dayîna diravan vedihewand. Wek mînak di rewşên diziyê de, cezayê wî sûcî pêwîst bû tiştê ku hatiye dizîn bi nirxeke wekhev bihayê wî tiştê bihata dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heritageinstitute.com/zoroastrianism/ranghaya/hittites.htm#governance |sernav=Anatolia and the Hittites |malper=www.heritageinstitute.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 }}</ref> === Siyaseta derve û şer === Keyaniya mezin a hîtîtan di şerên xwe de gelek caran nifûsa ji gelên din ji bo hilberîna xwarinê û windahiyên nifûsê çavkaniyek girîng a kedê digirt nav nifûsa xwe.<ref name="Bryce2025">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Her çiqas wan gelek caran bi hêzên biyanî re danûstandin dikir jî, wek mînak Bryce difikire ku dibe ku wan bi Ahhiyawa re (carinan wekê dewletek an jî gel li Yewnanistana berê Homerîk tê texmînkirin) peymaneke ne êrîşkar hebû û di danûstandinan de Millawanda girtibûn û paşve vegerandibûn.<ref name="Bryce2025"/> == Aborî == Aboriya hîtîtan bi cotkarî û ajalkariyê ve girêdayî bû. Ceh (bi hîtît: ''ḫalki'') û cûrbecûr cureyên genim (bi hîtîtî: ''ZÍZ-tar'') celebên sereke yên cotkariyê bûn ku dihatin çandin.<ref name="Casa2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Casa |pêşnav=Romina Della |tarîx=2022 |sernav=Encountering Ancient Environments: The Impact of Nonhuman Animals on Populations of Hittite Anatolia |url=https://www.jstor.org/stable/48800672 |kovar=Near Eastern Archaeology |cild=85 |hejmar=4 |rr=258–269 |issn=1094-2076 }}</ref> Sîloyên genim bi gelemperî li navendên îdarî yên wekê Hattûyaê dihatin bicihkirin. Karê ajalvaniyê bi gelemperî ji xwedikirina dewar, pez, bizin, hesp, qantir û ker û ji rêjeyeke kêmtir jî ji beraz pêk dihatin.<ref name="Casa2022" /> Di teorîyê de xwedawend xwediyê erdê bû lê di pratîkê de erd ji aliyê qiralan ve dihatin kontrol kirin û piştî vê yekê cûrbecûr formên xwedîtiyê yên din erdê jî derketine holê. Di heman demê de qiral dikaribû di berdêla xizmeta leşkeriyê de erd bida kesan. Hêza kar a ku di hilberîna xwarinê de dixebitî ji bo aboriyê pir girîng bû ku ji ber vê yekê şerên ku mirovan ji vê yekê dûr dixistin, dikarîn bandorê li hilberîna xwarina Padîşahiya Mezin bikirin. Di heman demê de perestgeh jî beşek girîng a aboriyê bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34185-2 |cih=London ; New York }}</ref> Şekel, mîna û telant forma standard a 'diravên' împeratoriyê bûn. Ev dirav bi giranî ji sîfîr, bronz, zîv an jî ji zêran dihatin çêkirin. Rêjeya 40 Şekel wekhevî 1 Mînayek bû ku ev ji rêjeya 60 wekhevê 1 ê ji padîşahiyên din ên mezin cuda bû. Yek şekelek 8.3 gram bû. Şekelekî zîv bi nirxê 150 lître genim e ku bi vê awayê dikariyan 3.600 metreçargoşe erd bi 2-3 şekelên zîv bikirîn û di heman dikariyan bi 40 şekelên zîv bi heman mezinahiyê rezeke tirî bikiriyan. Karkerekî mêr dikaribû di mehekê yek şêkelê zîv qezenc bike û karkereke jin jî dikaribû di mehekê de nîv şekel qezenc bikira. Her wiha wan li hemberî karên xwe dikarîbûn bi haman nirxê beşek ji berhemê ji xwe re hildan. Bryce destnîşan kiriye ku ji aliyê fizîkî ve karên herî giran ji aliyê mêran ve dihatin kirin.<ref name=":5" /> == Gelhe == Bryce nifûsa Hattûşayê di navbera 9.000 û 15,000 texmîn kiriye lê li gorî lêkolîna Jürgen Seeher nifûsa bajêr di navbera 2.300 û 4.600 kesan bû û di demên taybet de ev hejmar digihîştiye 5.000 kesan. Zsolt Simon nifûsa giştî ya împaratoriyê di navbera 140.000 û 150.000an de texmîn kiriye lê Bryce hejmareke bi qasê 200.000 kesê destnîşan kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=Hattusili, the Hittite prince who stole an empire: partner and rival of Ramesses the Great |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2025 |isbn=978-1-350-34182-1 |cih=London New York Oxford New Delhi Sydney}}</ref> Hattî 47.500 hezar leşker ji bo Kadeşê kom kiriye û dibe ku heta 100.000 kes ji bo xizmeta leşkerî kom kiribe ku bi texmîna ku ne hemî hewce bike ku beşdarî şer bibin û dibe ku hinek ji wan jî wekê karkerên piştgiriyê di artêşê de cih girtiye. Bi vî awayî kampanyayên leşkerî ji bo jiyana rojane ya hîtîtan gelek zehmetî çêkiriye ku bûye sedema zehmetiyên berdewamiyên hilberîn û aboriya wan.<ref name=":4" /> Bryce texmîn kiriye ku 'xelkê ganînî' yên ku di dema kampanyayan de ji welatên biyanî hatine girtin ji bo kêmbûna şervanên ji ber şeran girîng bûn ku bi vê awayê şervanên xwe bi van kesan zêde dane nîşan. Her çiqas Bryce di texmînên xwe yên nifûsê dîrokên rast nede jî, ji ber ku Bryce wan di vê çarçoveyê de dide, ev dîrok dikare wekê serdema serdestiya Hattûsîlî III werin femkirin.<ref name=":4" /> == Ziman == [[Wêne:IndoEuropeanTree.svg|thumb|240px|Dara malbata zimanên hind û ewropî]] [[Wêne:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|thumb|240px|Tabletek bronz a ji Hattûşa ku dîroka tabletê sala 1235ê berê zayînê vedigere]] Zimanê hîtîtî zimanekî malbata zimanên hind û ewropî ye ku ji dora sedsala 19ê berê zayînê ve bi awayekî perçe perçe hatiye tomar kirin û heta dora sala 1100ê berê zayînê hatiye û piştre winda bûye. Zimanê hîtîtî endamê herî baş ê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku xwedî tomarên nivîskî ya herî kevin e ku heya roja îro hatiye. Asûriya kevin ji zimanê hîtîtî ya îzole gelek peyv deyn kiriye ku gelek navên kesane ku di asûriya kevin de ku ji sedsala 20ê berî zayînê ve maye hatine dîtin. Zimanê tabletên Hattûşayê di dawiyê de ji aliyê zimannasê çekî Bedřich Hrozný (1879–1952) ve hate deşîfrekirin ku di 24ê mijdara sala 1915an de encamên xwe di gotarekê de li civaka Rojhilata Nêzîk a Berlînê ragihandiye. Pirtûka wî ya li ser vê keşfê di sala 1917an de li Leipzigê bi sernavê "Zimanê Hîtîtan" û pêkhateya ziman û endamtiya malbata zimanê hind û ewropî hatiye çapkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kober |pêşnav=A. E. |tarîx=1946-10-01 |sernav=''I. Die Älteste Geschichte Vorderasiens und Indiens''. By Bedřich Hrozný. ''II. Kretas und Vorgriechenlands Inschriften, Geschichte und Kultur-I, Ein Entzifferungsversuch''. By Bedřich Hrozný. |url=https://doi.org/10.2307/499651 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=50 |hejmar=4 |rr=493–495 |doi=10.2307/499651 |issn=0002-9114}}</ref> Pêşgotina pirtûkê bi van gotinan dest pê kiriye: {{Quote|Ev xebat dixwaze xweza û avahiya zimanê hîtîtan ku heta niha nepenî ye destnîşan bike û vî zimanî şîrove bike [...] Di vê pirtûkê de tê nîşandan ku zimanê hîtîtî bi giranî zimanekî hind û ewropî ye.}} Ev şîrovekirin bi navûdeng bûye sedema piştrastkirina teoriya dengê qirikî ya di zimannasiya hind û ewropî de ku çend dehsal berê hatibû pêşbînîkirin. Ji ber cudahiyên berbiçav ên di avanî û fonolojiya zimanê de, hinek fîlologên destpêkê, bi taybetî Warren Cowgill, heta diyar kiribû ku divê zimanê wekê zimanekî xwişk ê zimanên hind û ewropî (hind û hîtîtî) were dabeş kirin, ne wekê zimanekî şaxên binê malbatê. Di dawiya Împeratoriya Hîtîtê de zimanê hîtît veguheriye zimaneke nivîskî ya rêveberî û veguheriye zimaneke nameyên dîplomatîk. Di vê serdemê de piraniya nifûsa Împeratoriya Hîtîtê bi zimanê lûwî diaxivîn ku zimanekî din ê malbata zimanên hind û ewropî ya malbata Anatolyayê bû ku li rojavayê herêma hîtîtan derketibû holê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Hawkins, David (February 1986). "Writing in Anatolia: Imported and Indigenous Systems". World Archaeology. 17 (3): 363–376. |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-05-05 |doi=10.1080/00438243.1986.9979976}}</ref> Zimanê hîtîtî gelek peyvên ji zimanê hurî û ji zimanê hatî yên ne hind û ewropî deyn wergirtiye û ev peyv bi taybetî ji aliyê hîtîtan ve di rîtûelên dînî de hatine bikaranîn. Berî ku Hattî ji aliyê hîtîtan ve werin desteserkirin an jî hatîyî ji cih û warên wan werin derxistin, zimanê hatî zimanê paşîn zimanê şêniyên herêmî yên axa Hattiyê bû. Heta piştî ku zimanê hîtîtî ji bo nivîsên din bi awayekê baş rûniştiye, nivîsarên pîroz û dînî yên Hattûşayê bi gelemperî bi zimanên hatî, hurî û bi zimanê lûwî hatine nivîsandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Beckman |pêşnav=Gary |tarîx=2011 |sernav=Blood in Hittite Ritual |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.5615/jcunestud.63.0095 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=63 |rr=95–102 |doi=10.5615/jcunestud.63.0095 |issn=0022-0256}}</ref> == Dîn û mîtolojî == Dîn û mîtolojiya hîtîtan ji çandên gelên katî, mezopotamyayî û gelê hurî ve pir bandor bibû. Di demên berê de jî bandorê hind û ewropî hê jî bi zelalî hatiye dîtin. Xwedawendên bahozê di panteona hîtîtan de gelek girîng bûn. Tarhûnt (di zimanê hurî de wekê Teşûb hatibû binavkirin) wekê 'fetihkar', 'qiralê Kummiya', 'qiralê ezmanan' û wekê 'xwediyê welatê Hattî' dihatin binavkirin. Ew di nav xwedawendan herî pêşîn bû û sembola wî ga bû. Teşhûb wekî zilamekî bi rih li ser du çiyayan rûniştî û wekê kesek ku darek di destê wî de hilgirtî bû, hatiye ravekirin. Bi taybetî ew xwedawendê şer û serfiraziyê bû, nemaze dema ku şer ên ku hêzek biyanî tê de hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://home.comcast.net/~chris.s/hittite-ref.html |sernav=Hittite/Hurrian Mythology REF |malper=home.comcast.net |roja-gihiştinê=2026-05-05}}</ref> Teshûb bi nakokiya xwe ya bi marê Illuyanka re jî hatibû naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Brief Guide to the Greek Myths |paşnav=Kershaw |pêşnav=Stephen P. |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2013-02-07 |isbn=978-1-4721-0754-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0KXABAAAQBAJ&q=Teshub%20Illuyanka&pg=PT32}}</ref> Xwedawendên hîtîtî jî bi cejnan hatine pîrozkirin ku di nav de cejnên wekê cejna Pûrûlî di biharê de, cejna nuntarriyashas di payîzê de û cejna KI.LAM a derî ku wêneyên xwedawendê bahozê û heta sî peykerên din di kolanan de dihatin pêşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Life and Society in the Hittite World |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2002 |isbn=978-0-19-924170-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8-MTDAAAQBAJ}}</ref> == Binêre == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qxpemjygps0vvel9utohyhiy8alq0hv 0 16796 2007136 1974954 2026-05-05T15:22:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007136 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb|alt=Beşdarên Taipei Pride|Beşdarên Taipei Pride 2011]] [[Wêne:NYC Pride Parade 2012 - 072 (7457208302).jpg|thumb|Beşdarên NYC Pride 2012]] [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|'''Qanûnên cîhanê yên têkildarî jiyan û nasnameyên hevzayend'''{{Legend|#025|Zewaca qanûnî}}{{Legend|#06F|Hevjînên sîvîl}}{{Legend|#decd87|Sînorkirinên derbirînê}}{{Legend|#f9dc36|Zîndan, bi girtin an binçavkirin (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#ec8028|Girtîgeh; mirin pêk nayê}}{{Legend|#c63|Cezayê îdamê (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#800000|Cezaya îdamê}}]] [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|Daxuyaniyên Neteweyên Yekbûyî yên li ser mafên LGBT<br> {{Legend|#5b92e5|Yên piştgirî didin (sal 2008 an 2011)}} {{Legend|#aa0000|Yên dijber}} ]] '''Hevzayendîtî''', '''hevregezxwazî''' an jî '''hevzayendxwazî''' tevgereke [[romantîzm|romantîk]] an jî [[seks|nêzîkbûneke zayendî]] di navbera mirovên heman zayendê ne. Hevzayendîtî wekî [[berpêbûniya zayendî|berpêbûniyeke]] wisa tê pênaskirin: Çawaniya wî/wê kesê/î ku ya bi piranî yan jî bi giştî bi riyên romantîzmê an jî bi nêzîkbûna zayendiyê ve beraliyî kesên din dibe yên ku di heman zayendê de ne. Di heman demê de van helwest an jî rewşa jî dihewîne: Endamên civaka ku bingehê xwe li ser van tevgeran pêk aniye yan jî kesên ku nasnameyeke têkilîyî van hestên xwe ava kirine. Hevzayendî, ligel [[heteroseksuelî]] û [[bîseksuelî]] yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên [[berpêbûniya zayendî]] ye. Nerînekê hevpar a zanyaran tuneye ku ka çima mirov berpêbûniyeke taybetî pêşdixin.<ref name="apa.org">{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/sexual-orientation |sernav=Sexual orientation and gender identity |malper=www.apa.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Li ser jêderka berpêbûniya zayendî çend teoriya biyolojîk ku ji aliyê zanyaran hatine pejirandin, hatine berhemandin; wekî faktorên genetîk, hawira malzaro ya demên zû yan jî kombînasyona her du teoriyê.<ref name="pediatrics.aappublications.org">{{Jêder-kovar |paşnav=Frankowski |pêşnav=Barbara L. |tarîx=2004-06-01 |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827 |kovar=Pediatrics |ziman=en |cild=113 |hejmar=6 |rr=1827–1832 |doi=10.1542/peds.113.6.1827 |issn=0031-4005 |pmid=15173519 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rcpsych.ac.uk/members/special-interest-groups/rainbow |sernav=Rainbow SIG {{!}} Royal College of Psychiatrists |malper=RC PSYCH ROYAL COLLEGE OF PSYCHIATRISTS |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Piştrastên xurt li ser bandorkirina şiklên mezinkirinên malbatan an jî serpêhatiyên zarokatî ya yekem tune ye. Li gorî hin kesan çalakiya hevzayendî ya dijî xwezayê ye yan jî xerabûyîtiyeke fonksiyonî ye lê belê vekolîn nîşan didin ku hevzayendî çavkaniya xwe ne ji bandorên psîkolojîk a neyînî dibe, ew varyasyoneke erênî û normal a zayendiya mirov e. Hindik caran mirov hestên hilbijartina berpêbûna zayendî ya xwe diceribînin an jî qet naceribînin. Piştrastên destekariya psîkolojîk a ji bo guhartina berpêbûna zayendî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/about/policy/sexual-orientation |sernav=Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts |malper=www.apa.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji bo pênasiya hevzayendan çend têgîn tên bikaranîn. Ji bo pênasî hevzayendên jinan ji salên 1800an û vir ve peyva ''[[lezbiyen]]'' û ji bo zilaman (piştî demekî ji bo jinan jî) ji salên 1960an û vir ve bi jêderka fransî, peyva ''[[gey]]'' tên bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wiktionary.org/wiki/gay |sernav=gay - Wiktionary |malper=en.wiktionary.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Peyva gey ([[kurdî]]: ''gey'' an jî ''gêy'', [[fransî]]: ''gai'', [[îngilîzî]]: ''gay'') piştî çend salan ji bo hevzayendên jin û mêr hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/images/Politics/Holsinger_on_Homosexuality.pdf |sernav=PATHOPHYSIOLOGY OF MALE HOMOSEXUALITY |tarîx=14 kanûna paşîn 1991 |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Ji ber berpêbûniya zayendî bi riya devkî yan fizîkî bi tundî çûna ser hevzayendan, gotinên bi wateya ''hevzayendî'' bikaranîna bi mebesta xeberdanê an jî ji bo biçûkxistinê li çend dewletên pêşveçûyî de di nav [[Sûcê nefretê|sûcên nefretê]] tê hesibandin û van tawan bi danekirina cazayî tê muamelekirin. Pîvandina hejmarên kesên ji nasnameya gey û lezbiyen an jî serpêhatiya hevzayendî ceribandiye, ji bo lêkolîneran bi çend sedeman gelek zor e. Yek ji van sedeman ev e ku kesên hevzayendî ji ber cudakeriyên [[homofobîk]] û [[heteroseksîst]] nasnameyên xwe eşkere nakin/nikarin bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |sernav=Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality |paşnav=LeVay |pêşnav=Simon |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Tevgerên hevzayendî di heman demê de di nav gelek cureyên ajalan de hatiye çavderî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm |sernav=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds |malper=ScienceDaily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |sernav=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity. - Free Online Library |malper=www.thefreelibrary.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Her çiqas tenê serjimarî yan jî şert û mercên polîtîkayê ya xuyanîtiya wan hêsan bike jî gelek gey û lezbiyen hevratiyên giran avadikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercurynews.com/2011/06/22/census-statistics-show-quarter-of-california-same-sex-couples-raising-kids/ |sernav=Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids |tarîx=2011-06-22 |malper=The Mercury News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sentinelcolorado.com/ |sernav=The Sentinel |malper=Sentinel Colorado |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |sernav=Article 404 - Wilmington Star News - Wilmington, NC |malper=Wilmington Star News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 |tarîxa-arşîvê=2021-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210501020417/https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |paşnav=News |pêşnav=A. B. C. |malper=ABC News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |sernav=Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2016-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boston.edgemedianetwork.com/123278 |sernav=87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000 |malper=EDGE Media Network |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.startribune.com/local/125537288.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2011-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wnyc.org/story/146541-blog-spike-number-same-sex-couples-city/ |sernav=Spike in Number of City's Same-Sex Couples {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News |malper=WNYC |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Di navbera van pêwendî û têkiliyên heteroseksuelan de tu cudatî ji hêla kespê psikolojîk a kesên ku li nav pêwendî de tune ye. Bizav û pêwendiyên hevzayendan, di nav dîroka bi qeydkirî de, li gorî şeklê wan a li nav ew çandê de, carinan hatine pîrozkirin û carinan jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.psychiatry.org/patients-families |sernav=Patients & Families |malper=www.psychiatry.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji sedsala 19. vir ve xêndî zêdekirina naskirin û xûyanîtiyên wan, ji bo biserketina mafên zagonî têkoşînekî mezin tê dan: wekî zewac û pêwendiyên şarmend, ewlad ji xwe re kirin û dêûbavitî; pesendkirina leşkerî û ewlehiya karê û gihaniya xizmetên tenduristiyê. == Dîrok == [[Wêne:Jean Broc - The Death of Hyacinthos.jpg|thumb|upright| Ji aliyê Jean Broc ve mirina Hyacinthê ciwan û hezkiriyê wî Apollo li nav simbilan hatiye wênedarkirin, 1801.<ref>Bion, Joseph Duffield Reed – ''Bion of Smyrna: The Fragments and the Adonis''. [[Cambridge Üniversitesi]] Press, 1997. ISBN 0-521-57316-5</ref>]] [[Wêne:Burning of Sodomites.jpg|çep|thumb|257x257px|Li dîrokê kesên hevzayendî û ketine têkiliya hevzayendî dihat cezakirin. Di wêneyê de; du kesên ku bi hetîwbazî hatiye pênaskirin, li ber dîwarên Zurihê bi saxî tê şewitandin, 1482.]] Hevzayendî yê ku mîna tiştekî dibe başkirin, bi metodên dûrî aqil ku ji berê ve tê bikaranîn û di bijîşkî de rê dan/dide nîqaşan, di zemanê modern de ji aliyên zanyaran ve ji nexweşiyan nayê hesibandin. Ev 35 sal e ku psîkolog û psîkiyatr pesend kirine ku hevzayendî ne nexweşî yan xerabûyîtiya rûhî yan jî pirsgirêkeke dilînî ye. Cara yekem di sala 1973ê de Heyeta Rêveberiyê ya [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) derxistina hevzayendî ji kategoriya nexweşiyê pesendkir. Li komcivîna ku di sala 1974ê de hat lidarxistin, ji aliyên piraniya endamên komelê ve jî hat pesendkirin. Komel li komcivîna ku di sala 2006an de hat lidarxistin, vê biryara xwe carekî din bi raya giştî re parvekir. [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) jî di {{Dîrok|17|gulan|1990}} de mîna Komela Psikiyatrî ya Amerîkî, hevzayendî ji kîsta nexweşiyan derxist. Ev biryar di sala 1992ê de bi raya fermî li lîsta ICD-10ê ([[Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê]]) hat qeydkirin. Di 1ê [[kanûna paşîn]] a 1993ê de Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) hevzayendî ji “Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê” derxist. Ji 1994ê û vir ve dewletên ku endama WHOyê destpê bikaranîna vê lîstê kirin. Ji hêla zanyarên bijîşkê ve hatiye zeftkirin ku hevzayendî ne nexweşî, ne xerabûyîtî û ne kêmasî ye. Hevzayendî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûna zayendî ye û mirov nikare vê taybetî hilbijêrin, ji ber ku ev çawanî ji zayînê heta 3-4 salî diyar dibe. Piştî vê qebûlê piraniya welatên pêşveçûyî mafên hevzayendan -heta ku zewacê- wekhevî kirine mafên heteroseksuelan.<ref name="apa.org"/> Yekîtiya Psikiyatrî ya Amerikan (APA) jî, di sala 1973ê de hevzayendî ji “Rênîşa Statîstîk û Teşxîs a Nexweşiyên Hişî”yê derxist.<ref name="apa.org"/> Pozîsyona APAyê îroyîn ev e: xebatên zanyariyê ku bi objektîf û baş hatine plankirin û lîteratura klînikê rê dide ku hevzayendî cureyeke zayendiya mirovan a “erênî û pozîtîf” e.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf</ref> Li gorî APAyê sedema ku di paşerojê de hevzayendî yek ji nexweşiyên hişiyê hatibû qebûlkirin, ev e ku hişyarkirina xelkê ji aliyê paşdarazîbûn û alîgirbûna profesyonelên ku li beşa nexweşiyên hişê de dixebitîbûn. Benda ICD-10ê bi vî rengê ye: Berpêbûniya zayendî, nayê qebûlkirin ku bi serê xwe nexweşî ye. == Rewş û etîmolojiya berpêbûniya zayendî == Her çiqas li welatên rojavayî de ji hev qetandina peywirên kesê/î ku li têkiliya zayendî de xelasbûyî be jî li welatên ku hevzayendî bi awayekî veşartî tê jîn, zilamên hevzayendî (nêrbaz) wekî aktîf û pasîf tê li nav kirin. Ev çandên kevneperestan bi taybetî zilamên pasîv ango/an jî yên jinokî wekî hevzayendî dipejirînin û van zilaman ji aliyê piraniya civakê tên vederkirin/dûrxistin. Li pêlingên civakî de jin wekî pasîf û negatîf aliyê din zilam aktîf û pozîtîv tê watedarkirin. Peyvên aktîv û pasîv ji ber vê yekê rewşekî biçûkxistî yan jî mezinahî dide fikirîn, ji sedema vê ev peyvan di van çendan de nayê xwestin ku bê bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150611040013/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Berpêbûniya zayendî û nasname == === Pîvanga Kinsey (Kinsey scale) === [[Wêne:Kinsey Scale.svg|thumb|200pik|sağ|Alfred Kinsey di pirtûka xwe de ya bi navê "Tevgerên Zayendî ya Mêran" gotiye “The world is not to be divided into sheep and goats” ango bi kurt û kurmancî "Cîhan ji mîh û bizinan pêknaye" û vê pîvanga berpêbûniya zayendî pêşkeş kiriye.]] Pîvanga Kinsey<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2016-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bi navê ''Heterosexual–Homosexual Rating Scale'' (Pîvanga Bipelkirina Heteroseksuelî-Hevzayendî) jî tê zanîn, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0 (sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Li pîvangê ji bo aseksuelan terîfbike, nîşana “X” hatiye bikaranîn.<ref name="books.google.com">http://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA158&dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&hl=en&sa=X&ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&sqi=2&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=falsee</ref><ref name="books.google.com"/> === Berpêbûnî û tevger === Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkiliya zayendî avabikin, pênasdikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2012-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === ''Coming Out'' === [[Wêne:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|thumb|çep| Serokwezîra kevn a Îslendayê [[Jóhanna Sigurðardóttir]] di serdema modern de serokwezîra yekem e ku hevzayendîtiya xwe aşkere kiriye.]] ''Coming Out'' ("Derketin"), daxuyaniya kesî/ê ji bo berpêbûniya zayendiya xwe an jî nasnameya zayendê xwe ye û bi şeklên cuda wekî pêvajo yan jî rêwîtiya psîkolojîk tê pênaskirin an jî tê ceribandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2013-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131103190425/http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Coming out, bi gelemperî ji sê qonaxê pêk tê. Qonaxa yekem xwe naskirin û fêmkirina/pejirandina xwe ya ji bo avakirina/ketina têkiliyên hevzayendî ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |tarîxa-gihiştinê=2007-08-07 |tarîxa-arşîvê=2007-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Ev qonax bi gelemperî wekî coming out’a navxweyî tê pênaskirin. Qonaxa duyem biryardana ravekirina berpêbûna xwe ya zayendî ya kesî/ê ku ji bo kesên din(wekî mînak ji malbat, heval û hemkarên xwe) e. Qonaxa sêyem bi gelemperî jîyîna kêsî/ê ku wekî ferdeke LGBT, dihewîne.<ref name="web.archive.org">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |tarîxa-gihiştinê=2007-11-02 |tarîxa-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mirov, di van rojan de li Amerîkayê bi gelemperî di temenên lîseyê yan jî zanîngehê de berpêbûna zayendiya xwe vedibêjin. Lezbiyen (mêbaz), gay (nêrbaz) û bîseksuel, dema bepêbûna wan a zayendî ji aliyê civakê ve neyê pejirandin, di be ku ji kesên din re bawernekin an jî alîkarî nexwezin. Li gori Rosario, Schrimshaw, Hunter û Braun (2006) nasnameyên zayendî ya kesên lezbiyen, gey û bîseksuel(LGB) kompleks e û ew ji pêvajoyên zehmetî derbas dibin. Li dijî eqliyetên din (wekî mînak eliyetên etnîk û nijadî) piraniya LGB, li nav civakên ku qala nasnameyên xwe ji wan agahî an jî alikarî bistînin, mezin nabin. Loma li nav civatên ku ya dijminê hevzayendî yan jî ji hêla agahî ve nezan mezin dibin.<ref name="web.archive.org"/> ''Outing'' ("Derxistin"), bêdilî eşkerekirina berpêbûna zayendiya keseke ye. Berpêbûna zayendiya gelek siyasetmedar, navdar, kesên li xizmeta leşkeriyê dixebitin û alimên dînî bê dilê wan bi nêtên xerabî, rewiştî an jî siyasî hatiye eşkerekirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2007-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nasnameya zayendê === [[Wêne:Homosexual.jpg|thumb|200px|[[Károly Mária Kertbeny]] cara yekem ku bêjeya «homoseksuel» bi kar aniye (1868)]] Li berê berpêbûniya hevzayendî bi zayenda kesî/ê re hatiye girêdan. Wekî mînak hatiye fikirîn ku taybetiyên jinê ku têkilî nîşan dide jinekê, mêrokî(maskulen) ye; an jî taybetiyên zilamê ku têkilî nîşan dide zilamekî din jî jinokî(femînen) ye.<ref>[Minton, H. L. (1986). Femininity in men and masculinity in women: American psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s, Journal of Homosexuality, 13(1), 1–21.Terry, J. (1999). An American obsession: Science, medicine, and homosexuality in modern society. Chicago: University of Chicago Press</ref> Lê belê di nav sedsala 20. de nasnameya zayendê ji berpêbûniya zayendî ve hat qetandin û wekî diyardeyekî azad hat pejirandin. Her çiqas belavbûna rêjeya berpêbûna zayendî li nav kesên ku bi nasnameya zayendê û transgender re ahengdar in, ji hev du cudabin jî ew kes dikarin/dibe ku têkilî bi jin, mêr an jî ji her du zayendê re nîşan bidin. Kesên heteroseksuel, hevzayendî û bîseksuel mumkûn e ku bibin mêrokî yan jinokî yan jî ew dikarin her du taybetî rêbidin. Xêndî vê, sterotipên “hevzayendê/a bêahengî zayendê xwe” û “hevzayendê/a ahengdarî zayendê xwe” di endamên civatên gey û lezbiyen de hene. Lêbelê vekolîn ê ku ji aliyê J. Michael Bailey û K.J. Zucker hatiye çêkirin, dîtine ku gelek gey û lezbiyen di zaroktiya xwe de bi zayendê xwe re demên bêahengî jiyîne.<ref>Bailey, J.M., Zucker, K.J. (1995), Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: a conceptual analysis and quantitative review. Developmental Psychology 31(1):43</ref> == Nasname û berpêbûnên hevzayendî == === Gey === Bêjeya ''gey'' (nêrxwaz, hevzayendxwaz, hevregezxwaz) di ferhenga [[îngilîzî]] ya [[Oxford]]ê de bi pênasa “kesê/î hevzayend(gelemperî mêr)” hatiye ravekirin.<ref name="Oxford University Press 2003">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, Gotara "Gey"</ref>''Gey'', berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênaskirina hevzayendên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere destpê nîşandana “kesê/î hevzayend”ê jî kiriye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Jêderka bêjeya “gey” “gai” a [[fransî]] ye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Bi eslê xwe ev peyv dihat wateyên “kêfxweş, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendên mêr ve ji bo nîşanî xwe hat bikaranîn. Di Ingilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye.<ref>Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003,</ref> === Lezbiyen (mêbaz) === ''Lezbiyen'' ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn.<ref name="ReferenceA">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003</ref> Jêderka vê bêjeyê ji navê welatê [[Sapfo]]yê, [[Lesbos]]ê tê. Sappho di helbestên xwe de qala hestên xwe yê ji bo jinan kiriye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbosî ye.<ref name="ReferenceA"/> === Bîseksuel === Bîseksuelî, candarên ku ji aliya hestî û berpêbûna zayendî ve têkiliyî him zayendê xwe û him jî dij zayendê xwe nîşan didin. Kesên ku xwediyê vê nasnameya berpêbûna zayendî, hewce nakin ku di heman demê de têkiliyî him jinan û him mêran bikin. Hin bîseksuel, neketine têkiliyî zayendî bi zayendên civatiya xwe an jî dijî zayendê xwe (an jî bi her du re). Wekî heteroseksuel û hevzayendan jî derbasdar e ku tevgera cazîbeya zayendî di her xwestinê de nayê kirin. === Hevratiya hevzayendî === Kesên ku xwediyê berpêbûniya hevzayendî ne, ji bo ravekirina zayendiya xwe dikarin ser li rêyên curedar bikin an jî xwe ravenekin. Pîvanga Kinsey, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0(sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Vekolîn rêdinin ku gelek gey û lezbiyen hevratiya temendirêj dixwazin Wekî mînak li gorî encamên pirsnameyan rêdidin ku ji navbera ji %40 û ji %60a gey, ji navbera ji %45 û ji %80a lezbiyen li wê demê de di hevratiyeke romantîk de ne. Li gorî daneyên pirsnameyan li Amerîkayê hevbera gey li navbera %18 û %28 û hevbera lezbiyen li navbera %8 û %21, deh sal zêdetir pev re dijîn. Vekolîn dîtine ku hevberên hevzayendan mîna hevberên heteroseksuelan hev du têrdikin û pêwendiyên giran avadikin. Giraniya pêwendî û ji têkiliyê têrbûn, baştir îstatîstîk ji temen û zayendê û berpêbûna zayendiyê didin. Hêla din heteroseksuel û hevzayendî ji hêvî û bendewariyê hevpar dibin ku ev hevparî bi hêsanî tê ber hev du.<ref>{{|http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php }}</ref><ref name="Duffy">{{Jêder-kovar |doi=10.1300/J082v12n02_01 |sernav=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships |kovar=Journal of Homosexuality |sal=1985 |authors=S.M Duffy, C.E. Rusbult |cild=12 |hejmar=2 |rr=1–23 |url=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |tarîxa-gihiştinê=2009-07-29 |pmid=3835198 |ref=harv |tarîxa-arşîvê=2017-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Baccman">{{Jêder-kovar |sernav=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria |kovar=Social Behavior and Personality |sal=1999 |authors=Charlotte Baccman, Per Folkesson, Torsten Norlander |url=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2012 |ref=harv }}</ref> == Demografiya hevzayendî == Ji bo polîtîkayên raya giştî daneyên ewlemendî ya qala gelheya gey û lezbiyen gelek girîng e.<ref name="United States 2000 pp. 139">"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Vol. 37, No. 2 (May, 2000), pp. 139–154 (available on JSTOR).</ref> Wekî mînak demografî alî biryardana hevpariya xwecihî, zagonîkirina mafê hevzayendan a ji xwe re ewlad kirinê, hesibandina maliyet û kêrhatîbûna polîtîkaya Nepirse-Nebêje ya li artêşa Amerikan, dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Agahiyên li ser gelheya gey û lezbiyen alî fêmkirin û biryardana pirsgirêk û mijarên bijartina bazarên karkeran a zanyarên civaknasan, koma sermaye ya mirov, pisporbûna li ser gelê malbat, cudakerî û rewşa erdnîgarî jî dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Pîvandina belavbûna hevzayendan gelek zehmet e. Gelek mirov xwediyê tevger û taybetmendiyên hevzayendiyê bibin jî pêkan e ku ew xwe wekî hevzayendî an jî bîseksuel nebînin.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Vekolîn mecbûr in ku him mînakên tên pênaskirin û him jî yên nayên pênaskirin, bipîvin. Dibe ku hejmara kesên xwediyê dilbijiya hevzayendî ji yên hejmara ev dilbijiyên xwe dipeyitin, zêdetir bibe. Her wiha hejmara kesên dilbijiyên xwe dipeyitin jî dibe ku ji hejmara kesên ku xwe wekî nasnameya gey, lezbiyen û bîseksuel dibînin, zêdetir bibe. [[Alfred Kinsey]] piştî vekolînên ku di navbera salên 1948 û 1953an de çêkirîbû, ragihandibû ku ji % 46 kobayên mêr reaksiyon nîşanî her du zayendê daye; ji % 37ê wan jî herî kêm carekî ketiye têkiliyeke hevzayendî.<ref>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> John Turkey, ji ber ku Kinsey kobayên ne rasthatî, bi yên pêketî bi kar aniye, wî rexnekiribû. Vekolîna dawiyê, bi tunebûna alîgira mînakê ve gihiştibû encamên hev.<ref>http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|yayıncı=BBC|tarîx=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2021 }} October 2010}}</ref> LeVay ragihandiye ku divê encamên Kinsey ji bo ravekirina vekolînên demografiyê bên. Vekolînên girîngî rê didin ku ji % 2 heta ji % 11a mirov, di paşerojên xwe de ketine çalakiyeke hevzayendî.<ref name="Billy1993">{{Jêder-kovar |doi=10.2307/2136206 |nivîskar=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |sernav=The sexual behavior of men in the United States |jstor=2136206 |kovar=Family Planning Perspectives |cild=25 |hejmar=2 |rr=52–60 |sal=1993 |pmid=8491287 |ref=harv }}</ref><ref name="Binson1995">{{Jêder-kovar |doi=10.1080/00224499509551795 |pêşnav1=Diane |paşnav1=Binson |pêşnav2=Stuart |paşnav2=Michaels |pêşnav3=Ron |paşnav3=Stall |pêşnav4=Thomas J. |paşnav4=Coates |pêşnav5=John H. |paşnav5=Gagnon |pêşnav6=Joseph A. |paşnav6=Catania |sal=1995 |sernav=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1995_32_3/page/245 |kovar=The Journal of Sex Research |cild=32 |hejmar=3 |rr=245–54 |jstor=3812794 |ref=harv }}</ref><ref name="Johnson1992">{{Jêder-kovar |nivîskar=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |sernav=Sexual lifestyles and HIV risk |kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=410–2 |sal=December 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 |ref=harv }}</ref><ref name="Laumann1994">Laumann, E. O., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="Wellings1994">Wellings, K., Field, J., Johnson, A., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="ACSF1992">{{Jêder-kovar | doi =10.1038/360407a0 |nivîskar=Investigators ACSF |sal=1992 |sernav=AIDS and sexual behaviour in France | url = |kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=407–409 | pmid =1448162 | ref =harv }}</ref><ref name="Bogaert2004">{{Jêder-kovar |nivîskar=Bogaert AF |sernav=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=230 |hejmar=1 |rr=33–7 |sal=September 2004 |pmid=15275997 |doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035 |ref=harv }} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g., Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g., 1–2% in Billy et al., 1993; 2–3% in Laumann et al., 1994; 6% in Sell et al., 1995; 1–3% in Wellings et al., 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g., Billy et al., 1993); many sex researchers (e.g., Bailey et al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref><ref name="Fay1989">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |sernav=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |kovar=Science |cild=243 |hejmar=4889 |rr=338–48 |sal=January 1989 |pmid=2911744 |doi=10.1126/science.2911744 |ref=harv }}</ref> Dema tevger û/an jî cazibeyên hevzayendî tê ragihandin rêje derdikeve heta % 16-21ê. Vekolîneke di 2006an de hatiye çêkirin, rê daye ku ji % 20a beşdarên ku tevlî vekolînê bûne, hin hestên hevzayendî ecibandiye lê tenê ji % 2-3 xwe wekî hevzayendî hesibandiye. Vekolîneke di sala 1992an de hatiye çêkirin, ragihandiye ku ji % 6. 1ê mêrên brîtanî û ji % 4.1ê mêrên fransî têkiliyeke hevzayendî ceribandiye. Pirsnameyek di sala 2008an de hatiye çêkirin, dîtiye ku ji % 13ê Brîtanyayî ketiye têkiliyeke hevzayendî lêbelê yên ku xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dibînin ji % 6 in. Pirsnameya ku ji aliyê Ofîsa Statîstîk a Netewî (ONS) gihiştiye ku ji % 1.5ê Brîtanyayî xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dihesibînin.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France]</ref> ONS îdîa kiriye ku ev encam bi encamên vekolînên din re ahengdar e ku ew di navbera % 0.3 û % 3ê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-21 |archive-date=2016-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116080411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |url-status=dead }}</ref> Pirsnameyê ku di sala 2008an de li Amerîkayê di roja hilbijartina serokî de hatiye çêkirin rêdide ku ji % 4ê hilbijêrên Amerîkayî xwe wekî gay, lezbiyen û bîseksuel dibînin. Ev rêje wek rêjeya 2004ê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî statîstîkên serjimariya 2000ê di Amerîkayê de, 601.209 hevparên hevzayendî li heman malê de bê mehr dijîn.<ref>http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |date=2011-01-07 }} |paşnav1=Smith |nav1=David M. |paşnav2=Gates |nav2=Gary J. |tarih=August 22, 2001 |=January 26, 2011}}</ref> == Hevzayendî û derûnnasî == [[Wêne:Gay Couple Savv and Pueppi 02.jpg|thumb|200pik|Hevzayendîtî, homoseksuelî tevgereke romantîk an jî nêzîkbûneke zayendî di navbera mirovên heman zayendî de ne.]] Derûnnasî yek ji beşên zanyarî ye ku yekem car hevzayendî wekî berpêbûniyeke cuda vekolandiye. Li nav nexweşiyan de senifandina hevzayendî ji aliyê seksologên Ewropayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de seksolog Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de çalakiyên zayendî ya bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêzkir. Li gorî wî hevzayendî him jidayikbûnê tê û him jî bi dû re tê bûn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendî wê ji holê rabe. Li gorî baweriya [[Sigmund Freud]], hevzayendî di zarokatî de yekgirtina zarok bi dêûbavê re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayendê wê/wî, pêkbûye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênaskiriye. Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk a hevzayendî standard e. Daxuyaniya [[American Psychological Association]] (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) û [[National Association of Social Workers]]ê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) wanî ye:<ref name="response">American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> “Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal e û erênî ya zayendiyeke mirov in.” '''Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê''' hevzayendiyê ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke derûnî senifandibû, bi pesendkirina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve ({{Dîrok|17|gulan|1990}}) ji ICD-10ê derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |tarîxa-arşîvê=2012-07-09 |sernav=Stop discrimination against homosexual men and women |weşanger=World Health Organisation — Europe |tarîx=2011-05-17 |tarîxa-gihiştinê=2012-03-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |sernav=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |weşanger=ILGA |tarîx=2010-08-24 |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2009-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="pinknewsstigma">{{Jêder |sernav=Homophobic stigma – A community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |tarîx=17 gulan 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |pêşnav=Marc |paşnav=Shoffman |tarîxa-gihiştinê=2007-05-04 |tarîxa-arşîvê=2007-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li ICD-10ê berpêbûna zayendî ya egodîstonîkê pê ve kiriye ku ev tê wateya ji sedema xerabûyîtiya tevgerî yan jî derûnî xwestin ku berpêbûna zayendiya xwe an jî nasnameya zayenda xwe biguhere. '''Saziya Psîkiyatrî ya Çînê''', piştî xebat û lêkolînên 5 sal dewamkiriye, di sala 2001ê de hevzayendî ji senifandina nexweşiyên derûnî derxist.<ref>''The New York Times'': [http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say]</ref> Daxuyaniya '''Komela Psîkiyatrên Brîtanyayê''' wanî ye: “Vekolîn rêdidin ku gey, lezbîyen an jî bîseksuel bûn ahengdarî tenduristiya derûnî ya normal e. Ji ber ku lezbîyen, gey û bîseksuel ji aliyên civak, malbat û heval tên vederkirin û dûrxistin, li nav wan rêjeya pirsgirêkên derûnî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê îdîa dikin ku ev pirsgirêkên derûnî ji ber hevzayendiyê pêk tê, delîl û îspata wan tune ne.”<ref name="rcp2008">Royal College of Psychiatrists: [https://web.archive.org/web/20080611014113/http://www.rcpsych.ac.uk/pressparliament/pressreleases2008/pr14.aspx Royal College of Psychiatrists response to comments on Nolan Show regarding homosexuality as a mental disorder]</ref> Piraniya lezbiyen, gay û bîseksuel, bi heman sedemên(stres, zehmetên pêwendiyê, li hawira kar û civakê gurivîn hwd) heteroseksuelan dixwazin psîkoterapî bistînin. Girîngiya berpêbûniya zayendiya wan li ser tedaviyê dibe ku pir be, hindik be yan jî qet bandora wê tune be. Mimkûn e ku lezbiyen, gey û bîseksuel rûbirû bi xetera [[anti-gay]] bimînin. Ev tevgerên derûnnas çavkaniya xwe ji agahiyên pirtûkên ku di sedsala 19. Û 20. de hatiye nivîsandin, distîne. Wekî mînak Richard von Krafft-Ebing û [[Sigmund Freud]]. == Sedemên egerî ya hevzayendî == === Faktorên biyolojîk === Lêkolîner çend faktorên ku mimkûn e têkiliyê wan bi berpêbûna zayendî ve hebin, pênaskirine, wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê. Zanyar fikirîne ku berpêbûna zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk,<ref name="pediatrics.aappublications.org"/><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |tarîxa-gihiştinê=2013-08-08 |tarîxa-arşîvê=2013-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûna zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên biyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.<ref name="shatb">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance for Sexual Identity and Sexual Orientation'', in ''Endocrine Development'', vol. 17, pp. 22–35 (2010) (ISSN 1421-7082) (authors are of Netherlands Institute for Neuroscience, of [[Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]) (author contact is 2d author) (vol. 17 is Sandro Loche, Marco Cappa, Lucia Ghizzoni, Mohamad Maghnie, & Martin O. Savage, eds., ''Pediatric Neuroendocrinology'').</ref><ref name="Vare">Vare, Jonatha W., and Terry L. Norton. "Understanding Gay and Lesbian Youth: Sticks, Stones and Silence." Cleaning House 71.6 (1998): 327-331: Education Full Text (H.W. Wilson). Web. 19 Apr. 2012.</ref> Li gorî zanyaran berpêbûna zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuel, hevzayend, bîseksuelyan jî aseksuel bûnê bi xwe hilbinajêrin. Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûna zayendî ve tune ye. Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûna zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûna zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.<ref>"Different aspects of sexual orientation may be influenced to a greater or lesser degree [p. 303:] by experiential factors such that sexual experimentation with same-gender partners may be more dependent on a conducive family environment than the development of a gay or lesbian identity." Susan E. Golombok & Fiona L. Tasker, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', in J. Kenneth Davidson, Sr., & Nelwyn B. Moore, ''Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings'' (Los Angeles, Calif.: Roxbury Publishing, 2001) (ISBN 1-891487-33-7), pp. 302–303 (adapted from same authors, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children? Findings From a Longitudinal Study of Lesbian Families'', in ''Developmental Psychology'' (American Psychological Association), vol. 32, 1996, 3–11) (author Susan Golombok prof. psychology, City Univ., London, ''id.'', p. xx, & author Fiona Tasker sr. lecturer, Birkbeck Coll., Univ. of London, ''id.'', p. xxiii).</ref><ref>"Whereas there is no evidence from the present investigation to suggest that parents have a determining influence on the sexual orientation of their children, the findings do indicate that by creating a climate of acceptance or rejection of homosexuality within the family, parents may have some impact on their children's sexual experimentation as heterosexual, lesbian, or gay." ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', ''ibid.'', in ''Speaking of Sexuality'', ''id.'', p. 303 (adapted per ''id.'', p. 303).</ref> Ramanên berê ya bi qala berpêbûna zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.<ref>http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx|tarîx=July{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} 22, 2011|arşivurl=https://web.archive.org/web/20110722080052/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx%7D%7D</ref> Vekolînên nuha bandora faktorên biyolojîk li ser pêkhatina berpêbûna zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûna zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên biyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayendî de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûna zayendiyê. ==== Vekolînên genetîk ==== Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûna zayendî dikin, hatiye çêkirin. Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1845227</ref> Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bailey JM, Dunne MP, Martin NG |sernav=Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample |kovar=J Pers Soc Psychol |cild=78 |hejmar=3 |rr=524–36 |sal=March 2000 |pmid=10743878 |doi=10.1037/0022-3514.78.3.524 |url=http://content.apa.org/journals/psp/78/3/524 }}</ref>, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene. Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûna zayendî.<ref>Hershberger, Scott L. 2001. Biological Factors in the Development of Sexual Orientation. Pp. 27–51 in Lesbian, Gay, and Bisexual Identities and Youth: Psychological Perspectives, edited by Anthony R. D’Augelli and Charlotte J. Patterson. Oxford, New York: Oxford University Press. Quoted in Bearman and Bruckner, 2002.</ref> Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin.<ref>This work was published in the ''American Journal of Sociology'' (Bearman, P. S. & Bruckner, H. (2002) Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction. American Journal of Sociology 107, 1179–1205.) and is available only to subscribers. However, a final draft of the paper is available [http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719175100/http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction |date=2011-07-19 }} – there are no significant differences on the points cited between the final draft and the published version.</ref><ref>While inconsistent with modern findings, the first relatively large-scale twin study on sexual orientation was reported by [[Franz Josef Kallmann|Kallman]] in 1952. (''See:'' {{Jêder-kovar |sal=April 1952 |sernav=Comparative twin study on the genetic aspects of male homosexuality |url= |kovar=J. Nerv. Ment. Dis. |cild=115 |hejmar=4 |rr=283–97 |doi= |pmid=14918012 |nivîskar=Kallmann FJ }}). Examining only male twin pairs, he found a 100% concordance rate for homosexuality among 37 monozygotic (MZ) twin pairs, compared to a 12%–42% concordance rate among 26 dizygotic (DZ) twin pairs, depending on definition. In other words, every identical twin of a homosexual subject was also homosexual, while this was not the case for non-identical twins. This study was criticized for its vaguely described method of recruiting twins and for a high rate of [[Mental illness|psychiatric disorders]] among its subjects. (''See'' Rosenthal, D., "Genetic Theory and Abnormal Behavior" 1970, New York: McGraw-Hill.)</ref> Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine. Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye. Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80">{{Jêder-kovar |nivîskar=Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P |sernav=Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden |kovar=Arch Sex Behav |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 |sal=February 2010 |pmid=18536986 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 }}</ref> Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûna zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin. Li gorî daneyên modela biyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80"/> Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gayên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayendî li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Hamer DH, Hu S, Magnuson VL, Hu N, Pattatucci AM |sernav=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation |kovar=Science |cild=261 |hejmar=5119 |rr=321–7 |sal=July 1993 |pmid=8332896 |doi=10.1126/science.8332896 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8332896 }}</ref> Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan. Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûna zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.<ref>Wilson, G.D., & Rahman, Q. (2005). Born Gay: The Biology of Sex Orientation. London: Peter Owen Publishers.</ref> Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayendî hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.<ref>http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10508-009-9499-1</ref> ==== Vekolîn û teoriyên epîgenetîk ==== Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayik û hevzayendiya lawikên wan dîtiye. Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve. Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayendî ne, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayendî ne, asîmetrî rêdidin. Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayendî ne, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya Xê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwediyê lawikekê hevzayendî ne, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayendî ne, dibe ji % 23.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bocklandt S, Horvath S, Vilain E, Hamer DH |sernav=Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men |kovar=Hum. Genet. |cild=118 |hejmar=6 |rr=691–4 |sal=February 2006 |pmid=16369763 |doi=10.1007/s00439-005-0119-4 |url=http://repositories.cdlib.org/postprints/1413 }}</ref> Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin.<ref>Ruthenburg, A., C. Allis, and J. Wysocka. "Methylation of Lysine 4 on Histone H3: Intricacy of Writing and Reading a Single Epigenetic Mark." Molecular Cell 25.1 (2007): 15-30. Print.</ref> Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.<ref>Friberg, Urban, Sergey Gavrilets, and William R. Rice. "Homosexuality as a Consequence of Epigenetically Canalized Sexual Development." The Quarterly Review of Biology 87.4 (2012): n. pag. Print.</ref> Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûna zayendî jî.<ref>Rice, William, and Urban Friberg. "Study Finds Epigenetics, Not Genetics, Underlies Homosexuality."</ref> ==== Hormonên berê zarokanînê ==== Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina [[fetus|fetûs]] li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûna zayendê ne yan jî ligel gen, faktorên biyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.<ref>Wilson, G., & Q. Rahman, ''Born Gay: The Psychobiology of Human Sex Orientation'', ''op. cit.''</ref> Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûna zayendî ne.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain'', ''op. cit.'', p. 24.</ref> Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24"/> Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hines |pêşnav=Melissa |sernav=Sex-related variation in human behavior and the brain. |kovar=Trends in Cognitive Sciences |sal=October 2010 |cild=14 |hejmar=10 |rr=448–456 |doi=10.1016/j.tics.2010.07.005 }}</ref> ==== Vekolînên norolojî ==== Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên noronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksûel du qet ji yên mêrên hevzayendî û jinên heteroseksuel mezin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=LeVay S |sernav=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men |kovar=Science |cild=253 |hejmar=5023 |rr=1034–7 |sal=August 1991 |pmid=1887219 |doi=10.1126/science.1887219 }}</ref> === Faktorên hawirî === Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên biyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne. Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûna zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.<ref name="aappub">{{Jêder-nûçe |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics;113/6/1827.pdf |periodical=[[American Academy of Pediatrics]] Clinical Report |jêgirtin=Sexual orientation probably is not determined by any one factor but by a combination of genetic, hormonal, and environmental influences |tarîxa-gihiştinê=2007-02-23 |tarîxa-arşîvê=2006-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060529100443/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics%3B113/6/1827.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Sweden">{{Jêder-kovar |authors=Niklas Långström, Qazi Rahman, Eva Carlström, Paul Lichtenstein. |sernav=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behaviour: A Population Study of Twins in Sweden |weşanger=Archives of Sexual Behavior |tarîx=7 hezîran 2008 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 |pmid=18536986 |kovar=Archives of Sexual Behavior |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 }} </ref> === Bergehên werarî === Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin. Fikra yekem di sala 1932an de ji aliyê J.B.S. Haldane hatiye derpêşkirin. Piştî jî ji aliyên John Maynard Smith, W.D. Hamilton û Mary Jane West-Eberhard ve hat biteferuatkirin. Vekolîn îdîa dikin ku genên nêzîkî hevzayendî avantaj ji bo gayîn a heteroseksuelan didin. Ev jî werara hevzayendî û domandina wan li populasyonê ravedike.<ref>Mayr, E. (1982). The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge: Harvard University Press. p598.</ref> Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayendî ne gelek bilin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zietsch, B., Morley, K., Shekar, S., Verweij, K., Keller, M., Macgregor, S., et al. |sal=November 2008 |sernav=Genetic factors predisposing to homosexuality may increase mating success in heterosexuals |kovar=Evolution and Human Behavior |cild=29 |hejmar=6 |rr=424–433 |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.002 }}</ref> == Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî == Xebatên guhartina berpêbûna zayendî (SOCE), metodên ku dixwazin kesên hevzayendî ne û bîseksuel biguherînin heterosksuelî.<ref name="ReferenceB">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts]</ref> Ev xebat pêkan in ku teknîkên tevgerî (mîna terapiya rastkirinê), teknîkên psychoanalytic, rêbazên bijîşkî û amûrên olî û derûnî bikarbînin. Li hin cihên cîhanê mîna “tecawiza rastkirinê” (tecawiza ku ji bo jinên lezbiyen bibin heteroseksuel) tundiya zayendî jî tên bikaranîn.<ref>[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> Vekolîneke li ser serkeftina SOCEyê tune ye ka bi rastî jî dikarin berpêbûna zayendî biguherin an na. SOCE li nav gengeşiyek e ji ber ku giraniya di navberên komelên mafên LGBT û qedr û qîmetên komelên olî ku diparêzin û komelên profesyonel û zanyarî. Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal û erênî ya zayendiya mirov in.<ref name="ReferenceB"/> Kesin û komin hene ku hevzayendî wekî xerabûyîtiyeke werarî yan jî mehf û xelasbûna olî didin naskirin û îdîa dikin ku tevger û hestên hevzayendî bi riya psychotherapy û xebatên olî dikarin biguherînin. Tê dîtin ku ev kes û kom, ji bizav û rêbazên olî û polîtîk tên ku ew hevzayendî mîna tiştekî biçûkxistî û şermdêr dihesibînin.<ref name="ReferenceB"/> Royal College of Psychiatrists, daxuyaniyeke li ser van kom û kesan daye. Li gorî wan ev komel, pêşbiryarî û cudakerî li hemberî hevzayendî zêde dikin û divê ji aliyên komelên zanyarî ve neyê alîkirin.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf</ref> === Qayîşokiya berpêbûniya zayendî === Vekolîneke di sala 2004an de hatiye çêkirin, encam daye ku hestên zayendî ya jinên heteroseksuel û lezbiyen a piştî temaşekirina [[fîlmên erotîk]] a jin-mêr, jin-jin, mêr-mêr, ji hev du ne pir cuda nin. Lê hestên zayendî ya mêrên heteroseksuel piranî ji fîlmên jin-jin, mêrên hevzayendî jî ji filmên mêr-mêr, zêde bilind bûne. Vekolîner dîtine ku jin ne wek mêran in ku hestên zayendî ya wan ew bi işq naşîne zayendeke. Hestên zayendî ya wan li nav demê de diguhere.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why women are leaving men for other women | url =http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/ |tarîx=2009-04-23 |tarîxa-gihiştinê=2009-05-19 |xebat=CNN }}</ref> == Dê-bavitiya hevzayendî == Vekolînên zanyarî rê didin ku zarokên hevparên gey û lezbiyen qasî zarokên hevparên heteroseksuel ji hêla derûnnasî nojdar in û ahengdar û jêhatî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2009-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf</ref> Vekolîneke beravajiya vê vekolînê rêdide, tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, ''et al.'' |sernav=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |kovar=Pediatrics |cild=118 |hejmar=1 |rr=349–64 |sal=July 2006 |pmid=16818585 |doi=10.1542/peds.2006-1279 }}</ref><ref name="herek2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Herek GM |sernav=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |kovar=The American Psychologist |cild=61 |hejmar=6 |rr=607–21 |sal=September 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2010-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="stacey2010">{{Jêder-malper |weşanger=.interscience.wiley.com |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0 |roja-arşîvê=2010-06-10 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name="cpa2005">{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151202192710/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |sernav=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association - June 2, 2005. |roja-gihiştinê=2012-09-02 |format=PDF |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |roja-arşîvê=2015-12-02 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Bi vê encamên vekolînê hatiye dîtin û îdîakirin ku zarokên hevparên hevzayendan her çiqas bi rêjeyeke mezin heteroseksel bin jî hinek ji ber faktorên genetîk (Li Amerîka ji % 80ê zarokên hevzayendan, zarokên bi xwe yê biyolojîk in) û ji ber pêvajoya sosyalîzasyona malbatê (xwendina zarokan di dibistanên bi tolerans, hawirên ne heteroseksîst) tevgerên zayendên kevneşopî pir hindik rê û tevdidin û ew ji bo têkiliyên homoerotîk ji yên din pir tir vekirî ne.<ref name="ABCNews">{{Jêder-nûçe |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |pêşnav=SUSAN |paşnav=DONALDSON JAMES |url=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |rojname=ABC News |tarîx=23 hezîran 2011 |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2013 |jêgirtin="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." }}</ref> Di 2005an de Charlotte J. Patterson ji bo American Psychiatric Association vekolîneke li ser zaokên hevzayendan çêkiriye.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Di encamê vê vekolînê de hatiye dîtin ku zarên hevzayendan rêjeyeke mezin hevzayendîtî rê nadin. == Yasa û ramyarî == [[Wêne:Gay Love Sign.jpg|thumb|Li Arjentînê pankartê ku ji bo piştgiriya zewaca hevzayendîtiyê hatiye vekirin.]] === Qanûniya hevzayendîtî === Piraniya welat, têkiliya zayendiyê ya kesên ku reşît in û ne merivê hev du ne, qedexe nakin. Welatin ji hevparên hevzayendan re îmtiyazin didin wan, mîna mafên wekhevî ya heteroseksuelan, parastin û zewicîn. Welatin jî tevger û têkiliyên hevzayendî qedexe dikin. Pêkan e ku mîna li welatên [[Îran]] û hin herêmên [[Nîjerya]]yê ji aliyên [[misilman]]ên kevneperest ve cezayên giran wekî kuştin, ji kesên ketine têkiliyên hevzayendî re bê dayîn. Lê bi gelemperî di navbera rêzikên fermî û peyitandina cezayan hinek cudatî hene. Tevgerên hevzayendî, her çiqas li hin welatên rojavayê de ji nav sûcbûnê hatiye derxistin jî (wekî mînak [[Polonya]] di 1932ê, [[Danîmarka]] di 1934ê, [[Swêd]] di 1944ê, [[Brîtanya]] di 1967ê de) bi destxistina mafinên sînorkirî ji bo hevzayendan piştî di navbera salên 1970ê de destpê kiriye. [[Hindistan]] di {{Dîrok|2|tîrmeh|2009}} de hevzayendîtî ji nav sûcê derxistiye.<ref name="toi">{{Jêder |tarîx=2009-07-03 |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |xebat=The Times Of India |pêşnav1=Manoj |paşnav1=Mitta |pêşnav2=Smriti |paşnav2=Singh |sernav=India decriminalises gay sex |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2013-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111005512/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji vê mijarê xala werçerxê, biryara [[American Psychiatric Association]]ê ye ku hevzayendî di sala 1973ê de ji nav lîsteyên nexweşiyan derxistiye. [[Quebec]] yekem parêzgeh e ku cudakeriya berpêbûna zayendî qedexe kiriye. Di salên 1980 û 1990ê de piraniya welatên pêşveçûyî, tevgerên hevzayendî j nav sûcbûnê derxistiye û cudakeriya bo gey û lezbiyen qedexekirine. Îro hevzayendî li piraniya welatên [[Rojhilata Navîn]] û [[Afrîka]] û hin welatên [[Asya]] û [[Pasîfîka Başûrê]] de sûc e. Tevgerên hevzayendî di nav şeş dewletê de bi cezaya zindanê ya heta mirinê û di deh dewletê de jî bi kuştinê tê cezakirin.<ref>{{Jêder |paşnav=Ottosson |pêşnav=Daniel |sernav=LGBT world legal wrap up survey |weşanger=[[ILGA]] |tarîx=November 2006 |tarîxa-gihiştinê=2007-09-21 |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |format=PDF |tarîxa-arşîvê=2007-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hevseriya hevzayendan === [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|rast|360px| Qanûnên bo vegotina hevratiya hevzayendiyê.<br/> '''Welatên ku hevzayendîtî serbest in''' {{Legend|#002255|border=1px solid #aaa|[[Zewaca hevzayendan]]}} {{Legend|#0066FF|border=1px solid #aaa|[[Pevratiya welatî]] (yan jî pevratiya bêqeyd)}} {{Legend|#90c|border=1px solid #aaa|Zewaca hevzayendan a welatên din tê naskirin}} {{Legend|#99ccff|border=1px solid #aaa|Tenê li herêmên federal tê naskirin, ne dewlet}} {{Legend|#CCCCCC|border=1px solid #aaa|Pevratiya hevzayendan nayê naskirin}} '''Welatên ku hevzayendîtî sînor dikin an jî qedexe dikin''' {{Legend|#decd87|border=1px solid #aaa|Qanûnên ku vegotin û rêxistinan sînor dikin}} {{Legend|#f9dc36|border=1px solid #aaa|Ne pratîkî lê bi qanûnî tê cezadan}} {{Legend|#ec8028|border=1px solid #aaa|Hebskirin}} {{Legend|#e73e21|border=1px solid #aaa|Hebskirin (heta ku [[cezayê sermedî]])}} {{Legend|#800000|[[Îdam]]}} ]] Îro şanzdeh dewlet û sêzdeh parêzgeha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] destûrî [[zewaca hevzayendan]] (bi [[ingîlîzî]] ''same-sex marriage'' an jî ''gay marriage'') didin. Zewaca hevzayendan a nuha di tevayiya dinyê de di 17 dewletan de, di tevayiya Ewropa de di 12 dewletan de qanûnî ye. [[Holenda]] di 2001ê de bû dewleta ewil ku zewaca hevzayendan disepîne. Pişt re [[Belçîka]], [[Spanya]], [[Danîmarka]], [[Norwêc]], [[Swêd]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/zewaca-navbera-du-kesen-ji-yek-cinsi.html</ref> [[Portûgal]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2014/03/ji-bo-hevzayendan-mafe-xwedizarokbune.html</ref> [[Îslenda]], [[Fransa]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/hollandyesaya-zewaca-hevzayend-ere-kir.html</ref> [[Keyaniya Yekbûyî]]<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/kamaraya-avam-zewaca-hevzayende-ere-kir.html</ref><ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/07/kamara-avam-qanuna-ji-bo-zewaca.html</ref>, [[Lûksembûrg]] qanûnî kir. A dawî li [[Îrlenda]]yê cara yekem bû ku zewaca hevzayendan rêya [[referandûm]]ê bû qanûnî.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/li-irelanda-dengdana-zewaca.html</ref> Piştî li Îrlenda hat pejirandin Almanyayê jî zewaca hevzayendan pejirand.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/meclisa-eyaletan-elman-zewaca.html</ref> Di 26ê hezîranê ya 2015an de Dadgeha Bilind a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bi biryara [[Obergefell v. Hodges]] zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/obama-biryara-dadgeha-bilind-derbare.html</ref> [[Kanada]] di 2005an de li dinyê de bû 4. dewletê ku di nav qanûnên medenî de zewaca hevzayendan dipejirîne.Ji 2010an vir ve li [[Arjentîn]]ê zewaca hevzayendan qanûnî ye. [[Uruguay]] di parzemîna [[Amerîkaya Başûr]] de bû dewleta yekem ku vê zewacê pejirand.Li [[Brezîl]]ê di 2013an de hikûmeta navendî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan qanûnîkir. Li Meksîko, herêma federal a [[Meksîk]]ê ye, zewaca hevzayendî fermî ye. [[Îsraêl]] zewacên hevzayendan a dewletên biyanî li beşa qanûnî nasdike lê li nav welêt destûrî zewaca hevzyendan nake. Di 2006an de li Komara [[Afrîkaya Başûr]]ê zewaca hevzayendan hat pejirandin ku ev li Afrîkayê cara ewil û yekem e. Li [[Zelanda Nû]] ji {{Dîrok|17|nîsan|2013}} vir ve zewaca hevzayendan qanûnî ye. === Pevratiya welatî === Welatin qanûnên ku pevratiya welatî (bi [[ingilîzî]] "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership”) dipejirînin, dipeyitin. Pevratiya welatî, ji bo hevparên hevzayendan tê peyitandin bo mafên zewacên heteroseksûelan bidin wan mîna bac, mîrat û mijarên têkilî qanûnî wek koçerî. Welatên [[Skandînavya]], [[Awistralya]], [[Brîtanya]], [[Swîsre]], [[Awistirya]] û [[Almanya]] yekem dewlet in ku hevratiya welatî pejirandine. Parêzgehên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka]] ku berî yên din hevratiya welatî pejirandin e ev in: di sala 2000an de [[Kalîforniya]] û [[Vermont]], di sala 2005an de [[Connecticut]], di sala 2006an de [[New Jersey]], di 2007an de [[Oregon]] û di 2008an de [[New Hampshire]]. [[Wêne:Campaña Iguales Chile 1.jpg|thumb|200px|çep|Afîşek li [[Şîle]] ji bo zewaca hevzayendan qanûnî bibe.]] == Civak û civaknasî == === Nêrînên civakan === Rêjeya pejra xêndî heteroseksuelî berpêbêbûniya zayendî li gorî yên din li welatên [[Asya]] û [[Afrîka]] yê herî kêm in, li welatên [[Ewropa]], [[Awistralya]] û [[Amerîka]] ji yên din herî bilind in. Di nav civaka [[Rojava]] de rêjeya pejirandina hevzayendîtî piştî 20-30 salan vir ve bilind dibe. === Ol === Têkiliyê ol û hevzayendîtî li gorî herêm û demê gelek diguherin. Olên herî mezin, bi gelemperî xwediyê nêrînên negatîf in bo hevzayendî. Olin nîşandidin ku berpêbûniya hevzayendî guneh e<ref>http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ji{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} gotar=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.}}</ref> û hin jî dibêjin tenê aktîvîteyên hevzayendî guneh in.<ref>Sex and Society - Volume 3 - Page 824</ref> Hin ol jî hevzayendî dipejirînin û heta pal didin.<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice - Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess - 2012</ref><ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft - 2006</ref> Di sedasala 21ê de di gelek civakan de nêrîn û baweriyên hevzayendî guheriye û bû mijarên nîqaşkirinê. Hevzayendî wekî vegotina zayendiya mirovî hat pejirandin û di vê encamê de bîr û baweriyên tewş û vala yên qala hevzayendî hatiye berdan. Bi gelemperî jî baweriyên ku di salên 50 û 60an de belaw bûbû mîna mêrên hevzayendî jinokî ne û jinên lezbîyen jî mêokî ne, bi rêjeyeke mezin hatiye berdan. ==== Îslam û hevzayendîtî ==== Di sala 2003an de pirtûka binavê "The trouble with Islam" ya nivîskara [[Canada]]yî [[Irshad Manji]] derket. Di sala 2007an de fîlma dokumenterî ya binavê "A Jihad for Love" ya [[Parvez Sharma]] tê pêşkêşkirin. Ev fîlm li ser hevgirtina [[Îslam]] û hevzayendîtiyê ye. == Cudakeriyên hemberî hevzayendan == === Zorkeriya li dijî hevzayendan === Zorkeriya [li dijî] hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrê hevzayendî an jî jinê hevzayendî ji aliyê kesê/a ku heteroseksûel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120414144851/http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Heteroseksîzm û homofobî === Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holendayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holendayê ji hevzayendîtî ne razî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111201212113/http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevzayendî mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne. Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e. Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene. Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene. Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin. Stereotipiyên ku li qala LGB’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne.<ref name="lamb">Michael Lamb, Ph.D.: [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Affidavit – United States District Court for the District of Massachusetts (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }}</ref><ref name="herekm">Gregory M. Herek, Ph.D.: [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/facts_molestation.html Facts About Homosexuality and Child Molestation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419022239/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/facts_molestation.html |date=2010-04-19 }}</ref><ref>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Gay û lezbiyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in. Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin. Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhartin. === Tundiyên li dijî hevzayendan === Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibistanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Zayendî û berpêbûniya zayendî weke yek ji hêmanên bingehîn a hebûnê ne, diyarkerên girîng a hestên takekesî û asta dilfirehiya li cîhan in. Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhartina hevzayendan tune ne. Di sala 1998an de ji ber ku [[Matthew Shepard]] gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû. Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê. Pêkan e ke ji bo biguhere heterosekselî, lezbiyen tên tecawizkirin. Li gorî raporên [[FBI]], ji % 24ê [[cinayetên nefretê]] ji ber berpêbûniya zayendiyên kesan tê kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Victims |url=http://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/hate-crime/2011/narratives/victims |periodical=[[FBI]] |tarîxa-gihiştinê=2013-07-26 }}</ref> === Pêşbiryarên li dijî hevzayendan === Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Bi taybetî jî civakên kevneşopî ku hestên oliyê wan xurt in, hevzayendan mîna “ê din” dibînin. Li nav van civakan de rolên zayendî ji biçûkî tê nîşankirin û rê ji têkiliyên ji heteroseksuelî cuda, nadin. Ew bawerdikin ku hevzayendî “li dijî hebûna mirovan” e û ew berbendî zêdebûnê ne ku li gorî wan armanca ewil a mirovan ku zêdebûn e. Lê belê zanyarî diparêze ku nasnameya zayendî, bandorî li ser armanca bingehîn a mirovan nake.<ref>http://www.who.int/reproductive-health/gender/sexual_health.html WHO</ref> Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnan a Kevn û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin. == Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî == Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Rêjeya xwekûjiya girêdayî homofobî jî piranî li nav hevzayendên ciwan de gelek bilind e. Li gorî pirsnameya ku li [[Brîtanya]]yê ji aliyê komela mafên hevzayendan, Stonewallê hatiye lidarxistin, ji % 17ya hevzayendên ciwan gef lê hatiye xwarin û ji % 12ya wan îstismara zayendî dîtine.<ref>http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193117/http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm |date=2007-06-29 }} 365Gay.com</ref> Li gorî vekolînin, li [[Îrlenda]]yê yek ji sê hevzayendên ciwan ketine keda xwekuştinê; li [[Skotlenda]]yê nîvê hevzayendên di navbera temenê 15 û 26, xwekûştinê fikirîne; li [[Fransa]]yê ji % 27ê hevzayendên mêr ên temenê wan li binî 20ê ne û li [[Îtalya]]yê ji % 13ê hevzayendan ketine keda xwekûştinê. Li [[Belçîka]]yê rêjeya rîska xwekuştinê ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 20ê, li gorî kesên din pênç car mezintir in.<ref>http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506161748/http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm |date=2007-05-06 }} C. Bagley ve P. Tremblay</ref> Li [[Almanya]]yê ji % 18 ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 27ê, herî kêm carekî xwekuştinê fikirîne; ji % 66ê wan ji aliyê malbata xwe ve bedkariyê fizîkî û/yan jî bidevkî dîtine; ji % 27ê wan ji aliyê mamosteyên xwe ve tade dîtine.<ref name="zeit.de">http://www.zeit.de/2007/26/Homosexuelle Schwulsein heute - ganz normal?</ref> Li gorî vekolîneke di sala 2007an de hatiye lidarxistin, ji % 30yê hevzayendan di dawiya 12 mehê de herî kêm carekî xeber xwarîne, gef lê hatiye xwarin an jî bûye qurbana êrîşeke. [202] Hin welat di dibîstanan de li dijî homofobiyê xebatan lidardixin. Wekî mînak, Li [[Spanya]]yê koma bi navê DecideT ku komeke mafên LGBT ye, ji bo ku astengî li zilm û zordariyê bike, broşureke weşandiye.<ref>http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships</ref> Di [[Ewropa]]ya Rojava de homofobî, di beşa werzîşê de jî gelek belav e. Bi taybetî di civakên rugby û futbolê ku ev wekî maço tê dîtin, pir hindik wezîşvan wêrekiya berpêbuniya hevzayendiya xwe bi raya giştî re parve kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |roja-arşîvê=2008-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080503212232/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Justin Fashanu]], piştî coming outa xwe ku di sala 1990an de kiribû, ji aliyên malbat û heval û hejmetkarên xwe ve vederkirin û xeber ji wan xwar. Birayê John Fashanu, wî bi eşkere ji birayîtî redkir.<ref>http://briandeer.com/justin-fashanu-3.htm</ref> Justin Fashanu di 3. 05.1998ê de întihar kiriye û li paş xwe vê notê hiştiye: “ (…) Qey ez tawanbar im. Ez naxwazim ku îde heval û malbata xwe fedîkar derxînim… Ez hêvîdarim ku [[Îsa Mesîh]]ê ku ez wî pir hezdikim, ewê dilnazikî nêzîkî min be û ezê aram bim. “ <ref>Vicky Powell, "Suicide note increases speculation over death of Justin Fashanu", Gay Times, 237. sayı, ''Millivres'', hezîran 1998</ref> Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya [[Albanya]]yê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî. Homofobiya li nav sporê ne tenê li futbolê ye. Seroka Şaredariya [[Berlîn]]ê ya hevzayend, [[Klaus Wowereit]], dema ew çûbû temaşeyî tîma hokeya ser qeşayê ya şarederiyê, aligirên tîma din dirûşmên mîna “Hauptstadt der Schwulen, wir sind die Hauptstadt der Schwulen” (‘[…]Paytexta Qûnekan’) gotibûn.<ref name="zeit.de"/> == Maf, ramyarî û civak == Di gelek welatan de hevzayendîtî yan jî têkilî û seksa di navbera mêr bi mêr re, mîna tawaneke tê hesibandin.<ref>http://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1997/08/30/sociedad/292755.html</ref> Lê belê di van salan de hejmarên van welatan kêm dibin. Li gorî [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] ji sala 2007an vir ve ji aliyê 70 welat hevzayendîtî tê cezakirin. Hevzayendîtî li hin heremên [[Afrîka]]yê, [[Guyana]], [[Jamaika]], [[Koreya Bakur]], [[Malezya]], [[Papua Gîneya Nû]], hin dewletên [[Asyaya Navîn]] û piraniya dewletên [[Misilman]] ên [[Rojhilata Navîn]] û Afrîkaya Bakur, bi qanûnî qedexe ye. Dewletên ku ji kesên hevzayendî an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]], [[Îran]], [[Morîtanya]], hin parêzgehên bakur a [[Nîjerya]]yê, [[Somalî]], [[Sudan]] û [[Yemen]]. == Demografiya wan a li gorî bijîşkî == Buyera ewil a [[AIDS]]ê di sala 1981ê de li [[New York]]ê û Kalîfornyayê hatiye qeydkirin. [208] Kesên ku nav li AIDSê dan piranî hevzayendên ku bi riya zayendî girtibûn û kesên bendeyên narkotîkê bûn ku şiringaya hevpar bikaranîbûn. Îro belavbûna [[HIV]]ê ku riya herî pir tê dîtin, têkiliyên heteroseksuel in.<ref>Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., Gotara "AIDS"</ref> == Hevzayendî di navbera heywanan de == {{Gotara bingehîn|Hevzayendîtî di cîhana ajalan de}}[[Wêne:Black.swans.slimb.750pix.jpg|thumb|200pik|Li navbera qûyên reş de jî tevgerên hevzayendî tê dîtin.]] Li nav cîhana [[ajal]]an de candarên ku tevgerên hevzayendî nîşan didin an jî têkiliya hevzayendî dikin, hene.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6066606.stm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2007-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071119091932/http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev helwesta ku li nav cureyên civakî de gelek belav e, bi taybetî di nav [[guhandar]] û [[çûk]]ên bahrê, [[meymûn]]an û [[ape]]yan de tê dîtin. Tevgerên hevzayendî bi nêzîkî di 1500 cureyê de hatiye dîtin û 500ê wan bi rindî hatiye vekolandin û dosyakirin. Ev venasîn, nîqaşên ku têkiliyî “xwezayîbûn û miteberiya” hevzayendiyê û nîqaşê ku li gor hin kesan hevzayendî “biryareke civakî” tê hesibandin, germijandiye. Wekî mînak tê zanîn ku hin penguenên nêr bi jiyana xwe ya temamî derin ba hev û pev re hêlîn çêdikin û kevirên girover mîna hêkê xwedî dikin. == Çend navdarên hevzayendîtiyê == * [[Sapfo]] (610-580 b.z.), helbestvana grekî * [[Îskenderê Mezin]] (356-323) * [[Hadrianus]], împeratorê romayî * [[Mehmûdê Xaznî]] (971-1030), siltanê Xorasan û Xazniyê * [[Oscar Wilde]] (1854-1900), nivîskarê îrlendî * [[Konstantînos Kavafîs]] (Kavafî) (1863-1933) * [[Federico García Lorca]], helbestvan û şanonivîserê spanî * [[Jean Genet]] (1910-1986), nivîskarê fransî * [[Pier Paolo Pasolini]] (1922-1975) * [[Sergei Paradjanov]] (1924-1993) * [[Pedro Almodovar]] == Bide ber == * [[Berpêbûniya zayendî]] == Bîbliyografî == * William Stewart (1995). Cassell's Queer Companion: a dictionary of Lesbian and Gay life and culture. Cassell, London-New York. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Homosexuality}} * [http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx/ Malpera fermî ya APAyê] * [http://hebunlgbt.com/ Malpera Hêbûn LGBT, rêxistina gey û lezbiyen ên Amedê ye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930165822/http://hebunlgbt.com/ |date=2013-09-30 }} * [http://lgbtnuce.blogspot.com/ Nûçe LGBT bi Kurdî] * [http://xebrosk.blogspot.com/ Bloga Geyekî Kurd ] {{Mijarên LGBT}} {{Zayendîtiya mirov}} {{Zayendîtiya mirov û zayendnasiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Evîn]] [[Kategorî:Hevzayendîtî| ]] 5vup1zslqi29y0mukvfwey0yhjcx19x 2007190 2007136 2026-05-05T16:12:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2007190 wikitext text/x-wiki [[Wêne:2011 TW-KHH 2nd LGBT Pride DSC7323 (6181587842).jpg|thumb|alt=Beşdarên Taipei Pride|Beşdarên Taipei Pride 2011]] [[Wêne:NYC Pride Parade 2012 - 072 (7457208302).jpg|thumb|Beşdarên NYC Pride 2012]] [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|'''Qanûnên cîhanê yên têkildarî jiyan û nasnameyên hevzayend'''{{Legend|#025|Zewaca qanûnî}}{{Legend|#06F|Hevjînên sîvîl}}{{Legend|#decd87|Sînorkirinên derbirînê}}{{Legend|#f9dc36|Zîndan, bi girtin an binçavkirin (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#ec8028|Girtîgeh; mirin pêk nayê}}{{Legend|#c63|Cezayê îdamê (hê nehatiye pejirandin)}}{{Legend|#800000|Cezaya îdamê}}]] [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|Daxuyaniyên Neteweyên Yekbûyî yên li ser mafên LGBT<br> {{Legend|#5b92e5|Yên piştgirî didin (sal 2008 an 2011)}} {{Legend|#aa0000|Yên dijber}} ]] '''Hevzayendîtî''', '''hevregezxwazî''' an jî '''hevzayendxwazî''' tevgereke [[romantîzm|romantîk]] an jî [[seks|nêzîkbûneke zayendî]] di navbera mirovên heman zayendê ne. Hevzayendîtî wekî [[berpêbûniya zayendî|berpêbûniyeke]] wisa tê pênaskirin: Çawaniya wî/wê kesê/î ku ya bi piranî yan jî bi giştî bi riyên romantîzmê an jî bi nêzîkbûna zayendiyê ve beraliyî kesên din dibe yên ku di heman zayendê de ne. Di heman demê de van helwest an jî rewşa jî dihewîne: Endamên civaka ku bingehê xwe li ser van tevgeran pêk aniye yan jî kesên ku nasnameyeke têkilîyî van hestên xwe ava kirine. Hevzayendî, ligel [[heteroseksuelî]] û [[bîseksuelî]] yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên [[berpêbûniya zayendî]] ye. Nerînekê hevpar a zanyaran tuneye ku ka çima mirov berpêbûniyeke taybetî pêşdixin.<ref name="apa.org">{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/topics/lgbtq/sexual-orientation |sernav=Sexual orientation and gender identity |malper=www.apa.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Li ser jêderka berpêbûniya zayendî çend teoriya biyolojîk ku ji aliyê zanyaran hatine pejirandin, hatine berhemandin; wekî faktorên genetîk, hawira malzaro ya demên zû yan jî kombînasyona her du teoriyê.<ref name="pediatrics.aappublications.org">{{Jêder-kovar |paşnav=Frankowski |pêşnav=Barbara L. |tarîx=2004-06-01 |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827 |kovar=Pediatrics |ziman=en |cild=113 |hejmar=6 |rr=1827–1832 |doi=10.1542/peds.113.6.1827 |issn=0031-4005 |pmid=15173519 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rcpsych.ac.uk/members/special-interest-groups/rainbow |sernav=Rainbow SIG {{!}} Royal College of Psychiatrists |malper=RC PSYCH ROYAL COLLEGE OF PSYCHIATRISTS |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Piştrastên xurt li ser bandorkirina şiklên mezinkirinên malbatan an jî serpêhatiyên zarokatî ya yekem tune ye. Li gorî hin kesan çalakiya hevzayendî ya dijî xwezayê ye yan jî xerabûyîtiyeke fonksiyonî ye lê belê vekolîn nîşan didin ku hevzayendî çavkaniya xwe ne ji bandorên psîkolojîk a neyînî dibe, ew varyasyoneke erênî û normal a zayendiya mirov e. Hindik caran mirov hestên hilbijartina berpêbûna zayendî ya xwe diceribînin an jî qet naceribînin. Piştrastên destekariya psîkolojîk a ji bo guhartina berpêbûna zayendî tune ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apa.org/about/policy/sexual-orientation |sernav=Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts |malper=www.apa.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji bo pênasiya hevzayendan çend têgîn tên bikaranîn. Ji bo pênasî hevzayendên jinan ji salên 1800an û vir ve peyva ''[[lezbiyen]]'' û ji bo zilaman (piştî demekî ji bo jinan jî) ji salên 1960an û vir ve bi jêderka fransî, peyva ''[[gey]]'' tên bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wiktionary.org/wiki/gay |sernav=gay - Wiktionary |malper=en.wiktionary.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Peyva gey ([[kurdî]]: ''gey'' an jî ''gêy'', [[fransî]]: ''gai'', [[îngilîzî]]: ''gay'') piştî çend salan ji bo hevzayendên jin û mêr hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://abcnews.go.com/images/Politics/Holsinger_on_Homosexuality.pdf |sernav=PATHOPHYSIOLOGY OF MALE HOMOSEXUALITY |tarîx=14 kanûna paşîn 1991 |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Ji ber berpêbûniya zayendî bi riya devkî yan fizîkî bi tundî çûna ser hevzayendan, gotinên bi wateya ''hevzayendî'' bikaranîna bi mebesta xeberdanê an jî ji bo biçûkxistinê li çend dewletên pêşveçûyî de di nav [[Sûcê nefretê|sûcên nefretê]] tê hesibandin û van tawan bi danekirina cazayî tê muamelekirin. Pîvandina hejmarên kesên ji nasnameya gey û lezbiyen an jî serpêhatiya hevzayendî ceribandiye, ji bo lêkolîneran bi çend sedeman gelek zor e. Yek ji van sedeman ev e ku kesên hevzayendî ji ber cudakeriyên [[homofobîk]] û [[heteroseksîst]] nasnameyên xwe eşkere nakin/nikarin bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/style/longterm/books/chap1/queerscience.htm |sernav=Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality |paşnav=LeVay |pêşnav=Simon |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2021 }}</ref> Tevgerên hevzayendî di heman demê de di nav gelek cureyên ajalan de hatiye çavderî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm |sernav=Same-sex Behavior Seen In Nearly All Animals, Review Finds |malper=ScienceDaily |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thefreelibrary.com/Biological+Exuberance:+Animal+Homosexuality+and+Natural+Diversity.-a053877996 |sernav=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity. - Free Online Library |malper=www.thefreelibrary.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Her çiqas tenê serjimarî yan jî şert û mercên polîtîkayê ya xuyanîtiya wan hêsan bike jî gelek gey û lezbiyen hevratiyên giran avadikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mercurynews.com/2011/06/22/census-statistics-show-quarter-of-california-same-sex-couples-raising-kids/ |sernav=Census statistics show quarter of California same-sex couples raising kids |tarîx=2011-06-22 |malper=The Mercury News |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://sentinelcolorado.com/ |sernav=The Sentinel |malper=Sentinel Colorado |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |sernav=Article 404 - Wilmington Star News - Wilmington, NC |malper=Wilmington Star News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 |tarîxa-arşîvê=2021-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210501020417/https://www.starnewsonline.com/article/NC/20110630/ARTICLES/110639995/WM/1004/sitemaps |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |paşnav=News |pêşnav=A. B. C. |malper=ABC News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase |sernav=Census:Dutchess, Ulster Gay Households Increase |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2016-01-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160119045141/http://www.poughkeepsiejournal.com/article/20110714/NEWS01/107140334/Census-Dutchess-Ulster-gay-households-increase }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://boston.edgemedianetwork.com/123278 |sernav=87% Increase in Same-Sex Nevada Households Since 2000 |malper=EDGE Media Network |ziman=en-us |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2023 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.startribune.com/local/125537288.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2011-07-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110717123400/http://www.startribune.com/local/125537288.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wnyc.org/story/146541-blog-spike-number-same-sex-couples-city/ |sernav=Spike in Number of City's Same-Sex Couples {{!}} WNYC {{!}} New York Public Radio, Podcasts, Live Streaming Radio, News |malper=WNYC |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Di navbera van pêwendî û têkiliyên heteroseksuelan de tu cudatî ji hêla kespê psikolojîk a kesên ku li nav pêwendî de tune ye. Bizav û pêwendiyên hevzayendan, di nav dîroka bi qeydkirî de, li gorî şeklê wan a li nav ew çandê de, carinan hatine pîrozkirin û carinan jî hatine darizandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.psychiatry.org/patients-families |sernav=Patients & Families |malper=www.psychiatry.org |tarîxa-gihiştinê=2021-08-22 }}</ref> Ji sedsala 19. vir ve xêndî zêdekirina naskirin û xûyanîtiyên wan, ji bo biserketina mafên zagonî têkoşînekî mezin tê dan: wekî zewac û pêwendiyên şarmend, ewlad ji xwe re kirin û dêûbavitî; pesendkirina leşkerî û ewlehiya karê û gihaniya xizmetên tenduristiyê. == Dîrok == [[Wêne:Jean Broc - The Death of Hyacinthos.jpg|thumb|upright| Ji aliyê Jean Broc ve mirina Hyacinthê ciwan û hezkiriyê wî Apollo li nav simbilan hatiye wênedarkirin, 1801.<ref>Bion, Joseph Duffield Reed – ''Bion of Smyrna: The Fragments and the Adonis''. [[Cambridge Üniversitesi]] Press, 1997. ISBN 0-521-57316-5</ref>]] [[Wêne:Burning of Sodomites.jpg|çep|thumb|257x257px|Li dîrokê kesên hevzayendî û ketine têkiliya hevzayendî dihat cezakirin. Di wêneyê de; du kesên ku bi hetîwbazî hatiye pênaskirin, li ber dîwarên Zurihê bi saxî tê şewitandin, 1482.]] Hevzayendî yê ku mîna tiştekî dibe başkirin, bi metodên dûrî aqil ku ji berê ve tê bikaranîn û di bijîşkî de rê dan/dide nîqaşan, di zemanê modern de ji aliyên zanyaran ve ji nexweşiyan nayê hesibandin. Ev 35 sal e ku psîkolog û psîkiyatr pesend kirine ku hevzayendî ne nexweşî yan xerabûyîtiya rûhî yan jî pirsgirêkeke dilînî ye. Cara yekem di sala 1973ê de Heyeta Rêveberiyê ya [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) derxistina hevzayendî ji kategoriya nexweşiyê pesendkir. Li komcivîna ku di sala 1974ê de hat lidarxistin, ji aliyên piraniya endamên komelê ve jî hat pesendkirin. Komel li komcivîna ku di sala 2006an de hat lidarxistin, vê biryara xwe carekî din bi raya giştî re parvekir. [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] (WHO) jî di {{Dîrok|17|gulan|1990}} de mîna Komela Psikiyatrî ya Amerîkî, hevzayendî ji kîsta nexweşiyan derxist. Ev biryar di sala 1992ê de bi raya fermî li lîsta ICD-10ê ([[Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê]]) hat qeydkirin. Di 1ê [[kanûna paşîn]] a 1993ê de Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) hevzayendî ji “Senifandina Nexweşiyan a Navnetewiyê” derxist. Ji 1994ê û vir ve dewletên ku endama WHOyê destpê bikaranîna vê lîstê kirin. Ji hêla zanyarên bijîşkê ve hatiye zeftkirin ku hevzayendî ne nexweşî, ne xerabûyîtî û ne kêmasî ye. Hevzayendî yek ji nav çeşîtdariya sê hêmanên berpêbûna zayendî ye û mirov nikare vê taybetî hilbijêrin, ji ber ku ev çawanî ji zayînê heta 3-4 salî diyar dibe. Piştî vê qebûlê piraniya welatên pêşveçûyî mafên hevzayendan -heta ku zewacê- wekhevî kirine mafên heteroseksuelan.<ref name="apa.org"/> Yekîtiya Psikiyatrî ya Amerikan (APA) jî, di sala 1973ê de hevzayendî ji “Rênîşa Statîstîk û Teşxîs a Nexweşiyên Hişî”yê derxist.<ref name="apa.org"/> Pozîsyona APAyê îroyîn ev e: xebatên zanyariyê ku bi objektîf û baş hatine plankirin û lîteratura klînikê rê dide ku hevzayendî cureyeke zayendiya mirovan a “erênî û pozîtîf” e.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf</ref> Li gorî APAyê sedema ku di paşerojê de hevzayendî yek ji nexweşiyên hişiyê hatibû qebûlkirin, ev e ku hişyarkirina xelkê ji aliyê paşdarazîbûn û alîgirbûna profesyonelên ku li beşa nexweşiyên hişê de dixebitîbûn. Benda ICD-10ê bi vî rengê ye: Berpêbûniya zayendî, nayê qebûlkirin ku bi serê xwe nexweşî ye. == Rewş û etîmolojiya berpêbûniya zayendî == Her çiqas li welatên rojavayî de ji hev qetandina peywirên kesê/î ku li têkiliya zayendî de xelasbûyî be jî li welatên ku hevzayendî bi awayekî veşartî tê jîn, zilamên hevzayendî (nêrbaz) wekî aktîf û pasîf tê li nav kirin. Ev çandên kevneperestan bi taybetî zilamên pasîv ango/an jî yên jinokî wekî hevzayendî dipejirînin û van zilaman ji aliyê piraniya civakê tên vederkirin/dûrxistin. Li pêlingên civakî de jin wekî pasîf û negatîf aliyê din zilam aktîf û pozîtîv tê watedarkirin. Peyvên aktîv û pasîv ji ber vê yekê rewşekî biçûkxistî yan jî mezinahî dide fikirîn, ji sedema vê ev peyvan di van çendan de nayê xwestin ku bê bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2015-06-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150611040013/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_the_history_of_philosophy%2Fv043%2F43.1preus.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Berpêbûniya zayendî û nasname == === Pîvanga Kinsey (Kinsey scale) === [[Wêne:Kinsey Scale.svg|thumb|200pik|sağ|Alfred Kinsey di pirtûka xwe de ya bi navê "Tevgerên Zayendî ya Mêran" gotiye “The world is not to be divided into sheep and goats” ango bi kurt û kurmancî "Cîhan ji mîh û bizinan pêknaye" û vê pîvanga berpêbûniya zayendî pêşkeş kiriye.]] Pîvanga Kinsey<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2016-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160510163753/http://www.kinseyinstitute.org/research/ak-hhscale.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku bi navê ''Heterosexual–Homosexual Rating Scale'' (Pîvanga Bipelkirina Heteroseksuelî-Hevzayendî) jî tê zanîn, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0 (sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Li pîvangê ji bo aseksuelan terîfbike, nîşana “X” hatiye bikaranîn.<ref name="books.google.com">http://books.google.com/books?id=bOkPjFQoBj8C&pg=PA158&dq=Kinsey+and+asexuality+Encyclopedia+of+Women+in+Today%27s+World&hl=en&sa=X&ei=Ae_sTuuxKYfg2QWJ4bGlDw&sqi=2&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q&f=falsee</ref><ref name="books.google.com"/> === Berpêbûnî û tevger === Berpêbûniya zayendî ji aliyê American Psychological Association (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), American Psychiatric Association (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîka) û National Association of Social Workersê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) ve ne tenê taybetiyeke cihêbûyî, ji xêndî wê wekî gerdûna kesên ku dixwazin bi kesên din re ji bo tetmînbûnê têkiliya zayendî avabikin, pênasdikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-19 |roja-arşîvê=2012-01-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === ''Coming Out'' === [[Wêne:Johanna sigurdardottir official portrait.jpg|upright|thumb|çep| Serokwezîra kevn a Îslendayê [[Jóhanna Sigurðardóttir]] di serdema modern de serokwezîra yekem e ku hevzayendîtiya xwe aşkere kiriye.]] ''Coming Out'' ("Derketin"), daxuyaniya kesî/ê ji bo berpêbûniya zayendiya xwe an jî nasnameya zayendê xwe ye û bi şeklên cuda wekî pêvajo yan jî rêwîtiya psîkolojîk tê pênaskirin an jî tê ceribandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2013-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131103190425/http://www.utahpridecenter.org/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=44 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Coming out, bi gelemperî ji sê qonaxê pêk tê. Qonaxa yekem xwe naskirin û fêmkirina/pejirandina xwe ya ji bo avakirina/ketina têkiliyên hevzayendî ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |tarîxa-gihiştinê=2007-08-07 |tarîxa-arşîvê=2007-08-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070807205013/http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/justthefacts.html |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Ev qonax bi gelemperî wekî coming out’a navxweyî tê pênaskirin. Qonaxa duyem biryardana ravekirina berpêbûna xwe ya zayendî ya kesî/ê ku ji bo kesên din(wekî mînak ji malbat, heval û hemkarên xwe) e. Qonaxa sêyem bi gelemperî jîyîna kêsî/ê ku wekî ferdeke LGBT, dihewîne.<ref name="web.archive.org">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |tarîxa-gihiştinê=2007-11-02 |tarîxa-arşîvê=2007-11-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071102101657/http://dev.hrc.org/issues/3333.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mirov, di van rojan de li Amerîkayê bi gelemperî di temenên lîseyê yan jî zanîngehê de berpêbûna zayendiya xwe vedibêjin. Lezbiyen (mêbaz), gay (nêrbaz) û bîseksuel, dema bepêbûna wan a zayendî ji aliyê civakê ve neyê pejirandin, di be ku ji kesên din re bawernekin an jî alîkarî nexwezin. Li gori Rosario, Schrimshaw, Hunter û Braun (2006) nasnameyên zayendî ya kesên lezbiyen, gey û bîseksuel(LGB) kompleks e û ew ji pêvajoyên zehmetî derbas dibin. Li dijî eqliyetên din (wekî mînak eliyetên etnîk û nijadî) piraniya LGB, li nav civakên ku qala nasnameyên xwe ji wan agahî an jî alikarî bistînin, mezin nabin. Loma li nav civatên ku ya dijminê hevzayendî yan jî ji hêla agahî ve nezan mezin dibin.<ref name="web.archive.org"/> ''Outing'' ("Derxistin"), bêdilî eşkerekirina berpêbûna zayendiya keseke ye. Berpêbûna zayendiya gelek siyasetmedar, navdar, kesên li xizmeta leşkeriyê dixebitin û alimên dînî bê dilê wan bi nêtên xerabî, rewiştî an jî siyasî hatiye eşkerekirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |tarîxa-gihiştinê=2015-01-19 |tarîxa-arşîvê=2007-06-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070609220520/http://www.glbtq.com/social-sciences/outing.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nasnameya zayendê === [[Wêne:Homosexual.jpg|thumb|200px|[[Károly Mária Kertbeny]] cara yekem ku bêjeya «homoseksuel» bi kar aniye (1868)]] Li berê berpêbûniya hevzayendî bi zayenda kesî/ê re hatiye girêdan. Wekî mînak hatiye fikirîn ku taybetiyên jinê ku têkilî nîşan dide jinekê, mêrokî(maskulen) ye; an jî taybetiyên zilamê ku têkilî nîşan dide zilamekî din jî jinokî(femînen) ye.<ref>[Minton, H. L. (1986). Femininity in men and masculinity in women: American psychiatry and psychology portray homosexuality in the 1930s, Journal of Homosexuality, 13(1), 1–21.Terry, J. (1999). An American obsession: Science, medicine, and homosexuality in modern society. Chicago: University of Chicago Press</ref> Lê belê di nav sedsala 20. de nasnameya zayendê ji berpêbûniya zayendî ve hat qetandin û wekî diyardeyekî azad hat pejirandin. Her çiqas belavbûna rêjeya berpêbûna zayendî li nav kesên ku bi nasnameya zayendê û transgender re ahengdar in, ji hev du cudabin jî ew kes dikarin/dibe ku têkilî bi jin, mêr an jî ji her du zayendê re nîşan bidin. Kesên heteroseksuel, hevzayendî û bîseksuel mumkûn e ku bibin mêrokî yan jinokî yan jî ew dikarin her du taybetî rêbidin. Xêndî vê, sterotipên “hevzayendê/a bêahengî zayendê xwe” û “hevzayendê/a ahengdarî zayendê xwe” di endamên civatên gey û lezbiyen de hene. Lêbelê vekolîn ê ku ji aliyê J. Michael Bailey û K.J. Zucker hatiye çêkirin, dîtine ku gelek gey û lezbiyen di zaroktiya xwe de bi zayendê xwe re demên bêahengî jiyîne.<ref>Bailey, J.M., Zucker, K.J. (1995), Childhood sex-typed behavior and sexual orientation: a conceptual analysis and quantitative review. Developmental Psychology 31(1):43</ref> == Nasname û berpêbûnên hevzayendî == === Gey === Bêjeya ''gey'' (nêrxwaz, hevzayendxwaz, hevregezxwaz) di ferhenga [[îngilîzî]] ya [[Oxford]]ê de bi pênasa “kesê/î hevzayend(gelemperî mêr)” hatiye ravekirin.<ref name="Oxford University Press 2003">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, Gotara "Gey"</ref>''Gey'', berê ji ber ku kêmasiya bêjeyeke pênaskirina hevzayendên mêr tunebû, hatiye bikaranîn û bere bere destpê nîşandana “kesê/î hevzayend”ê jî kiriye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Jêderka bêjeya “gey” “gai” a [[fransî]] ye.<ref name="Oxford University Press 2003"/> Bi eslê xwe ev peyv dihat wateyên “kêfxweş, xemok” û “bi rengê rojen, mirêsdar”ê. Lê piştî salên 1960ê ji aliyê hevzayendên mêr ve ji bo nîşanî xwe hat bikaranîn. Di Ingilizî de wateya din a bêjeya gey ber bi hişk bûnê ve çûye.<ref>Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003,</ref> === Lezbiyen (mêbaz) === ''Lezbiyen'' ji salên 1800î û vir ve ji bo nîşanî hevzayendên jin tê bikaranîn.<ref name="ReferenceA">Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003</ref> Jêderka vê bêjeyê ji navê welatê [[Sapfo]]yê, [[Lesbos]]ê tê. Sappho di helbestên xwe de qala hestên xwe yê ji bo jinan kiriye. Bi hêla zimannasî ve wateya lezbiyen ji Lezbosî ye.<ref name="ReferenceA"/> === Bîseksuel === Bîseksuelî, candarên ku ji aliya hestî û berpêbûna zayendî ve têkiliyî him zayendê xwe û him jî dij zayendê xwe nîşan didin. Kesên ku xwediyê vê nasnameya berpêbûna zayendî, hewce nakin ku di heman demê de têkiliyî him jinan û him mêran bikin. Hin bîseksuel, neketine têkiliyî zayendî bi zayendên civatiya xwe an jî dijî zayendê xwe (an jî bi her du re). Wekî heteroseksuel û hevzayendan jî derbasdar e ku tevgera cazîbeya zayendî di her xwestinê de nayê kirin. === Hevratiya hevzayendî === Kesên ku xwediyê berpêbûniya hevzayendî ne, ji bo ravekirina zayendiya xwe dikarin ser li rêyên curedar bikin an jî xwe ravenekin. Pîvanga Kinsey, dixwaze ku paşeroja yan jî beşên paşeroja çalakiya zayendiyê ya kesan pênas û şîrove bike. Bipelkirin ji 0(sifir)ê heta 6ê ye. 0 bi temamî tê wateya heteroseksuelî, dijî wê 6 jî bi temamî tê wateya hevzayendî. Vekolîn rêdinin ku gelek gey û lezbiyen hevratiya temendirêj dixwazin Wekî mînak li gorî encamên pirsnameyan rêdidin ku ji navbera ji %40 û ji %60a gey, ji navbera ji %45 û ji %80a lezbiyen li wê demê de di hevratiyeke romantîk de ne. Li gorî daneyên pirsnameyan li Amerîkayê hevbera gey li navbera %18 û %28 û hevbera lezbiyen li navbera %8 û %21, deh sal zêdetir pev re dijîn. Vekolîn dîtine ku hevberên hevzayendan mîna hevberên heteroseksuelan hev du têrdikin û pêwendiyên giran avadikin. Giraniya pêwendî û ji têkiliyê têrbûn, baştir îstatîstîk ji temen û zayendê û berpêbûna zayendiyê didin. Hêla din heteroseksuel û hevzayendî ji hêvî û bendewariyê hevpar dibin ku ev hevparî bi hêsanî tê ber hev du.<ref>{{|http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-01/apa-elo011708.php }}</ref><ref name="Duffy">{{Jêder-kovar |doi=10.1300/J082v12n02_01 |sernav=Satisfaction and commitment in homosexual and heterosexual relationships |kovar=Journal of Homosexuality |sal=1985 |authors=S.M Duffy, C.E. Rusbult |cild=12 |hejmar=2 |rr=1–23 |url=http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |tarîxa-gihiştinê=2009-07-29 |pmid=3835198 |ref=harv |tarîxa-arşîvê=2017-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171019190212/http://www.labmeeting.com/paper/17688909/duffy-rusbult-1985-satisfaction-and-commitment-in-homosexual-and-heterosexual-relationships |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Baccman">{{Jêder-kovar |sernav=Expectations of romantic relationships: A comparison between homosexual and heterosexual men with regard to Baxter's criteria |kovar=Social Behavior and Personality |sal=1999 |authors=Charlotte Baccman, Per Folkesson, Torsten Norlander |url=http://www.sbp-journal.com/index.php/sbp/article/view/976 |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2012 |ref=harv }}</ref> == Demografiya hevzayendî == Ji bo polîtîkayên raya giştî daneyên ewlemendî ya qala gelheya gey û lezbiyen gelek girîng e.<ref name="United States 2000 pp. 139">"Demographics of the Gay and Lesbian Population in the United States: Evidence from Available Systematic Data Sources", Dan Black, Gary Gates, Seth Sanders, Lowell Taylor, Demography, Vol. 37, No. 2 (May, 2000), pp. 139–154 (available on JSTOR).</ref> Wekî mînak demografî alî biryardana hevpariya xwecihî, zagonîkirina mafê hevzayendan a ji xwe re ewlad kirinê, hesibandina maliyet û kêrhatîbûna polîtîkaya Nepirse-Nebêje ya li artêşa Amerikan, dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Agahiyên li ser gelheya gey û lezbiyen alî fêmkirin û biryardana pirsgirêk û mijarên bijartina bazarên karkeran a zanyarên civaknasan, koma sermaye ya mirov, pisporbûna li ser gelê malbat, cudakerî û rewşa erdnîgarî jî dike.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Pîvandina belavbûna hevzayendan gelek zehmet e. Gelek mirov xwediyê tevger û taybetmendiyên hevzayendiyê bibin jî pêkan e ku ew xwe wekî hevzayendî an jî bîseksuel nebînin.<ref name="United States 2000 pp. 139"/> Vekolîn mecbûr in ku him mînakên tên pênaskirin û him jî yên nayên pênaskirin, bipîvin. Dibe ku hejmara kesên xwediyê dilbijiya hevzayendî ji yên hejmara ev dilbijiyên xwe dipeyitin, zêdetir bibe. Her wiha hejmara kesên dilbijiyên xwe dipeyitin jî dibe ku ji hejmara kesên ku xwe wekî nasnameya gey, lezbiyen û bîseksuel dibînin, zêdetir bibe. [[Alfred Kinsey]] piştî vekolînên ku di navbera salên 1948 û 1953an de çêkirîbû, ragihandibû ku ji % 46 kobayên mêr reaksiyon nîşanî her du zayendê daye; ji % 37ê wan jî herî kêm carekî ketiye têkiliyeke hevzayendî.<ref>Sexual Behavior in the Human Male, p. 656</ref> John Turkey, ji ber ku Kinsey kobayên ne rasthatî, bi yên pêketî bi kar aniye, wî rexnekiribû. Vekolîna dawiyê, bi tunebûna alîgira mînakê ve gihiştibû encamên hev.<ref>http://www.bbc.co.uk/programmes/b00tznbk|yayıncı=BBC|tarîx=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=hezîran 2021 }} October 2010}}</ref> LeVay ragihandiye ku divê encamên Kinsey ji bo ravekirina vekolînên demografiyê bên. Vekolînên girîngî rê didin ku ji % 2 heta ji % 11a mirov, di paşerojên xwe de ketine çalakiyeke hevzayendî.<ref name="Billy1993">{{Jêder-kovar |doi=10.2307/2136206 |nivîskar=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |sernav=The sexual behavior of men in the United States |jstor=2136206 |kovar=Family Planning Perspectives |cild=25 |hejmar=2 |rr=52–60 |sal=1993 |pmid=8491287 |ref=harv }}</ref><ref name="Binson1995">{{Jêder-kovar |doi=10.1080/00224499509551795 |pêşnav1=Diane |paşnav1=Binson |pêşnav2=Stuart |paşnav2=Michaels |pêşnav3=Ron |paşnav3=Stall |pêşnav4=Thomas J. |paşnav4=Coates |pêşnav5=John H. |paşnav5=Gagnon |pêşnav6=Joseph A. |paşnav6=Catania |sal=1995 |sernav=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_1995_32_3/page/245 |kovar=The Journal of Sex Research |cild=32 |hejmar=3 |rr=245–54 |jstor=3812794 |ref=harv }}</ref><ref name="Johnson1992">{{Jêder-kovar |nivîskar=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |sernav=Sexual lifestyles and HIV risk |kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=410–2 |sal=December 1992 |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0 |ref=harv }}</ref><ref name="Laumann1994">Laumann, E. O., Gagnon, J. H., Michael, R. T., & Michaels, S. (1994). ''The social organization of sexuality: Sexual practices in the United States.'' Chicago: University of Chicago Press.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="Wellings1994">Wellings, K., Field, J., Johnson, A., & Wadsworth, J. (1994). ''Sexual behavior in Britain: The national survey of sexual attitudes and lifestyles.'' London, UK: Penguin Books.{{Rûpel hewce ye|date=September 2010}}</ref><ref name="ACSF1992">{{Jêder-kovar | doi =10.1038/360407a0 |nivîskar=Investigators ACSF |sal=1992 |sernav=AIDS and sexual behaviour in France | url = |kovar=Nature |cild=360 |hejmar=6403 |rr=407–409 | pmid =1448162 | ref =harv }}</ref><ref name="Bogaert2004">{{Jêder-kovar |nivîskar=Bogaert AF |sernav=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |kovar=Journal of Theoretical Biology |cild=230 |hejmar=1 |rr=33–7 |sal=September 2004 |pmid=15275997 |doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035 |ref=harv }} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g., Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g., 1–2% in Billy et al., 1993; 2–3% in Laumann et al., 1994; 6% in Sell et al., 1995; 1–3% in Wellings et al., 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g., Billy et al., 1993); many sex researchers (e.g., Bailey et al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a "moving target") in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref><ref name="Fay1989">{{Jêder-kovar |nivîskar=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |sernav=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |kovar=Science |cild=243 |hejmar=4889 |rr=338–48 |sal=January 1989 |pmid=2911744 |doi=10.1126/science.2911744 |ref=harv }}</ref> Dema tevger û/an jî cazibeyên hevzayendî tê ragihandin rêje derdikeve heta % 16-21ê. Vekolîneke di 2006an de hatiye çêkirin, rê daye ku ji % 20a beşdarên ku tevlî vekolînê bûne, hin hestên hevzayendî ecibandiye lê tenê ji % 2-3 xwe wekî hevzayendî hesibandiye. Vekolîneke di sala 1992an de hatiye çêkirin, ragihandiye ku ji % 6. 1ê mêrên brîtanî û ji % 4.1ê mêrên fransî têkiliyeke hevzayendî ceribandiye. Pirsnameyek di sala 2008an de hatiye çêkirin, dîtiye ku ji % 13ê Brîtanyayî ketiye têkiliyeke hevzayendî lêbelê yên ku xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dibînin ji % 6 in. Pirsnameya ku ji aliyê Ofîsa Statîstîk a Netewî (ONS) gihiştiye ku ji % 1.5ê Brîtanyayî xwe bi nasnameya hevzayendî an jî bîseksuel dihesibînin.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE0D91E3EF93BA35751C1A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all Sexual Behavior Levels Compared in Studies In Britain and France]</ref> ONS îdîa kiriye ku ev encam bi encamên vekolînên din re ahengdar e ku ew di navbera % 0.3 û % 3ê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-21 |roja-arşîvê=2016-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160116080411/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ethnicity/measuring-sexual-identity---evaluation-report/2010/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Pirsnameyê ku di sala 2008an de li Amerîkayê di roja hilbijartina serokî de hatiye çêkirin rêdide ku ji % 4ê hilbijêrên Amerîkayî xwe wekî gay, lezbiyen û bîseksuel dibînin. Ev rêje wek rêjeya 2004ê ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2011-01-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gorî statîstîkên serjimariya 2000ê di Amerîkayê de, 601.209 hevparên hevzayendî li heman malê de bê mehr dijîn.<ref>http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107082654/http://www.urban.org/UploadedPDF/1000491_gl_partner_households.pdf |date=2011-01-07 }} |paşnav1=Smith |nav1=David M. |paşnav2=Gates |nav2=Gary J. |tarih=August 22, 2001 |=January 26, 2011}}</ref> == Hevzayendî û derûnnasî == [[Wêne:Gay Couple Savv and Pueppi 02.jpg|thumb|200pik|Hevzayendîtî, homoseksuelî tevgereke romantîk an jî nêzîkbûneke zayendî di navbera mirovên heman zayendî de ne.]] Derûnnasî yek ji beşên zanyarî ye ku yekem car hevzayendî wekî berpêbûniyeke cuda vekolandiye. Li nav nexweşiyan de senifandina hevzayendî ji aliyê seksologên Ewropayê ve hat çêkirin. Di sala 1886an de seksolog Richard von Krafft-Ebing di pirtûka xwe ya bi navê Psychopathia Sexualisê de çalakiyên zayendî ya bêzêdebûnê bi dawî dibin ku hevzayendî yek ji wan e, di bin beşa rêşaşbûna zayendî de rêzkir. Li gorî wî hevzayendî him jidayikbûnê tê û him jî bi dû re tê bûn û bi xelaskirina masturbasyonê û tedawîkirina nevrozê hevzayendî wê ji holê rabe. Li gorî baweriya [[Sigmund Freud]], hevzayendî di zarokatî de yekgirtina zarok bi dêûbavê re ku bi bandora yê xwediyê dijî zayendê wê/wî, pêkbûye û ew wekî encama lihevxistina geşedana psîkoseksuel pênaskiriye. Heta di nav sedsalên 20an de modelên patalojîk a hevzayendî standard e. Daxuyaniya [[American Psychological Association]] (Yekîtiya Derûnnasî ya Amerîkî), [[American Psychiatric Association]] (Yekîtiya Psîkyatrîk a Amerîkî) û [[National Association of Social Workers]]ê (Saziya Karkerên Civakî ya Netewî) wanî ye:<ref name="response">American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> “Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal e û erênî ya zayendiyeke mirov in.” '''Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê''' hevzayendiyê ku di sala 1977an de di ICD-9ê de wekî nexweşiyeke derûnî senifandibû, bi pesendkirina Kongreya Tenduristiyê ya Cîhanê a 43. ve ({{Dîrok|17|gulan|1990}}) ji ICD-10ê derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709194330/http://www.euro.who.int/en/what-we-do/health-topics/communicable-diseases/hivaids/news/news/2011/6/stop-discrimination-against-homosexual-men-and-women |tarîxa-arşîvê=2012-07-09 |sernav=Stop discrimination against homosexual men and women |weşanger=World Health Organisation — Europe |tarîx=2011-05-17 |tarîxa-gihiştinê=2012-03-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |sernav=The decision of the World Health Organisation 15 years ago constitutes a historic date and powerful symbol for members of the LGBT community |weşanger=ILGA |tarîx=2010-08-24 |tarîxa-gihiştinê=2015-01-21 |tarîxa-arşîvê=2009-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091030051630/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileCategory=50&FileID=546 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="pinknewsstigma">{{Jêder |sernav=Homophobic stigma – A community cause |url=http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |tarîx=17 gulan 2006 |periodical=PinkNews.co.uk |pêşnav=Marc |paşnav=Shoffman |tarîxa-gihiştinê=2007-05-04 |tarîxa-arşîvê=2007-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070419234733/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-1496.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li ICD-10ê berpêbûna zayendî ya egodîstonîkê pê ve kiriye ku ev tê wateya ji sedema xerabûyîtiya tevgerî yan jî derûnî xwestin ku berpêbûna zayendiya xwe an jî nasnameya zayenda xwe biguhere. '''Saziya Psîkiyatrî ya Çînê''', piştî xebat û lêkolînên 5 sal dewamkiriye, di sala 2001ê de hevzayendî ji senifandina nexweşiyên derûnî derxist.<ref>''The New York Times'': [http://www.nytimes.com/2001/03/08/health/08PSYC.html Homosexuality Not an Illness, Chinese Say]</ref> Daxuyaniya '''Komela Psîkiyatrên Brîtanyayê''' wanî ye: “Vekolîn rêdidin ku gey, lezbîyen an jî bîseksuel bûn ahengdarî tenduristiya derûnî ya normal e. Ji ber ku lezbîyen, gey û bîseksuel ji aliyên civak, malbat û heval tên vederkirin û dûrxistin, li nav wan rêjeya pirsgirêkên derûnî bilind derdikeve. Her çiqas komên kevneşopên Amerîkayê îdîa dikin ku ev pirsgirêkên derûnî ji ber hevzayendiyê pêk tê, delîl û îspata wan tune ne.”<ref name="rcp2008">Royal College of Psychiatrists: [https://web.archive.org/web/20080611014113/http://www.rcpsych.ac.uk/pressparliament/pressreleases2008/pr14.aspx Royal College of Psychiatrists response to comments on Nolan Show regarding homosexuality as a mental disorder]</ref> Piraniya lezbiyen, gay û bîseksuel, bi heman sedemên(stres, zehmetên pêwendiyê, li hawira kar û civakê gurivîn hwd) heteroseksuelan dixwazin psîkoterapî bistînin. Girîngiya berpêbûniya zayendiya wan li ser tedaviyê dibe ku pir be, hindik be yan jî qet bandora wê tune be. Mimkûn e ku lezbiyen, gey û bîseksuel rûbirû bi xetera [[anti-gay]] bimînin. Ev tevgerên derûnnas çavkaniya xwe ji agahiyên pirtûkên ku di sedsala 19. Û 20. de hatiye nivîsandin, distîne. Wekî mînak Richard von Krafft-Ebing û [[Sigmund Freud]]. == Sedemên egerî ya hevzayendî == === Faktorên biyolojîk === Lêkolîner çend faktorên ku mimkûn e têkiliyê wan bi berpêbûna zayendî ve hebin, pênaskirine, wekî gen, hormonên berê zayînê û bastûra mejiyê. Zanyar fikirîne ku berpêbûna zayendî bi ne tenê faktorek hema bi hevpariya faktorên genetîk,<ref name="pediatrics.aappublications.org"/><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |tarîxa-gihiştinê=2013-08-08 |tarîxa-arşîvê=2013-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> hormonal û hawirî diyar dibe û ew bawerkirine ku berpêbûna zayendî girêdayî di dema malzarokê de hevbandora kompleksê ya faktorên biyolojîk û genetîkê ye û ji yên din zêdetir van teorî pejirandine.<ref name="shatb">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain: An Essential Alliance for Sexual Identity and Sexual Orientation'', in ''Endocrine Development'', vol. 17, pp. 22–35 (2010) (ISSN 1421-7082) (authors are of Netherlands Institute for Neuroscience, of [[Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences]]) (author contact is 2d author) (vol. 17 is Sandro Loche, Marco Cappa, Lucia Ghizzoni, Mohamad Maghnie, & Martin O. Savage, eds., ''Pediatric Neuroendocrinology'').</ref><ref name="Vare">Vare, Jonatha W., and Terry L. Norton. "Understanding Gay and Lesbian Youth: Sticks, Stones and Silence." Cleaning House 71.6 (1998): 327-331: Education Full Text (H.W. Wilson). Web. 19 Apr. 2012.</ref> Li gorî zanyaran berpêbûna zayendî ne encama bijartin e. Kes heteroseksuel, hevzayend, bîseksuelyan jî aseksuel bûnê bi xwe hilbinajêrin. Delîl û îspatên girîng a bandordarbûna serpêhatiyên zarokatî, şikla mezinkirinên malbata, tacîz û bûyerên xerabî ji berpêbûna zayendî ve tune ye. Lê belê bandora ramanên dêûbav a qala berpêbûna zayendî li ser ecibandina tevgerên berpêbûna zayendî ya zarokê heye ku zanyar ev tişt bi encamên vekolînên xwe dîtine.<ref>"Different aspects of sexual orientation may be influenced to a greater or lesser degree [p. 303:] by experiential factors such that sexual experimentation with same-gender partners may be more dependent on a conducive family environment than the development of a gay or lesbian identity." Susan E. Golombok & Fiona L. Tasker, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', in J. Kenneth Davidson, Sr., & Nelwyn B. Moore, ''Speaking of Sexuality: Interdisciplinary Readings'' (Los Angeles, Calif.: Roxbury Publishing, 2001) (ISBN 1-891487-33-7), pp. 302–303 (adapted from same authors, ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children? Findings From a Longitudinal Study of Lesbian Families'', in ''Developmental Psychology'' (American Psychological Association), vol. 32, 1996, 3–11) (author Susan Golombok prof. psychology, City Univ., London, ''id.'', p. xx, & author Fiona Tasker sr. lecturer, Birkbeck Coll., Univ. of London, ''id.'', p. xxiii).</ref><ref>"Whereas there is no evidence from the present investigation to suggest that parents have a determining influence on the sexual orientation of their children, the findings do indicate that by creating a climate of acceptance or rejection of homosexuality within the family, parents may have some impact on their children's sexual experimentation as heterosexual, lesbian, or gay." ''Do Parents Influence the Sexual Orientation of Their Children?'', ''ibid.'', in ''Speaking of Sexuality'', ''id.'', p. 303 (adapted per ''id.'', p. 303).</ref> Ramanên berê ya bi qala berpêbûna zayendî ya mirov, mîna serpêhatiyên xerabî ya zarokatî û geşedana çewtî ya psîkolojîk, piranî xwe dispêrin agahiyên çewt û pêşbiryaran.<ref>http://healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx|tarîx=July{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} 22, 2011|arşivurl=https://web.archive.org/web/20110722080052/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx%7D%7D</ref> Vekolînên nuha bandora faktorên biyolojîk li ser pêkhatina berpêbûna zayendî digerin. Lê vekolînên zanyarî yê hatiye dubarekirin qet piştgirî nadine hebûna etiyolojiya taybet a berpêbûna zayendî. Aliyê din vekolînên zanyarî rêdane ku cudahiyên biyolojîk di navbera kesên heterosksuel û hevzayendî de hene. Ev cudahiyên biyolojîk mimkûn e ku dispêrin di heman sedemên pêkhatina berpêbûna zayendiyê. ==== Vekolînên genetîk ==== Çend xebatên li ser cêwiyan bi armanca berawirdkirina girîngiyên faktorên hawirî û genetîk çawa bandorî li ser pêkhatina berpêbûna zayendî dikin, hatiye çêkirin. Bailey û Pillard bi encamên vekolînên xwe yê di sala 1991ê de çêkirin, gihaştin ku ahengiya hevzayendî di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 ye û di cêwiyên lawikên a fraternal de ji % 22 ye.<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1845227</ref> Vekolîna Bailey, Dunne û Martinê jî ku di sala 2000ê de li ser 4901 cêwiyên Awistiryayî hat çêkirin<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bailey JM, Dunne MP, Martin NG |sernav=Genetic and environmental influences on sexual orientation and its correlates in an Australian twin sample |kovar=J Pers Soc Psychol |cild=78 |hejmar=3 |rr=524–36 |sal=March 2000 |pmid=10743878 |doi=10.1037/0022-3514.78.3.524 |url=http://content.apa.org/journals/psp/78/3/524 }}</ref>, heman encam da. Ew dîtin ku di cêwiyên lawikên a monozygotic de rêjeya ji % 52 û di cêwiyên keçikên a fraternal de rêjeya ji % 24 ahengî hene. Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûna zayendî.<ref>Hershberger, Scott L. 2001. Biological Factors in the Development of Sexual Orientation. Pp. 27–51 in Lesbian, Gay, and Bisexual Identities and Youth: Psychological Perspectives, edited by Anthony R. D’Augelli and Charlotte J. Patterson. Oxford, New York: Oxford University Press. Quoted in Bearman and Bruckner, 2002.</ref> Vekolînên berê ya Bearman û Brücknerê (2002) ji ber ku hejmarên kobayan(100) hindik bûn, hatine rexnekirin.<ref>This work was published in the ''American Journal of Sociology'' (Bearman, P. S. & Bruckner, H. (2002) Opposite-sex twins and adolescent same-sex attraction. American Journal of Sociology 107, 1179–1205.) and is available only to subscribers. However, a final draft of the paper is available [http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719175100/http://iserp.columbia.edu/content/opposite-sex-twins-and-adolescent-same-sex-attraction |date=2011-07-19 }} – there are no significant differences on the points cited between the final draft and the published version.</ref><ref>While inconsistent with modern findings, the first relatively large-scale twin study on sexual orientation was reported by [[Franz Josef Kallmann|Kallman]] in 1952. (''See:'' {{Jêder-kovar |sal=April 1952 |sernav=Comparative twin study on the genetic aspects of male homosexuality |url= |kovar=J. Nerv. Ment. Dis. |cild=115 |hejmar=4 |rr=283–97 |doi= |pmid=14918012 |nivîskar=Kallmann FJ }}). Examining only male twin pairs, he found a 100% concordance rate for homosexuality among 37 monozygotic (MZ) twin pairs, compared to a 12%–42% concordance rate among 26 dizygotic (DZ) twin pairs, depending on definition. In other words, every identical twin of a homosexual subject was also homosexual, while this was not the case for non-identical twins. This study was criticized for its vaguely described method of recruiting twins and for a high rate of [[Mental illness|psychiatric disorders]] among its subjects. (''See'' Rosenthal, D., "Genetic Theory and Abnormal Behavior" 1970, New York: McGraw-Hill.)</ref> Bearman û Brückner, vekolîna xwe ya li ser 289 cêwiyên monozygotic û 495 cêwiyên fraternal çêkirine, di cêwiyên monozygotic de tenê ji % 7.7 û di cêwiyên keçikan a fraternal de % 5.3 ahengiya hevzayendî dîtine. Di encama daneyan hatiye îdîa kirin ku bêyî hawira civakî bandora genetîk tuneye. Di vekolîneke ku di sala 2010an de li Swêdê hatiye çêkirin, hatiye dîtin ku tevgerên hevzayendî mimkûn e ku him bi faktorên genetîk û him jî bi faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser (hawira malzaro ya demên zû, nexweşî û tramva, komên heval û serpêhatiyên zayendî) bê diyarkirin. Di heman demê de ev vekolîn dîtiye ku faktorên hawirî wekî hawira malbatî û helwesta civakî jî her çiqas hindik be jî bandor dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80">{{Jêder-kovar |nivîskar=Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P |sernav=Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: a population study of twins in Sweden |kovar=Arch Sex Behav |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 |sal=February 2010 |pmid=18536986 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 }}</ref> Faktorên genetîk pir hindik bandorî berpêbûna zayendiya jin dikin ya mêr qet bandor nakin. Li gorî daneyên modela biyometrîk, faktorên genetîk di nav mêran ji % 34-39, faktorên hawirî ya parvekirinê ji % 0, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji % 61-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin; dîsa faktorên genetîk di nav jinan ji %18-19, faktorên hawirî ya parvekirinê ji %16- 17, faktorên hawirî ya ji kesê/î re xweser ji %64-66 bandorî li ser berpêbûna zayendî dikin.<ref name="Långström N, Rahman Q, Carlström E, Lichtenstein P 2010 75–80"/> Xebatên pêwendiya kromozom û berpêbûniya zayendî hebûna faktorên genetîk rê didin Dean Hamer û hemkarên wî di sala 1993an de daneyên analîza li ser 76 gayên bira hev du û malbata wan weşandiye. Hamer û hemkarên wî dîtine ku mêrên hevzayendî li gorî aliya bavê, ji aliya dayik ve xwediyê gelek xalê/n gey û zarokên xalê ya gey in. Bi van birayên gey ên binemala dayikî nîşan didin, pêwendiya kromozom a X bi bikaranîna genên nîşankirî hatiye testkirin.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Hamer DH, Hu S, Magnuson VL, Hu N, Pattatucci AM |sernav=A linkage between DNA markers on the X chromosome and male sexual orientation |kovar=Science |cild=261 |hejmar=5119 |rr=321–7 |sal=July 1993 |pmid=8332896 |doi=10.1126/science.8332896 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8332896 }}</ref> Di vekolîneke din de (li ser 40 birayên cêwî hatiye çêkirin) di 33 birayên cêwî de alelên wek hev du di herêmên dûrî Xq28ê, hatiye dîtin. Ev rêje ji bo birayên lawik gelek bilind e. Ev encam ji aliyê gelek kesan ve wekî “gena gey” hatiye bi nav kirin û bû sedema nîqaşan. Her çiqas daneyên li ser pêwendiya kromozom encamên girîng rê didin jî ji bo diyarkirina faktorên genetîk a bi tenê serê xwe bandorî pêkhatina berpêbûna zayendî dike, divê genên din jî bê kifşkirin.<ref>Wilson, G.D., & Rahman, Q. (2005). Born Gay: The Biology of Sex Orientation. London: Peter Owen Publishers.</ref> Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayendî hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.<ref>http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10508-009-9499-1</ref> ==== Vekolîn û teoriyên epîgenetîk ==== Vekolînek pêwendiyeke di navbera bastûra genetîk a dayik û hevzayendiya lawikên wan dîtiye. Jin xwediyê du kromozoma X in û yekî jê tê înaktîve. Bocklandt û hemkarên wî dîtine ku înaktîvasyonên kromozoma X a dayikên ku xwediyê lawikên hevzayendî ne, bi rêjeyeke gelek bilind ji dayikên ku ne xwediyê lawikên hevzayendî ne, asîmetrî rêdidin. Ji % 4ê dayikên ku ne xwediyên lawikeke hevzayendî ne, di înaktîvasyonên kromozoma xwe ya Xê de asîmetrî rêdidin. Aliyê din asîmetrî rêdan di dayikên ku xwediyê lawikekê hevzayendî ne, ji % 13 ye û ev rêje di dayikên ku xwediyê zêdetir lawikên hevzayendî ne, dibe ji % 23.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Bocklandt S, Horvath S, Vilain E, Hamer DH |sernav=Extreme skewing of X chromosome inactivation in mothers of homosexual men |kovar=Hum. Genet. |cild=118 |hejmar=6 |rr=691–4 |sal=February 2006 |pmid=16369763 |doi=10.1007/s00439-005-0119-4 |url=http://repositories.cdlib.org/postprints/1413 }}</ref> Di dema avisî û piştî zayîn, kontrola epi-marksên li ser derbirinên gen, bi demeke diguhere. Epi-marks, modîfikasyona komên metil û asetil in ku ew xwe bi histonên DNA û proteînên histon grêdidin.<ref>Ruthenburg, A., C. Allis, and J. Wysocka. "Methylation of Lysine 4 on Histone H3: Intricacy of Writing and Reading a Single Epigenetic Mark." Molecular Cell 25.1 (2007): 15-30. Print.</ref> Ew peywira proteîn diguherin û bandorî li derbirina gen dikin.<ref>Friberg, Urban, Sergey Gavrilets, and William R. Rice. "Homosexuality as a Consequence of Epigenetically Canalized Sexual Development." The Quarterly Review of Biology 87.4 (2012): n. pag. Print.</ref> Epi-marks ji bo fetus têkeve geşedaneke zayendî, alî wê dikin. Lê dema mitosis pêka e ku ev derbasî zarok bibin. Eger ev epi-marks ji dê derbasî lawik an jî ji bav derbasî keç bibe, pêkan e ku taybetmendinên jin maskulen; yên jin jî feminen bibin. Çepgerîna feminenbûn û maskulenbûn dibe ku bibe sedema çepgerîna berpêbûna zayendî jî.<ref>Rice, William, and Urban Friberg. "Study Finds Epigenetics, Not Genetics, Underlies Homosexuality."</ref> ==== Hormonên berê zarokanînê ==== Teoriya hormonal a berê zarokanîn, dibêje ku hormonên binîşan mîna bandorkirina [[fetus|fetûs]] li cudabûna zayendê, bandorî berpêbûniya zayendiyê jî dikin. Hormonên berê zarokanînê pêkan in ku diyarkerên yekemîn a eşkerebûna berpêbûna zayendê ne yan jî ligel gen, faktorên biyolojîk, helwestên hawirî û civakî faktoreke alîkar in.<ref>Wilson, G., & Q. Rahman, ''Born Gay: The Psychobiology of Human Sex Orientation'', ''op. cit.''</ref> Tê bawerkirin ku hormonên ligel şaneyên mejiyê ya pêşdikevin re hevbandorî ne û cudatiyên li bastûra mejiyê ya gen bandorî wan dikin, bingehên tevgerên bêjimar mîna berpêbûna zayendî ne.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24">Garcia-Falgueras, Alicia, & Swaab, Dick F., ''Sexual Hormones and the Brain'', ''op. cit.'', p. 24.</ref> Hormonên berê zarokanînê, dibe ku bandorî tevgerên li zayendên zarokan tê (sex-typed behaivor), bikin.<ref name="Garcia-Falgueras, Alicia p. 24"/> Ev hîpotez, piştî bi encamên xebatên ku li ser ajalên şîrdaran hatiye çêkirin, hatiye darpêşkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hines |pêşnav=Melissa |sernav=Sex-related variation in human behavior and the brain. |kovar=Trends in Cognitive Sciences |sal=October 2010 |cild=14 |hejmar=10 |rr=448–456 |doi=10.1016/j.tics.2010.07.005 }}</ref> ==== Vekolînên norolojî ==== Di sala 1991ê de Simon LeVay, 4 komên noronan ku bi navê INAH1, INAH2, INAH3 û INAH4 in, vekolandiye. Ev beşa mejiyê girîng e. Ji ber ku hatiye peyitandin ku ev beş li darxistina tevgerên zayendî yên ajalan roleke dilîze û hatiye rapordan ku li jin û mêran cudatî rêdide. Simon LeVay, dîtiye ku mezinahiya INAH3 ya mêrên heteroseksûel du qet ji yên mêrên hevzayendî û jinên heteroseksuel mezin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=LeVay S |sernav=A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men |kovar=Science |cild=253 |hejmar=5023 |rr=1034–7 |sal=August 1991 |pmid=1887219 |doi=10.1126/science.1887219 }}</ref> === Faktorên hawirî === Lêkolînerin dibêjine ku faktorên hawirî ji faktorên hormonal cuda ne û hinek jî dibêjine faktorên biyolojîk mîna hormonên berê zarokanîn yek ji beşên faktorên hawirî ne. Vekolîn nîşan didin ku pêkan e ku berpêbûna zayendî kombînasyona faktorên genetîk, hormonal û hawirî ne.<ref name="aappub">{{Jêder-nûçe |sernav=Sexual Orientation and Adolescents |url=http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics;113/6/1827.pdf |periodical=[[American Academy of Pediatrics]] Clinical Report |jêgirtin=Sexual orientation probably is not determined by any one factor but by a combination of genetic, hormonal, and environmental influences |tarîxa-gihiştinê=2007-02-23 |tarîxa-arşîvê=2006-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060529100443/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/reprint/pediatrics%3B113/6/1827.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Sweden">{{Jêder-kovar |authors=Niklas Långström, Qazi Rahman, Eva Carlström, Paul Lichtenstein. |sernav=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behaviour: A Population Study of Twins in Sweden |weşanger=Archives of Sexual Behavior |tarîx=7 hezîran 2008 |doi=10.1007/s10508-008-9386-1 |pmid=18536986 |kovar=Archives of Sexual Behavior |cild=39 |hejmar=1 |rr=75–80 }} </ref> === Bergehên werarî === Hîpoteza apê gey îdîa dike ku kesên ku nexwediyê zarokeke, bi riya peydekirina tiştan (xwarin, lê xwedî derketin, parastin, temînkirina penagehê hwd) ji bo zarokên merivên xwe yên nêzîk, dikarin genên xwe yê malbatê ji nifşên nû re veguhêzin. Ev hîpotez, firehkirina teoriya hilbijartina mervatî (kin selection theory) ye. Hilbijartina mervatî ji bo şîrovekirina çalakiyên fidakarî yên binîşan ku wekî bêahengî xuyadikin, hatiye perisandin. Fikra yekem di sala 1932an de ji aliyê J.B.S. Haldane hatiye derpêşkirin. Piştî jî ji aliyên John Maynard Smith, W.D. Hamilton û Mary Jane West-Eberhard ve hat biteferuatkirin. Vekolîn îdîa dikin ku genên nêzîkî hevzayendî avantaj ji bo gayîn a heteroseksuelan didin. Ev jî werara hevzayendî û domandina wan li populasyonê ravedike.<ref>Mayr, E. (1982). The Growth of Biological Thought: Diversity, Evolution, and Inheritance. Cambridge: Harvard University Press. p598.</ref> Vekeolîneke di sala 2008an de hatiye çêkirin, rê daye ku zarokanîna jinên ku ji aliyê dayik merivên hevzayendî ne gelek bilin in.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Zietsch, B., Morley, K., Shekar, S., Verweij, K., Keller, M., Macgregor, S., et al. |sal=November 2008 |sernav=Genetic factors predisposing to homosexuality may increase mating success in heterosexuals |kovar=Evolution and Human Behavior |cild=29 |hejmar=6 |rr=424–433 |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2008.07.002 }}</ref> == Îdîa û xebatên bo guhartina berpêbûna zayendî == Xebatên guhartina berpêbûna zayendî (SOCE), metodên ku dixwazin kesên hevzayendî ne û bîseksuel biguherînin heterosksuelî.<ref name="ReferenceB">American Psychological Association: [http://www.apa.org/about/governance/council/policy/sexual-orientation.aspx Resolution on Appropriate Affirmative Responses to Sexual Orientation Distress and Change Efforts]</ref> Ev xebat pêkan in ku teknîkên tevgerî (mîna terapiya rastkirinê), teknîkên psychoanalytic, rêbazên bijîşkî û amûrên olî û derûnî bikarbînin. Li hin cihên cîhanê mîna “tecawiza rastkirinê” (tecawiza ku ji bo jinên lezbiyen bibin heteroseksuel) tundiya zayendî jî tên bikaranîn.<ref>[http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/therapeutic-response.pdf Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation]</ref> Vekolîneke li ser serkeftina SOCEyê tune ye ka bi rastî jî dikarin berpêbûna zayendî biguherin an na. SOCE li nav gengeşiyek e ji ber ku giraniya di navberên komelên mafên LGBT û qedr û qîmetên komelên olî ku diparêzin û komelên profesyonel û zanyarî. Li ser hevzayendî nêrîna hevpar a beşên tevgerîtî û zanyariyên civakî û derûnnasî ev e ku tevgerên hevzayendî û hestên romantîk a li hemberî hemcinsên mirov, varyasyoneke normal û erênî ya zayendiya mirov in.<ref name="ReferenceB"/> Kesin û komin hene ku hevzayendî wekî xerabûyîtiyeke werarî yan jî mehf û xelasbûna olî didin naskirin û îdîa dikin ku tevger û hestên hevzayendî bi riya psychotherapy û xebatên olî dikarin biguherînin. Tê dîtin ku ev kes û kom, ji bizav û rêbazên olî û polîtîk tên ku ew hevzayendî mîna tiştekî biçûkxistî û şermdêr dihesibînin.<ref name="ReferenceB"/> Royal College of Psychiatrists, daxuyaniyeke li ser van kom û kesan daye. Li gorî wan ev komel, pêşbiryarî û cudakerî li hemberî hevzayendî zêde dikin û divê ji aliyên komelên zanyarî ve neyê alîkirin.<ref>http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/policy/ex-gay.pdf</ref> === Qayîşokiya berpêbûniya zayendî === Vekolîneke di sala 2004an de hatiye çêkirin, encam daye ku hestên zayendî ya jinên heteroseksuel û lezbiyen a piştî temaşekirina [[fîlmên erotîk]] a jin-mêr, jin-jin, mêr-mêr, ji hev du ne pir cuda nin. Lê hestên zayendî ya mêrên heteroseksuel piranî ji fîlmên jin-jin, mêrên hevzayendî jî ji filmên mêr-mêr, zêde bilind bûne. Vekolîner dîtine ku jin ne wek mêran in ku hestên zayendî ya wan ew bi işq naşîne zayendeke. Hestên zayendî ya wan li nav demê de diguhere.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Why women are leaving men for other women | url =http://www.cnn.com/2009/LIVING/personal/04/23/o.women.leave.menfor.women/ |tarîx=2009-04-23 |tarîxa-gihiştinê=2009-05-19 |xebat=CNN }}</ref> == Dê-bavitiya hevzayendî == Vekolînên zanyarî rê didin ku zarokên hevparên gey û lezbiyen qasî zarokên hevparên heteroseksuel ji hêla derûnnasî nojdar in û ahengdar û jêhatî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2009-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090419195945/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/Marriage%20of%20Same-Sex%20Couples%20Position%20Statement%20-%20October%202006%20(1).pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110304014530/http://www.psychology.org.au/Assets/Files/LGBT-Families-Lit-Review.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.ca9.uscourts.gov/datastore/general/2010/10/27/amicus29.pdf</ref> Vekolîneke beravajiya vê vekolînê rêdide, tune ye.<ref>{{Jêder-kovar |nivîskar=Pawelski JG, Perrin EC, Foy JM, ''et al.'' |sernav=The effects of marriage, civil union, and domestic partnership laws on the health and well-being of children |kovar=Pediatrics |cild=118 |hejmar=1 |rr=349–64 |sal=July 2006 |pmid=16818585 |doi=10.1542/peds.2006-1279 }}</ref><ref name="herek2006">{{Jêder-kovar |nivîskar=Herek GM |sernav=Legal recognition of same-sex relationships in the United States: a social science perspective |kovar=The American Psychologist |cild=61 |hejmar=6 |rr=607–21 |sal=September 2006 |pmid=16953748 |doi=10.1037/0003-066X.61.6.607 |url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2010-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="stacey2010">{{Jêder-malper |weşanger=.interscience.wiley.com |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100610164736/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/AP_06_pre.PDF |url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/123248173/HTMLSTART?CRETRY=1&SRETRY=0 |roja-arşîvê=2010-06-10 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref><ref name="cpa2005">{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151202192710/http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |sernav=Brief presented to the Legislative House of Commons Committee on Bill C38 by the Canadian Psychological Association - June 2, 2005. |roja-gihiştinê=2012-09-02 |format=PDF |url=http://www.cpa.ca/cpasite/userfiles/Documents/advocacy/brief.pdf |roja-arşîvê=2015-12-02 |rewşa-urlyê=mirî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Bi vê encamên vekolînê hatiye dîtin û îdîakirin ku zarokên hevparên hevzayendan her çiqas bi rêjeyeke mezin heteroseksel bin jî hinek ji ber faktorên genetîk (Li Amerîka ji % 80ê zarokên hevzayendan, zarokên bi xwe yê biyolojîk in) û ji ber pêvajoya sosyalîzasyona malbatê (xwendina zarokan di dibistanên bi tolerans, hawirên ne heteroseksîst) tevgerên zayendên kevneşopî pir hindik rê û tevdidin û ew ji bo têkiliyên homoerotîk ji yên din pir tir vekirî ne.<ref name="ABCNews">{{Jêder-nûçe |sernav=Census 2010: One-Quarter of Gay Couples Raising Children |pêşnav=SUSAN |paşnav=DONALDSON JAMES |url=http://abcnews.go.com/Health/sex-couples-census-data-trickles-quarter-raising-children/story?id=13850332 |rojname=ABC News |tarîx=23 hezîran 2011 |tarîxa-gihiştinê=11 tîrmeh 2013 |jêgirtin="Still, more than 80 percent of the children being raised by gay couples are not adopted, according to Gates." }}</ref> Di 2005an de Charlotte J. Patterson ji bo American Psychiatric Association vekolîneke li ser zaokên hevzayendan çêkiriye.<ref name="APAreport">American Psychological Association [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Di encamê vê vekolînê de hatiye dîtin ku zarên hevzayendan rêjeyeke mezin hevzayendîtî rê nadin. == Yasa û ramyarî == [[Wêne:Gay Love Sign.jpg|thumb|Li Arjentînê pankartê ku ji bo piştgiriya zewaca hevzayendîtiyê hatiye vekirin.]] === Qanûniya hevzayendîtî === Piraniya welat, têkiliya zayendiyê ya kesên ku reşît in û ne merivê hev du ne, qedexe nakin. Welatin ji hevparên hevzayendan re îmtiyazin didin wan, mîna mafên wekhevî ya heteroseksuelan, parastin û zewicîn. Welatin jî tevger û têkiliyên hevzayendî qedexe dikin. Pêkan e ku mîna li welatên [[Îran]] û hin herêmên [[Nîjerya]]yê ji aliyên [[misilman]]ên kevneperest ve cezayên giran wekî kuştin, ji kesên ketine têkiliyên hevzayendî re bê dayîn. Lê bi gelemperî di navbera rêzikên fermî û peyitandina cezayan hinek cudatî hene. Tevgerên hevzayendî, her çiqas li hin welatên rojavayê de ji nav sûcbûnê hatiye derxistin jî (wekî mînak [[Polonya]] di 1932ê, [[Danîmarka]] di 1934ê, [[Swêd]] di 1944ê, [[Brîtanya]] di 1967ê de) bi destxistina mafinên sînorkirî ji bo hevzayendan piştî di navbera salên 1970ê de destpê kiriye. [[Hindistan]] di {{Dîrok|2|tîrmeh|2009}} de hevzayendîtî ji nav sûcê derxistiye.<ref name="toi">{{Jêder |tarîx=2009-07-03 |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |xebat=The Times Of India |pêşnav1=Manoj |paşnav1=Mitta |pêşnav2=Smriti |paşnav2=Singh |sernav=India decriminalises gay sex |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2013-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111005512/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-03/india/28152338_1_penile-non-vaginal-gays-rights-bisexuals-and-transgenders |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji vê mijarê xala werçerxê, biryara [[American Psychiatric Association]]ê ye ku hevzayendî di sala 1973ê de ji nav lîsteyên nexweşiyan derxistiye. [[Quebec]] yekem parêzgeh e ku cudakeriya berpêbûna zayendî qedexe kiriye. Di salên 1980 û 1990ê de piraniya welatên pêşveçûyî, tevgerên hevzayendî j nav sûcbûnê derxistiye û cudakeriya bo gey û lezbiyen qedexekirine. Îro hevzayendî li piraniya welatên [[Rojhilata Navîn]] û [[Afrîka]] û hin welatên [[Asya]] û [[Pasîfîka Başûrê]] de sûc e. Tevgerên hevzayendî di nav şeş dewletê de bi cezaya zindanê ya heta mirinê û di deh dewletê de jî bi kuştinê tê cezakirin.<ref>{{Jêder |paşnav=Ottosson |pêşnav=Daniel |sernav=LGBT world legal wrap up survey |weşanger=[[ILGA]] |tarîx=November 2006 |tarîxa-gihiştinê=2007-09-21 |url=http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |format=PDF |tarîxa-arşîvê=2007-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070925203515/http://www.ilga.org/statehomophobia/World_legal_wrap_up_survey_November2006.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hevseriya hevzayendan === [[Wêne:World_laws_pertaining_to_homosexual_relationships_and_expression.svg|thumb|rast|360px| Qanûnên bo vegotina hevratiya hevzayendiyê.<br/> '''Welatên ku hevzayendîtî serbest in''' {{Legend|#002255|border=1px solid #aaa|[[Zewaca hevzayendan]]}} {{Legend|#0066FF|border=1px solid #aaa|[[Pevratiya welatî]] (yan jî pevratiya bêqeyd)}} {{Legend|#90c|border=1px solid #aaa|Zewaca hevzayendan a welatên din tê naskirin}} {{Legend|#99ccff|border=1px solid #aaa|Tenê li herêmên federal tê naskirin, ne dewlet}} {{Legend|#CCCCCC|border=1px solid #aaa|Pevratiya hevzayendan nayê naskirin}} '''Welatên ku hevzayendîtî sînor dikin an jî qedexe dikin''' {{Legend|#decd87|border=1px solid #aaa|Qanûnên ku vegotin û rêxistinan sînor dikin}} {{Legend|#f9dc36|border=1px solid #aaa|Ne pratîkî lê bi qanûnî tê cezadan}} {{Legend|#ec8028|border=1px solid #aaa|Hebskirin}} {{Legend|#e73e21|border=1px solid #aaa|Hebskirin (heta ku [[cezayê sermedî]])}} {{Legend|#800000|[[Îdam]]}} ]] Îro şanzdeh dewlet û sêzdeh parêzgeha [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] destûrî [[zewaca hevzayendan]] (bi [[ingîlîzî]] ''same-sex marriage'' an jî ''gay marriage'') didin. Zewaca hevzayendan a nuha di tevayiya dinyê de di 17 dewletan de, di tevayiya Ewropa de di 12 dewletan de qanûnî ye. [[Holenda]] di 2001ê de bû dewleta ewil ku zewaca hevzayendan disepîne. Pişt re [[Belçîka]], [[Spanya]], [[Danîmarka]], [[Norwêc]], [[Swêd]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/zewaca-navbera-du-kesen-ji-yek-cinsi.html</ref> [[Portûgal]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2014/03/ji-bo-hevzayendan-mafe-xwedizarokbune.html</ref> [[Îslenda]], [[Fransa]],<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/hollandyesaya-zewaca-hevzayend-ere-kir.html</ref> [[Keyaniya Yekbûyî]]<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/05/kamaraya-avam-zewaca-hevzayende-ere-kir.html</ref><ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2013/07/kamara-avam-qanuna-ji-bo-zewaca.html</ref>, [[Lûksembûrg]] qanûnî kir. A dawî li [[Îrlenda]]yê cara yekem bû ku zewaca hevzayendan rêya [[referandûm]]ê bû qanûnî.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/li-irelanda-dengdana-zewaca.html</ref> Piştî li Îrlenda hat pejirandin Almanyayê jî zewaca hevzayendan pejirand.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/meclisa-eyaletan-elman-zewaca.html</ref> Di 26ê hezîranê ya 2015an de Dadgeha Bilind a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bi biryara [[Obergefell v. Hodges]] zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir.<ref>http://lgbtnuce.blogspot.com/2015/08/obama-biryara-dadgeha-bilind-derbare.html</ref> [[Kanada]] di 2005an de li dinyê de bû 4. dewletê ku di nav qanûnên medenî de zewaca hevzayendan dipejirîne.Ji 2010an vir ve li [[Arjentîn]]ê zewaca hevzayendan qanûnî ye. [[Uruguay]] di parzemîna [[Amerîkaya Başûr]] de bû dewleta yekem ku vê zewacê pejirand.Li [[Brezîl]]ê di 2013an de hikûmeta navendî li tevayiya welêt zewaca hevzayendan qanûnîkir. Li Meksîko, herêma federal a [[Meksîk]]ê ye, zewaca hevzayendî fermî ye. [[Îsraêl]] zewacên hevzayendan a dewletên biyanî li beşa qanûnî nasdike lê li nav welêt destûrî zewaca hevzyendan nake. Di 2006an de li Komara [[Afrîkaya Başûr]]ê zewaca hevzayendan hat pejirandin ku ev li Afrîkayê cara ewil û yekem e. Li [[Zelanda Nû]] ji {{Dîrok|17|nîsan|2013}} vir ve zewaca hevzayendan qanûnî ye. === Pevratiya welatî === Welatin qanûnên ku pevratiya welatî (bi [[ingilîzî]] "civil union", "civil partnership" an jî "registered partnership”) dipejirînin, dipeyitin. Pevratiya welatî, ji bo hevparên hevzayendan tê peyitandin bo mafên zewacên heteroseksûelan bidin wan mîna bac, mîrat û mijarên têkilî qanûnî wek koçerî. Welatên [[Skandînavya]], [[Awistralya]], [[Brîtanya]], [[Swîsre]], [[Awistirya]] û [[Almanya]] yekem dewlet in ku hevratiya welatî pejirandine. Parêzgehên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka]] ku berî yên din hevratiya welatî pejirandin e ev in: di sala 2000an de [[Kalîforniya]] û [[Vermont]], di sala 2005an de [[Connecticut]], di sala 2006an de [[New Jersey]], di 2007an de [[Oregon]] û di 2008an de [[New Hampshire]]. [[Wêne:Campaña Iguales Chile 1.jpg|thumb|200px|çep|Afîşek li [[Şîle]] ji bo zewaca hevzayendan qanûnî bibe.]] == Civak û civaknasî == === Nêrînên civakan === Rêjeya pejra xêndî heteroseksuelî berpêbêbûniya zayendî li gorî yên din li welatên [[Asya]] û [[Afrîka]] yê herî kêm in, li welatên [[Ewropa]], [[Awistralya]] û [[Amerîka]] ji yên din herî bilind in. Di nav civaka [[Rojava]] de rêjeya pejirandina hevzayendîtî piştî 20-30 salan vir ve bilind dibe. === Ol === Têkiliyê ol û hevzayendîtî li gorî herêm û demê gelek diguherin. Olên herî mezin, bi gelemperî xwediyê nêrînên negatîf in bo hevzayendî. Olin nîşandidin ku berpêbûniya hevzayendî guneh e<ref>http://www.upper-register.com/irons_trial/charges.pdf|ji{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} gotar=claiming that homosexuality is an unchosen "condition," rather than a sin of the heart, [...] contradicts the teaching of Scripture that both the desire and the act are sin.}}</ref> û hin jî dibêjin tenê aktîvîteyên hevzayendî guneh in.<ref>Sex and Society - Volume 3 - Page 824</ref> Hin ol jî hevzayendî dipejirînin û heta pal didin.<ref>The Wiley-Blackwell Companion to Religion and Social Justice - Page 543, Michael D. Palmer, Stanley M. Burgess - 2012</ref><ref>Introduction to New and Alternative Religions in America, Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft - 2006</ref> Di sedasala 21ê de di gelek civakan de nêrîn û baweriyên hevzayendî guheriye û bû mijarên nîqaşkirinê. Hevzayendî wekî vegotina zayendiya mirovî hat pejirandin û di vê encamê de bîr û baweriyên tewş û vala yên qala hevzayendî hatiye berdan. Bi gelemperî jî baweriyên ku di salên 50 û 60an de belaw bûbû mîna mêrên hevzayendî jinokî ne û jinên lezbîyen jî mêokî ne, bi rêjeyeke mezin hatiye berdan. ==== Îslam û hevzayendîtî ==== Di sala 2003an de pirtûka binavê "The trouble with Islam" ya nivîskara [[Canada]]yî [[Irshad Manji]] derket. Di sala 2007an de fîlma dokumenterî ya binavê "A Jihad for Love" ya [[Parvez Sharma]] tê pêşkêşkirin. Ev fîlm li ser hevgirtina [[Îslam]] û hevzayendîtiyê ye. == Cudakeriyên hemberî hevzayendan == === Zorkeriya li dijî hevzayendan === Zorkeriya [li dijî] hevzayendan ev e ku bi riya devkî an jî fîzîkî tacizkirina mêrê hevzayendî an jî jinê hevzayendî ji aliyê kesê/a ku heteroseksûel an jî berpêbûniya wê/wî nayê zanîn. Li gorî vekolîneke li Amerîkayê di sala 1998an de hatiye lidarxistin, di 14 deqîqeyeke carekî ciwan tevger û peyvên anti-gay mîna “homo”, “qûnde” û “serjinik” dibihîzin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120414144851/http://www.nmha.org/go/information/get-info/children-s-mental-health/bullying-and-gay-youth |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Heteroseksîzm û homofobî === Di gelek çandan de cudakerî û pêşbiryarî li hemberî hevzayendan tê dîtin. Li gorî vekolîneke di sala 2011an de li Holendayê hatiye lidarxistin, ji % 49ê ciwan û ji % 58ê ciwanên ku pêgirî nijadê din a li Holendayê ji hevzayendîtî ne razî ne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2011-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111201212113/http://community.expatica.com/forums/topic/2993/half-of-young-dutch-people-reject-homosexuality |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hevzayendî mîna eqeliyetên din tên stereotipikirin. Ev ji ber homofobî û heteroseksîzmê ne. Heteroseksîzm; pejirandina heteroseksuelbûna herkesî ye loma jî têkiliya zayendên dij (jin-mêr) normal e û ji yên din bilindtir e. Homofobî; cudakerî, kêfnexweşî yan jî tirsa irrasyonel a li dijî hevzayendan e. Homofobî bi riyên cuda tê nîşankirin û tê pejirandin ku gelek tîpên wê ya cuda hene. Li nav van tîpan de mîna homofobiya navxweyî, homofobiya civakî, homofobiya hestî, homofobiya ku hatiye rasyonelkirin û yên din hene. Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene. Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin. Stereotipiyên ku li qala LGB’yan bi gelmperî ev in: Ew nikarin pêwendiyên giran avabikin, ew bi her mirov re dikevin têkiliya zayendî, ew meyldarî tecawiza zarokan in û hwd. Lê daneyên zanyarî li ser van stereotipiyan tune ne.<ref name="lamb">Michael Lamb, Ph.D.: [http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf Affidavit – United States District Court for the District of Massachusetts (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225193923/http://www.glad.org/uploads/docs/cases/gill-v-office-of-personnel-management/2009-11-17-doma-aff-lamb.pdf |date=2010-12-25 }}</ref><ref name="herekm">Gregory M. Herek, Ph.D.: [http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/facts_molestation.html Facts About Homosexuality and Child Molestation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419022239/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/HTML/facts_molestation.html |date=2010-04-19 }}</ref><ref>American Psychological Association: [http://www.apa.org/pi/lgbt/resources/parenting-full.pdf Lesbian & Gay Parenting]</ref> Gay û lezbiyen dikarin pêwendiyên giran avabikin û ev pêwendî mîna pêwendiyên heteroseksuelan in. Berpêbûniya zayendî, bandorî li ser tecawiza zarokan nakin. Terapiyên tevgerî û nêzikahiyên analîtîk a li ser ji hevzayendiyê bûna heteroseksuelî hene û serkeftiyên wan gelek gumandar in. Ev terapî, dixwazin ku arezûya hevzayendî ji yê heteroseksuelî hindiktir bikin. Lê belê hatiye peyitandin ku li nav komekî baş motîvebûyî bin jî berpêbûniya zayendî û hestî nayê guhartin. === Tundiyên li dijî hevzayendan === Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê,li dibistanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Zayendî û berpêbûniya zayendî weke yek ji hêmanên bingehîn a hebûnê ne, diyarkerên girîng a hestên takekesî û asta dilfirehiya li cîhan in. Îro xebateke zanyarî ya têrkirî kêrhatiya li ser selihandin û guhartina hevzayendan tune ne. Di sala 1998an de ji ber ku [[Matthew Shepard]] gey bû, ji aliyên Aaron McKinney û Russell Henderson ve hatibû bi sêncê girêdan û ji dawiya lêxistina bi armanca kuştinê ve canê xwe dabû. Piştî vê bûyerê, berpêbûniya zayendî ketibû li navbera tawanên nefretê. Pêkan e ke ji bo biguhere heterosekselî, lezbiyen tên tecawizkirin. Li gorî raporên [[FBI]], ji % 24ê [[cinayetên nefretê]] ji ber berpêbûniya zayendiyên kesan tê kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Victims |url=http://www.fbi.gov/about-us/cjis/ucr/hate-crime/2011/narratives/victims |periodical=[[FBI]] |tarîxa-gihiştinê=2013-07-26 }}</ref> === Pêşbiryarên li dijî hevzayendan === Her çiqas hevzayendî ji aliyê bijîşkî û psîkolojî, wekî nexweşî yan jî pirsgirêkeke derûnî nayê hesibandin jî, piraniya civakên girtî, hîna jî hevzayendî mîna nexweşiyeke, pisrgirêkeke derûnî yan jî li gorî qeydeyên olî rêşaşî dipejirin û hevzayendan vederdikin. Bi taybetî jî civakên kevneşopî ku hestên oliyê wan xurt in, hevzayendan mîna “ê din” dibînin. Li nav van civakan de rolên zayendî ji biçûkî tê nîşankirin û rê ji têkiliyên ji heteroseksuelî cuda, nadin. Ew bawerdikin ku hevzayendî “li dijî hebûna mirovan” e û ew berbendî zêdebûnê ne ku li gorî wan armanca ewil a mirovan ku zêdebûn e. Lê belê zanyarî diparêze ku nasnameya zayendî, bandorî li ser armanca bingehîn a mirovan nake.<ref>http://www.who.int/reproductive-health/gender/sexual_health.html WHO</ref> Aliyên din, hatiye peyitandin ku normên kevneşopî û arişî mîna li çandên Yewnan a Kevn û Romayê ku ew bixwe civakên pederşahî bûn, her dem ne li hemberî hevzayendî nin. == Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî == Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji aliyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Rêjeya xwekûjiya girêdayî homofobî jî piranî li nav hevzayendên ciwan de gelek bilind e. Li gorî pirsnameya ku li [[Brîtanya]]yê ji aliyê komela mafên hevzayendan, Stonewallê hatiye lidarxistin, ji % 17ya hevzayendên ciwan gef lê hatiye xwarin û ji % 12ya wan îstismara zayendî dîtine.<ref>http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070629193117/http://www.365gay.com/Newscon07/06/062607bully.htm |date=2007-06-29 }} 365Gay.com</ref> Li gorî vekolînin, li [[Îrlenda]]yê yek ji sê hevzayendên ciwan ketine keda xwekuştinê; li [[Skotlenda]]yê nîvê hevzayendên di navbera temenê 15 û 26, xwekûştinê fikirîne; li [[Fransa]]yê ji % 27ê hevzayendên mêr ên temenê wan li binî 20ê ne û li [[Îtalya]]yê ji % 13ê hevzayendan ketine keda xwekûştinê. Li [[Belçîka]]yê rêjeya rîska xwekuştinê ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 20ê, li gorî kesên din pênç car mezintir in.<ref>http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070506161748/http://fsw.ucalgary.ca/ramsay/gay-lesbian-bisexual/2c-suicide-attempt-gay.htm |date=2007-05-06 }} C. Bagley ve P. Tremblay</ref> Li [[Almanya]]yê ji % 18 ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 27ê, herî kêm carekî xwekuştinê fikirîne; ji % 66ê wan ji aliyê malbata xwe ve bedkariyê fizîkî û/yan jî bidevkî dîtine; ji % 27ê wan ji aliyê mamosteyên xwe ve tade dîtine.<ref name="zeit.de">http://www.zeit.de/2007/26/Homosexuelle Schwulsein heute - ganz normal?</ref> Li gorî vekolîneke di sala 2007an de hatiye lidarxistin, ji % 30yê hevzayendan di dawiya 12 mehê de herî kêm carekî xeber xwarîne, gef lê hatiye xwarin an jî bûye qurbana êrîşeke. [202] Hin welat di dibîstanan de li dijî homofobiyê xebatan lidardixin. Wekî mînak, Li [[Spanya]]yê koma bi navê DecideT ku komeke mafên LGBT ye, ji bo ku astengî li zilm û zordariyê bike, broşureke weşandiye.<ref>http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships</ref> Di [[Ewropa]]ya Rojava de homofobî, di beşa werzîşê de jî gelek belav e. Bi taybetî di civakên rugby û futbolê ku ev wekî maço tê dîtin, pir hindik wezîşvan wêrekiya berpêbuniya hevzayendiya xwe bi raya giştî re parve kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2015-01-22 |roja-arşîvê=2008-05-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080503212232/http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=185 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Justin Fashanu]], piştî coming outa xwe ku di sala 1990an de kiribû, ji aliyên malbat û heval û hejmetkarên xwe ve vederkirin û xeber ji wan xwar. Birayê John Fashanu, wî bi eşkere ji birayîtî redkir.<ref>http://briandeer.com/justin-fashanu-3.htm</ref> Justin Fashanu di 3. 05.1998ê de întihar kiriye û li paş xwe vê notê hiştiye: “ (…) Qey ez tawanbar im. Ez naxwazim ku îde heval û malbata xwe fedîkar derxînim… Ez hêvîdarim ku [[Îsa Mesîh]]ê ku ez wî pir hezdikim, ewê dilnazikî nêzîkî min be û ezê aram bim. “ <ref>Vicky Powell, "Suicide note increases speculation over death of Justin Fashanu", Gay Times, 237. sayı, ''Millivres'', hezîran 1998</ref> Menajerê Tîma Futbol a Neteweyî ya [[Albanya]]yê, Otto Barić, bi raya giştî re parvekriye ku ew qet nahêle hevzayendek têkeve tîma wî. Di 31ê tîrmeha 2007an de, ji aliyê UEFA ve ji ber homofobiyê 3000 euro ceza hatiye dan wî. Homofobiya li nav sporê ne tenê li futbolê ye. Seroka Şaredariya [[Berlîn]]ê ya hevzayend, [[Klaus Wowereit]], dema ew çûbû temaşeyî tîma hokeya ser qeşayê ya şarederiyê, aligirên tîma din dirûşmên mîna “Hauptstadt der Schwulen, wir sind die Hauptstadt der Schwulen” (‘[…]Paytexta Qûnekan’) gotibûn.<ref name="zeit.de"/> == Maf, ramyarî û civak == Di gelek welatan de hevzayendîtî yan jî têkilî û seksa di navbera mêr bi mêr re, mîna tawaneke tê hesibandin.<ref>http://www.elmundo.es/papel/hemeroteca/1997/08/30/sociedad/292755.html</ref> Lê belê di van salan de hejmarên van welatan kêm dibin. Li gorî [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] ji sala 2007an vir ve ji aliyê 70 welat hevzayendîtî tê cezakirin. Hevzayendîtî li hin heremên [[Afrîka]]yê, [[Guyana]], [[Jamaika]], [[Koreya Bakur]], [[Malezya]], [[Papua Gîneya Nû]], hin dewletên [[Asyaya Navîn]] û piraniya dewletên [[Misilman]] ên [[Rojhilata Navîn]] û Afrîkaya Bakur, bi qanûnî qedexe ye. Dewletên ku ji kesên hevzayendî an jî ketine têkiliya hevzayendî re cezaya kuştinê didin, ev in: [[Erebistana Siûdî]], [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]], [[Îran]], [[Morîtanya]], hin parêzgehên bakur a [[Nîjerya]]yê, [[Somalî]], [[Sudan]] û [[Yemen]]. == Demografiya wan a li gorî bijîşkî == Buyera ewil a [[AIDS]]ê di sala 1981ê de li [[New York]]ê û Kalîfornyayê hatiye qeydkirin. [208] Kesên ku nav li AIDSê dan piranî hevzayendên ku bi riya zayendî girtibûn û kesên bendeyên narkotîkê bûn ku şiringaya hevpar bikaranîbûn. Îro belavbûna [[HIV]]ê ku riya herî pir tê dîtin, têkiliyên heteroseksuel in.<ref>Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., Gotara "AIDS"</ref> == Hevzayendî di navbera heywanan de == {{Gotara bingehîn|Hevzayendîtî di cîhana ajalan de}}[[Wêne:Black.swans.slimb.750pix.jpg|thumb|200pik|Li navbera qûyên reş de jî tevgerên hevzayendî tê dîtin.]] Li nav cîhana [[ajal]]an de candarên ku tevgerên hevzayendî nîşan didin an jî têkiliya hevzayendî dikin, hene.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6066606.stm</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |tarîxa-gihiştinê=2015-01-22 |tarîxa-arşîvê=2007-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071119091932/http://www.seedmagazine.com/news/2006/06/the_gay_animal_kingdom.php?page=all&p=y |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev helwesta ku li nav cureyên civakî de gelek belav e, bi taybetî di nav [[guhandar]] û [[çûk]]ên bahrê, [[meymûn]]an û [[ape]]yan de tê dîtin. Tevgerên hevzayendî bi nêzîkî di 1500 cureyê de hatiye dîtin û 500ê wan bi rindî hatiye vekolandin û dosyakirin. Ev venasîn, nîqaşên ku têkiliyî “xwezayîbûn û miteberiya” hevzayendiyê û nîqaşê ku li gor hin kesan hevzayendî “biryareke civakî” tê hesibandin, germijandiye. Wekî mînak tê zanîn ku hin penguenên nêr bi jiyana xwe ya temamî derin ba hev û pev re hêlîn çêdikin û kevirên girover mîna hêkê xwedî dikin. == Çend navdarên hevzayendîtiyê == * [[Sapfo]] (610-580 b.z.), helbestvana grekî * [[Îskenderê Mezin]] (356-323) * [[Hadrianus]], împeratorê romayî * [[Mehmûdê Xaznî]] (971-1030), siltanê Xorasan û Xazniyê * [[Oscar Wilde]] (1854-1900), nivîskarê îrlendî * [[Konstantînos Kavafîs]] (Kavafî) (1863-1933) * [[Federico García Lorca]], helbestvan û şanonivîserê spanî * [[Jean Genet]] (1910-1986), nivîskarê fransî * [[Pier Paolo Pasolini]] (1922-1975) * [[Sergei Paradjanov]] (1924-1993) * [[Pedro Almodovar]] == Bide ber == * [[Berpêbûniya zayendî]] == Bîbliyografî == * William Stewart (1995). Cassell's Queer Companion: a dictionary of Lesbian and Gay life and culture. Cassell, London-New York. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Homosexuality}} * [http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx/ Malpera fermî ya APAyê] * [http://hebunlgbt.com/ Malpera Hêbûn LGBT, rêxistina gey û lezbiyen ên Amedê ye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930165822/http://hebunlgbt.com/ |date=2013-09-30 }} * [http://lgbtnuce.blogspot.com/ Nûçe LGBT bi Kurdî] * [http://xebrosk.blogspot.com/ Bloga Geyekî Kurd ] {{Mijarên LGBT}} {{Zayendîtiya mirov}} {{Zayendîtiya mirov û zayendnasiyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Evîn]] [[Kategorî:Hevzayendîtî| ]] cla2376rebeenhjgjbiydrtezjvrs9f 0 17582 2007316 2003611 2026-05-06T05:58:49Z VikiAzad 99135 2007316 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Selahedîn | pênasê_paşîn = ''Padîşahê ku serkevtinê dide [[Siltanê Misrê|Siltanê Misirê]] û [[Şam (herêma dîrokî)|Sûriyeyê]]<br>Xizmetkarê du Mizgeftên Pîroz | wêne = Cristofano dell'altissimo, saladino, ante 1568 - Serie Gioviana.jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Potreya Selahedîn ji aliyê [[Cristofano dell'Altissimo]] di 1568an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1137an | cihê_jidayikbûnê = [[Tikrît]], [[Mezopotamya|Mezopotamyaya Jorîn]], [[Xanedana Ebasiyan|Xîlefetê Ebasiyan]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1193|3|4|1137}} (56 salî) | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]] | cihê_goristanê = [[Goristana Selahedîn]], [[Mizgefta Emewî]], Şam | netewe = [[Kurd]]ê [[Sunîtî|sûnî]] | hevjîn = [[Îsmetedîn Xatûn]] | zarok = [[Efdal kurê Selahedîn]]<br>[[Ezîz Osman]]<br>[[Zahir Xezî]]<br>[[Mûazem Tûranşah kurê Selahedîn]] | dê = Fatma Xatûn | bav = [[Necmedîn Eyûb]] | pîşe = Wezîrê [[Xanedana Zengiyan|Misira Zengiyan]], fermandarê artêşa zengiyan (1169-1174)<br>Damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|Împeratoriya Eyûbiyan]], [[Siltanê Misrê|Siltanê]] Misir û [[Şam (herêma dîrokî)|Şamê]], fermandarê sereke yê artêşa eyûbî û hikûmdarê [[Çar Xelîfe|çar xelîfe]] (1174-1193) | meqam1 = [[Siltanê Misrê|Siltanê Împeratoriya Eyûbiyan]] | berê1 = ''Meqam hatiye damezrandin'' | paşê1 = [[Ezîz Osman]] (Misir)<br>[[Efdal kurê Selahedîn]] (Sûriye) | dewr1 = Gulana 1174an - 4ê adara 1193an | meqam2 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Xanedana Ebasiyan|Wezîrê Xilafetê Ebasiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The House of War: The Struggle between Christendom and the Caliphate |paşnav=Mayall |pêşnav=Simon |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2024-09-12 |rûpel=92-93 |isbn=978-1-4728-6435-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lgfxEAAAQBAJ&pg=PT88&redir_esc=y }}</ref>{{Sfn|Nicolle|2011|p=11-14}} | paşê2 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr2 = 26ê îlona 1171an - gulana 1174an | meqam3 = Waliyê Misira [[Xanedana Zengiyan|Zengî]],<br>[[Fatimî|Wezîrê Xilafetê Fatimiyan]]<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rûpel=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref> | berê3 = [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] | paşê3 = ''Meqam hatiye girtin'' | dewr3 = 26ê adara 1169an - 26ê îlona 1171an | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} * [[Dagirkeriya xaçperestan li ser Misirê]] **[[Şerê Babaynê]] **[[Şerê Îskenderiye (1967)]] **[[Şerê Damiyetayê]] * [[Şerê Reşan]] * [[Şerê Aylanê]] * [[Şerê Îskenderiye (1174)|Şerê Duyem yê Îskenderiye]] * [[Şerê Hemayê 1175]] * [[Şerê Montgîsardê]] * [[Şerê Şamê 1174]] * [[Şerê Merc Eyûn]] * [[Şerê Yakûbfort]] * [[Şerê Ekayê (1179)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê]] * [[Şerê Fûlê]] * [[Şerê Kerekê]] * [[Şerê Hetînê]] * [[Şerê Orşelîmê (1187)]] * [[Şerê Tîrosê (1187)]] * [[Şerê Sarayê Belvoirê yê Duyem]] * [[Şerê Latakyayê (1188)]] * [[Şerê Sarayê Sahyûnê]] * [[Şerê Şûgûrê]] * [[Şerê Sarayê Bourzeyê]] * [[Şerê Sefedê (1188)]] * [[Sefera xaçperestan a sêyem]] **[[Şerê Ekayê (1189-1191)]] **[[Şerê Arsûfê]] **[[Şerê Ceffayê (1192)]] }} '''Selahedînê Eyûbî'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدين يوسف بن أيوب ''Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb''; navê tamanî: '''el-Melîk el-Nesîr Ebû Mizafêr Yûsûfê Eyûbî'''}} ({{Derdora}} 1137an - 4ê adara 1193an), zêdetir wekê '''Selahedîn'''{{Efn|Bi [[Zimanê erebî|erebî]]: صلاح الدین ''Ṣalāḥ ad-Dīn''; kurdî: 'Rûmeta Baweriyê'}} tê zanin, fermandar û rêbereke siyasî yê [[kurd]] bû ku di sedsala 12an de hikum kiriye. Selahedîn Eyûbî damezrînerê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] û siltana yekem ê [[Misira kevnare|Misir]] û [[Şam (herêma erdnîgarî)|Şamê]] bû. Kesayetiyek girîng a [[sefera xaçperestan a sêyem]] bû ku wî pêşengiya hewldana leşkerî ya misilmanan li dijî [[Dewletên Xaçperestan|dewletên xaçperestan]] li Şamê kiriye. Selahadîn Eyûbî di lûtkeya desthilatdariya xwe de, dewleta eyûbiyan Misir, [[Lîbya]], Şam, [[Kurdistan]], [[Iraq]], [[Hîcaz]], [[Yemen]] û [[Nûbya]]yê birêve biriye.<ref name="Lev101">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahadînê Eyûbî li kêleka apê xwe [[Şêrko]], fermandarekî kurd bû ku di xizmeta [[Xanedana Zengiyan|xanedana zengiyan]] de bû û Selahedîn di sala 1164an de bi fermana hikumdarê zengiyan [[Nûredîn Zengî]] diçe [[Fatimî|Misira fatimiyan]].<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099-1187 |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |rûpel=163 |isbn=978-0-19-882454-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166&redir_esc=y }}</ref> Ji ber ku armanca wan a sereke ew bû ku alîkariya vegerandina Şawer wekî wezîrê xelîfê fatimî yê ciwan el-Edîd bikin, Şêrko hate vegerandina ser kar û piştre di navbera Şêrko û Şawer de şerekî desthilatdariyê dest pê kiriye.<ref name="Fage583">{{harvnb|Fage|1978|p=583}}</ref> Di vê navberê de, Selahedîn bi saya serkevtinên xwe yên leşkerî li dijî êrîşên xaçperestan û nêzîkbûna xwe ya şexsî bi el-Edîd re, di pileya hikûmeta fatimiyan de bilind dibe. Piştî ku Şawer hate kuştin û Şêrko di sala 1169an de dimire, el-Edîd Selahedîn wekê wezîrê tayîn kiriye.<ref name="Fage583" /> Di dema wezîfeya xwe de, Selahedîn ku misilmanekî [[Sunîtî|sunî]] bû, dest bi têkbirina saziya fatimiyan dike û piştî mirina el-Edîd a di sala 1171an de, wî xîlefetiya fatimiyan a [[Şiîtî|şiî]] yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ku li [[Qahîre]]yê bû hilweşand û Misirê bi xîlefeta [[Xanedana Ebasiyan|ebasiyan]] a sunî ya li [[Bexda]]yê re ji nû ve girêdaye.<ref name="Fage583" /> Di salên piştre de, Selahedîn li [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] li dijî xaçperestan êrîşan kir, serkeftin li Yemenê dest pê kir û serhildanên alîgirê fatmiyan li Misirê asteng kir.{{sfn|Canard|1965|p=318}} Ne demek dirêj piştî mirina Nûredîn di sala 1174an de, Selahedîn dest bi fetihkirina herêma Şamê kir, li ser daxwaza waliyê wê bi aştiyane ket Şamê.{{sfn|Grousset|1935|pp=430–431}} Di nîvê sala 1175an de, Selahedîn bajarên [[Hema, Sûriyê|Hema]] û [[Hims]] fetih kir, û dijminatiya axayên din ên zengiyan ku hikumdarên resmî yên mîrektiyên Sûriyeyê bûn, anî holê; paşê wî di [[Şerê Hemayê 1175|şerê Hemayê]] de di sala 1175an de li dijî zengiyan serkeftî û piştre ji hêla xelîfeyê Ebasî el-Mustadî ve wekî 'Siltanê Misir û Sûriyeyê' hate îlankirin.{{sfn|Gibb|2006|p=8}} Selahedîn li bakurê Sûriyeyê û li Kurdistanê fetihkirinên din dest pê kir, ji du hewldanên kuştina wî ji hêla [[Heşhaşî|heşhasiyan]] ve filtî, berî ku di sala 1177an de vegere Misirê ku pirsgirêkên herêmî li wir çareser bike. Di sala 1182an de, Selahedîn piştî girtina [[Heleb]]ê, hemî axên Sûriyeyê bidest dixe.{{sfn|Grousset|1935|pp=458–460}} Di bin desthildariya Selahedîn de, artêşa eyûbî di [[Şerê Hetînê|şerê diyarker ê Hetînê]] de di sala 1187an de xaçperestan têk biriye û bajarê pîroz a [[Orşelîm]]ê dibin kontrola xwe digire û serdestiya leşkerî ya misilmanan li herêma Şamê ji nû ve ava dike.{{Sfn|Edbury|1991|pp=25–26}} Her çend hebûna [[Keyaniya Orşelîmê]] ya xaçperestan heta dawiya sedsala 13an berdewam kiribe jî, têkçûna di sala 1187an de xalek werçerxê di hewldana leşkerî ya xiristiyanan de li dijî hêzên misilmanan li herêmê nîşan daye.{{Sfn|Hamilton|2000|pp=223–231}} Selahedîn di sala 1193an de li [[Şam]]ê dimire û di goristanekê de li kêleka Mizgefta Emewiyan hatiye definkirin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=4–5}} Li gel girîngiya xwe ji bo çanda misilmanan, Selahedîn di [[çanda kurdî]], [[Gelên tirkî|tirkî]] û [[ereb]]an de jî bi awayekî berbiçav tê rêzgirtin. Ew pir caran wekî kesayetiya herî navdar û bihêz a kurd di dîrokê de hatiye binavkirin û pir caran jî wekî hikûmdarê herî bihêz a dîroka îslamê hatiye dîtin.{{Sfn|Edbury|1991|pp=26–29}} == Jiyana berê == Selahedîn li [[Tikrît]]ê di [[Xanedana Ebasiyan|xanedana ebasiyan]] de ji dayik bû. Navê wî yê şexsî "Yûsif" an “Ûsiv” bû; "Selaheddîn" [[Nivîsandina navên erebî bi kurdî|''leqab'']] e, navekî rûmetê yeku tê wateya "Rastiya baweriyê".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=XVIII. The Rise of Saladin, 1169-1189 |paşnav=Gibb |pêşnav=Hamilton A. R. |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1958-12-31 |rr=563 |isbn=978-1-5128-1864-2 |url=https://doi.org/10.9783/9781512818642-028 }}</ref> Malbata wî bi eslê xwe [[kurd]] bû,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}}<ref>Dîroknasê kurd [[Îbn Xelikan]] nivîsandiye, "Dîroknas li ser gotina ku bav û malbata [Selahedîn] ji [[Dvîn]] bûn li hev dikin... Ew kurd bûn û ji êla [[Rewadî (xanedan)|rewadiyan]] bûn, ku şaxek ji eşîra mezin yê [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] ye": Minorsky (1953), r. 124.</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. Stephen |weşanger=State University of New York Press |sal=1977 |rûpel=29 |isbn=0-87395-263-4 |jêgirtin= }}</ref><ref>{{Jêder-ensîklopedî |sernav=Saladin |ensîklopedî=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Saladin |tarîx=7 nîsan 2023 |jêgirtin=Selahedîn di malbateke navdar yê kurd jidayîkbû. }}</ref> û ji gundê Ajdanakan,{{sfn|Lane-Poole|1906|p=4}} nêzîkî bajarê [[Dvîn]] li navenda Ermenistana îro bû.{{sfn|Baha ad-Din|2002|p=17}}{{sfn|Ter-Ghevondyan|1965|p=218}} Ew kurê kirêgirekî kurd, [[Necmedîn Eyûb]] bû.<ref name="Morton2020">{{Jêder-kitêb |paşnav=Morton |pêşnav=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=5MnhDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+tribes&pg=PA166 |sernav=The Crusader States and Their Neighbours: A Military History, 1099–1187 |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-882454-1 |rr=163 |ziman=en }}</ref> Malbata wî ji eşîra [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] bûn ku çiqilekî ji êla [[Hezbanî (xanedan)|hezbaniyan]] bûn.{{sfn|Tabbaa|1997|p=31}} Di serdema Selahedîn de ti zanyarek ji [[Evdilqadirê Gêlanî|Şêx Evdilqadirê Gêlanî]] bêtir bandordar nebû, û Selahedîn ji hêla wî û şagirtên wî ve bi hêz bandor û alîkariya wî hatibû kirin.<ref name="Futuh-al-Ghayb">{{Jêder-malper |nivîskar='Abd al-Qadir al-Jilani |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |edîtor=[[:ar:جمال الدين فالح الكيلاني|Jamal ad-Din Faleh al-Kilani]] |sernav=Futuh al-Ghayb ("Revelations of the Unseen") |url=https://books.google.com/books?id=sVqEDwAAQBAJ&pg=PA3 |ziman=ar |jêgirtin=وقد تأثر به القائد صلاح الدين الأيوبي، والشيخ معين الدين الجشتي، والشيخ شهاب الدين عمر السهروردي رحمهم الله }}</ref><ref name="Azzam">{{Jêder-kitêb |paşnav1=Azzam |pêşnav1=Abdul Rahman |sernav=Saladin |sal=2009 |weşanger=Pearson Longman |isbn=978-1-4058-0736-4 |rûpel=48 |url=https://books.google.com/books?id=r7gMAQAAMAAJ |ziman=en }}</ref> Di sala 1132an de, artêşa têkçûyî ya [[Îmadedîn Zengî]], Atabegê Mûsilê, dît ku vekişîna wan ji hêla [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] ve li hember keleha Tikrîtê hatiye asteng kirin, ku bavê Selahedîn, Necmedîn Eyûb wekî cerdevan lê xizmet dikir. Eyûb ji bo artêşê ferîbot peyda kir û li Tikrîtê penageh da wan. Mucahîd Eyûb Bihruz, koleyek yewnanî yê berê ku ji ber xizmeta xwe ya ji bo [[Selcûqî|selcûqiyan]] wekî waliyê leşkerî yê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] hatibû tayîn kirin, Eyûb şermezar kir ji ber ku Zengî penageh daye û di sala 1137an de piştî ku birayê wî [[Şêrko|Esededîn Şêrko]] hevalekî Bihruz kuşt, Eyûb ji Tikrîtê sirgûn kir. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn di heman şeva ku malbata wî Tikrît terikand de ji dayik bû. Di sala 1139an de, Eyûb û malbata wî koçî [[Mûsil]]ê kirin, li wir Îmadedîn Zengî deynê xwe qebûl kir û Eyûb wek fermandarê keleha xwe ya li Baalbekê tayîn kir. Piştî mirina Zengî di sala 1146an de, kurê wî, Nûredîn, bû waliyê [[Heleb]]ê û serokê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]].{{sfn|Lyons|Jackson|1982|p=3}} Selahedîn, ku li [[Şam]]ê dijiya, li gorî agahiyan ji vî bajarî hez dikir, lê agahiyên li ser zarokatiya wî ya zû kêm in.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=3}} Derbarê perwerdeyê de, Selahedîn nivîsandiye, "Zarok bi awayê ku mezinên wan lê mezin bûne tên mezinkirin". Li gorî jînenîgarên wî, Anne-Marie Eddé{{Sfn|Eddé|2011|p=15}} û el-Wahranî, Selahedîn dikaribû bersiva pirsên li ser [[iqlîdes]], [[almagest]], aritmetîk û hiqûqê bide, lê ev îdealek akademîk bû. Zanîna wî ya [[Quran]]ê û "zanistên olî" wî bi hevdemên wî ve girêdide;{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} çend çavkanî îdîa dikin ku di dema xwendina wî de, ew ji tevlîbûna leşkerî bêtir bi lêkolînên olî re eleqedar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.answers.com/redirectSearch |sernav=Jînenîgariya Selahedîn Eyûbî - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |malper=Answers |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Faktorek din ku dibe ku bandor li ser eleqeya wî ya bi olî re kiribe ev bû ku, di dema [[sefera xaçperestan a yekem]] de, Orşelîm ji hêla [[Xiristiyanî|xiristiyanan]] ve hate girtin.<ref name=":2" /> Ji bilî [[îslam]]ê, Selahedîn şecere, biyografî û dîroka ereban, û herwiha xûnên [[Hespê kihêl ê erebî|hespên erebî]] dizanibû. Ya girîngtir, wî ''Hemasa'' [[Ebû Temam]] bi dil dizanibû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=8}} Ew bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] û [[Zimanê erebî|erebî]] diaxivî û bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[Zimanê farisî|farisî]] jî dizanibû.{{Sfn|Chase|1988|p=809}}{{Sfn|Şeşen|2009|p=440}} == Kesayetî û meylên olî == [[Wêne:Coin of Saladin, Nisibin mint, 578 H (Obverse and reverse).jpg|thumb|300px|Diravê Selahedîn, bi taca merlon a bi [[Împeratoriya Sasanî|şêwaza sasaniyan]],<ref>{{Jêder-malper |sernav=acsearch.info – Auction research |url=https://www.acsearch.info/search.html?term=saladin&category=1-2&en=1&de=1&fr=1&it=1&es=1&ot=1&images=1&thesaurus=1&order=0&currency=usd&company= |roja-gihiştinê=3 tebax 2024 |malper=acsearch.info }}</ref> bi dîroka 578ê hicrî (1182/3ê {{Pz}}).<ref>{{Jêder-malper |sernav=Copper alloy dirham of Saladin, Nisibin, 578 H. |url=https://numismatics.org/collection/0000.999.7979 |malper=numismatics.org |weşanger=[[American Numismatic Society]] |ziman=en }}</ref>]] Li gorî dîroknasê kurd [[Behaedînê Şedad]] (yek ji biyografên hevdem ên Selahedîn), Selahedîn misilmanekî dîndar bû—wî ji guhkirin û xwendina [[Quran]]ê hez dikir, her roj 5 caran nimêj dikir, û "ji [[felsefe]]yan, ji yên ku hebûna [[xweda]] înkar dikirin, ji [[Materyalîzm|materyalîstan]] û ji yên ku li dijî [[Şerîet|Şerîeta Pîroz]] bûn, nefret dikir." Ew herwiha alîgirê [[Sofîtî|sofîzmê]] û patronê xanqeyan (hostelên sofiyan) li Misir, Sûriyê û Kurdistanê bû, ji bilî [[medrese]]yên ku hînkirinên ortodoks ên [[Sunîtî|sunî]] peyda dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Tragedy of the Templars: The Rise and Fall of the Crusader States |nivîskar=Michael Haag |weşanger=[[Profile Books]] |tarîx=2012 |rûpel=158 |isbn=978-1847658548 |jêgirtin=Wek alternatîfek ortodoks lê ezoterîk ji bo îsmaîlîzmê, Selahedîn teşwîqa [[Sofîtî|sofîzmê]] da û xanqe -ango wargehên sofiyan- ava kir û herwiha medrese, kolejên teolojîk ên ku guhertoya pejirandî ya baweriyê pêşve dibirin, damezrand. Di hewldana Selahedîn de ji bo şerkirin û tepeserkirina tiştê ku ew wekî bid'eta îsmaîliyan dihesiband, gelek xanqe û medrese li seranserê [[Qahîre]] û Misirê hatin avakirin. |url=https://books.google.com/books?id=hTPC09XoKs0C }}</ref> Berî her tiştî ew dilsozê [[cîhad]]ê bû:<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JU0eSxDCOmIC |sernav=Arab Historians of the Crusades |sal=1984 |rr=99–100 |weşanger=University of California Press |isbn=9780520052246 }}</ref> {{Quote|Berhemên pîroz [Quran, hedîs, û hwd.] tijî beşên ku behsa cîhadê dikin in. Selahedîn di vê yekê de ji her tiştî bêtir xebatkar û xîretkêş bû... Cîhad û êşa tê de giranî di dilê wî û tevahiya hebûna wî de di her endamekî de dikişand; ew behsa tiştekî din nedikir, tenê li ser alavên şer difikirî, tenê bi kesên ku çek hilgirtibûn re eleqedar bû, ji kesên ku behsa tiştekî din dikirin an jî çalakiyek din teşwîq dikirin re sempatîyek hindik hebû.}} Di sala 1174an de, Selahedîn ferman da ku mîstîkekî sofiyê, Qadîd el-Qefas (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: قديد القفاص), li [[Îskenderiye]] were girtin. Di sala 1191an de, wî ferman da kurê xwe ku fîlozofê sofiyê [[Şihabedînê Suhrewerdî|Yehya Suhrewerdî]], damezrînerê rêbaza [[îşraqîtî]] di [[Felsefeya îslamê|felsefeya misilmanan]] de, li [[Heleb]]ê bidarve bike. Bahaedînê Şedad ku vê bûyerê wekî beşek ji beşa xwe ya li ser dîndartiya siltan vedibêje, dibêje ku tê gotin ku Suhrewerdî "Şerîetê qebûl nekiriyê û vê wekî nederbasdar îlan kiriye." Piştî şêwirmendiya bi hin [[alim]]an, Selahedîn ferman da ku Suhrewerdî were bidarvekirin. Selahedîn herwiha li dijî [[Heşhaşî|heşhaşiyan]], mezhebek tundrew a [[Şiîtî|şiî]] ya [[Îsmaîlîtî|îsmaîltî]] li [[Dîroka Îranê|Farsistan]] û Sûriyeyê, derket, û wan wekî kefîr û alîgîrên xaçperestanan didît.<ref name="Christine2015">{{Jêder-kitêb |nivîskar=Caldwell Ames |pêşnav=Christine |url=https://books.google.com/books?id=aPgGBwAAQBAJ |sernav=Medieval Heresies |tarîx=2015 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107023369 |rûpel=171 }}</ref> Selahedîn sofiyên asyayî pêşwazî li Misirê kir û wî û şagirtên wî gelek xanqe û [[Zewiye|''zewiye'']] damezrandin û bexşandin ku dîroknasê misirî [[Meqrîzî]] navnîşek dirêj dide.<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=[[J. Spencer Trimingham]] |sernav=The Sufi Orders in Islam |url=https://books.google.com/books?id=NhXqWLd_AMQC |tarîx=1998 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0198028239 |rûpel=17 }}</ref> Lê hîn ne diyar e ku berjewendiyên Selahedîn di xanqeyê de bi rastî çi bûn û çima wî bi taybetî sofiyan ji derveyî Misirê dixwest. Bersivên van pirsan di celebên sofiyan de ne ku ew dixwest bikişîne. Ji bilî ku pêdivî ye ku sofiyan ji derveyî Misirê werin, xuya ye ku [[waqf]]iyeyê destnîşan kiriye ku ew ji celebek pir taybetî bin:<ref>{{Jêder-kitêb |nivîskar=Nathan Hofer |sernav=The Popularisation of Sufism in Ayyubid and Mamluk Egypt, 1173–1325 |url=https://books.google.com/books?id=Pz0kDQAAQBAJ |tarîx=2015 |weşanger=[[Edinburgh University Press]] |isbn=978-0748694228 |rûpel=44 }}</ref> {{Quote|Niştecihên xanqeyê bi zanîn û ola xwe dihatin naskirin û bereketa wan dihat xwestin... Damezrîner şert danî ku xanqe ji bo sofiyan wekî komek, ji bo wan kesên ku ji derve tên û li Qahîre û [[Fustat]]ê bicîh dibin, were weqfkirin. Ger ew neyên dîtin, wê demê ew ê ji bo hiqûqnasên belengaz, çi [[şafiî]] bin, çi [[malikî]] bin, û eş'arî bin di baweriya wan de.}} == Kariyera dêstpêke == [[Wêne:Palmer cup left attendants (British Museum).jpg|thumb|Leşkerên eyûbî di cil û bergên selcuqî kûmên şerpûş<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/299579571_Contadini_Anna_1998_'Poetry_on_Enamelled_Glass_The_Palmer_Cup_in_the_British_Museum'_In_Ward_R_ed_Gilded_and_Enamelled_Glass_from_the_Middle_East_London_British_Museum_Press_pp_56-60 |sernav=(PDF) Contadini, Anna (1998) 'Poetry on Enamelled Glass: The Palmer Cup in the British Museum.' In: Ward, R, (ed.), Gilded and Enamelled Glass from the Middle East. London: British Museum Press, pp. 56-60. |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/317006955_Text_and_Image_on_Middle_Eastern_Objects_The_Palmer_Cup_in_Context |sernav=(PDF) Text and Image on Middle Eastern Objects: The Palmer Cup in Context |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |trans-quote=Îkonografiya fîgurên wê pir dişibihe ya li ser Kûpaya Palmer, di sêwirana cilên wan de, di serpoş (şarbūş) de û di awayê ku fîgurên dimeşin de têne çêkirin, bi lingê xwe rast û yê din hinekî xwar, bi lingê xwe yê zirav ku hinekî ji erdê bilindtir e. Her çend tarîxek li ser şamdankê tune be jî, ew bi ewlehî dikare were dîroka destpêka sedsala 13an, ji ber ku ew bi eşkereyî aîdî komek karên metalî ye ku niha ji wê serdemê ve hatine damezrandin û ji herêma [[Mûsil]] an [[Botan]]ê ne. Ev hêman her weha dîroka Kûpaya Palmer a sedsala 13an a destpêka piştrast dikin û herêma jêderkê bêtir piştgirî dikin. |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna }}</ref> li ser ''kûpaya Palmerê'' (1200-1215)<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Painting: Text and Image in Illustrated Arabic Manuscripts |paşnav=Contadini |pêşnav=Anna |weşanger=BRILL |tarîx=2010 |rr=11 |isbn=978-90-04-18630-9 |ziman=en |jêgirtin=Nimûneyek ji vê yekê qedeha enamelkirî ya eyûbî ye ku wekî Kûpaya Palmer tê zanin. |url=https://books.google.at/books?id=HA55sqqsaoQC&pg=PA11&redir_esc=y }}</ref>]] === Seferên dêstpêke === Kariyera leşkerî ya Selahedîn di bin çavdêriya apê wî [[Şêrko]] de dest pê kir, ku fermandarekî leşkerî yê navdar di bin [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] de bû, mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]] yê Şam û Helebê û mamosteyê herî bi bandor ê Selahedîn bû. Di sala 1163an de, wezîrê xelîfeyê fatimî el-Edîd, Şawer, ji aliyê hevrîkê xwe [[Dirxem]], ku endamekî eşîra bihêz a Benû Ruzzaîk bû, ji Misirê hatibû derxistin. Wî ji Nûredîn piştgiriya leşkerî xwest, ku wî jî guh da daxwaza wî û di sala 1164an de Şêrko şand da ku di sefera wî ya li dijî Dirxem de alîkariya Şawer bike. Selahedîn, di 26 saliya xwe de, bi wan re çû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=6-7}} Piştî ku Şawer bi serkeftî wekî wezîrê vegeriya, wî daxwaz kir ku Şêrko artêşa xwe ji Misirê bi berdêla 30,000 dînarên zêr vekişîne, lê wî qebûl nekir, israr kir ku ew îradeya Nûredîn e ku ew bimîne. Rola Selahedîn di vê seferê de biçûk bû, û tê zanin ku Şêrko ferman dabû wî ku berî dorpêçkirina Bilbeysê ji aliyê hêzeke hevbeş a xaçperestan û leşkerên Şawer ve, embaran ji Bilbeysê berhev bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=9}} Piştî talankirina Bilbeysê, hêza xaçperest-misirî û artêşa Şêrko dê beşdarî şerê Babeynê li ser sinorê çolê yê [[Nîl]]ê, li rojavayê [[Gîza]]yê, bibin. Selahedîn roleke sereke lîst, fermandariya baskê rastê yê artêşa zengiyan dikir, di heman demê de hêzeke kurdan fermandariya çepê dikir, û Şêrko li navendê bi cih bû. Lêbelê, çavkaniyên misilman ên wê demê, Selahedîn xistin "çenteyê navendê" û ferman dan ku bi vekişîneke sexte dijmin bixin nav xefikê. Hêza xaçperestan di destpêkê de li dijî leşkerên Şêrko serkeftinek bi dest xist, lê erd ji bo hespên wan pir dijwar û qûmî bû, û fermandar Hugo Grenier dema ku êrîşî yekîneya Selahedîn dikir hate girtin. Piştî şerên belavbûyî li geliyên piçûk li başûrê pozîsyona sereke, hêza navendî ya zengiyan vegeriya êrîşê; Selahedîn ji paş ve tevlî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=14}} Şer bi serkeftina zengiyan bi dawî bû, û li gorî dîroknasê kurd [[Elî îbn Elesîr]], Selahedîn bi alîkariya Şêrko di yek ji "serkeftinên herî berbiçav ên di dîroka tomarkirî de" tê hesibandin, her çend bêtir zilamên Şêrko hatin kuştin û şer ji hêla piraniya çavkaniyan ve wekî serkeftinek tevahî nayê hesibandin. Selahedîn û Şêrko ber bi [[Îskenderiye]] ve çûn ku li wir hatin pêşwazîkirin, pere û çek dan wan û bingehek peyda kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=15}} Piştî ku hêzek xaçperest-misirî ya bilindtir hewl da ku bajêr dorpêç bike, Şêrko artêşa xwe parçe kir. Ew û piraniya hêza xwe ji Îskenderiye vekişiyan, di heman demê de Selahedîn bi erkê parastina bajêr ma, ku li wir ew dorpêçkirî bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=16}} === Wezîfedarî li Misirê === [[Wêne:Saladin in Egypt Conquest.png|thumb|Pêvçûnên Selahedîn li Misirê]] Şêrko ji bo Misirê bi Şawer û [[Amalrîk I|Amalrîkê I]] re di têkoşîneke desthilatdariyê de bû ku Şawer alîkarî ji Amalrîk xwest. Li gorî agahiyan, di sala 1169an de, Şawer ji aliyê Selahedîn ve hatiye kuştin û Şêrko di dawiya wê salê de mir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=25}} Piştî mirina wî, hejmarek namzet ji bo rola wezîrê el-Edîd hatin nirxandin ku piraniya wan kurd bûn. Hevgirtina wan a etnîkî bandor li ser çalakiyên malbata eyûbî di kariyera wan a siyasî de kir. Selahedîn û hevkarên wî yên nêzîk ji bandora tirkan razî nebûn. Carekê [[Îsayê Hekarî]], cîgirê kurd ê Selahedîn, ji namzetekî ji bo wezîrê, mîrê kurd Qutb ad-Dîn el-[[Xanedana Hecbaniyan|Hecbanî]], xwest ku bi argumana ku "hem tu û hem jî Selahedîn kurd in û hûn ê nehêlin desthilatdarî bikeve destê tirkan" vekişe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |paşnav=Phillips |pêşnav=Jonathan |weşanger=Yale University Press |tarîx=2019 |rr=58 |isbn=978-0-300-24706-0 |cih=New Haven, CT }}</ref> Nûredîn cîgirê Şêrko hilbijart, lê el-Edîd Selahedîn tayîn kir ku şûna Şawer bigire wek wezîrê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28}} [[Wêne:Experimental crossbow mounted inside a shield, in the Tabṣira by Murḍi Ibn cĀlī Ibn Murḍi al-Ṭarsūsī written for Saladin, late Fāṭimid or early Ayyūbid Egypt, c.1170 CE (Ms. Hunt.264, f.117, Bodleian Library, Oxford, UK).jpg|thumb|Kevaneke ceribandinî ya ku di hundirê mertalekê de hatiye siwarkirin, di ''Tebşîra'' Murdî îbn Calî îbn Murdî el-Tarsûsî de ku ji bo Selahedîn, dawiya fatimiyan an destpêka eyûbiyan li Misirê, dora sala 1170 {{Pz}} hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=FROM AGHT’AMAR TO ‘AYN DĪWĀR: |paşnav=Nicolle |pêşnav=David |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2019-02-06 |rr=81–132 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1q26z2m.10 }}</ref>]] Sedema hilbijartina Selahedîn ku misilmanekî sunî bû, ji aliyê xelîfê şiî el-Edîd ve diguhere. Elî îbn Elesîr îdîa dike ku xelîfe piştî ku şêwirmendên wî jê re gotine ku "kesek ji Selahedîn qelstir an ciwantir tune ye" û "yek ji mîran [fermandaran] guh nedaye wî û xizmeta wî nekiriye", ew hilbijartiye. Lêbelê, li gorî vê guhertoyê, piştî hin danûstandinan, di dawiyê de piraniya mîran ew qebûl kiriye. Şêwirmendên El-Edîd jî guman dikirin ku Selahedîn ji bo parçekirina zengiyan li Sûriyeyê pêş dixin. El-Wehranî nivîsandiye ku Selahedîn ji ber navûdengê malbata wî di "comerdî û jêhatîbûna wan a leşkerî" de hatiye hilbijartin. [[Îmad ed-Dîn el-Îsfahanî|Îmad ed-Dîn]] nivîsandiye ku piştî heyama şîna kurt a ji bo Şêrko ku di dema wê de "raman ji hev cuda bûn", mîrên zengî biryar dane ku Selahedîn bidin û xelîfe neçar kirine ku "wî wekî wezîr veberhêne". Her çend meqam ji ber serokên misilan ên hevrik tevlihev bûn jî, piraniya fermandarên Sûriyeyê piştgirîya Selahedîn kirin ji ber rola wî di sefera Misirê de, ku tê de wî qeydek jêhatîbûnên leşkerî bi dest xist.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=28-29}} Li gorî çavkaniyên erebî yên wê demê, Selahedîn di 26ê adarê de wek wezîrê karên derve hat tayînkirin û "ji vexwarina şerabê poşman bû û ji bêserûberiyê vegeriya û cilên olî li xwe kir".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=32}} Ji ber ku di kariyera xwe de ji her demê bêtir hêz û serxwebûn bi dest xistibû, ew hîn jî bi mijara dilsoziya dawîn a di navbera el-Edîd û Nûredîn de rû bi rû mabû. Di dawiya salê de, komek leşker û mîrên misirî hewl dan ku Selahedîn bikujin, lê ji ber ku bi saya serokê îstîxbarata wî Elî îbn Sefyan niyeta wan dizanibûn, wî komplogerê sereke, Nacî, Mu'temîn el-Xîlefe - kontrolkerê sivîl ê Qesra Fatimiyan - girt û kuşt. Roja din, 50.000 leşkerên kole ên afrîkî ji alayên artêşa fatimiyan ên li dijî desthilatdariya Selahedîn, digel mîr û xelkên asayî yên Misirê, serhildanek li dar xistin. Heta 23ê tebaxê, Selahedîn serhildan bi biryardarî tepeser kir û careke din neçar ma ku bi dijwariyek leşkerî ji Qahîreyê re rû bi rû bimîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=34-36}} Ber bi dawiya sala 1169an ve, Selahedîn bi piştgiriya Nûredîn, hêzek mezin a xaçperest û [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansî]] li nêzîkî [[Dimyat]]ê têk bir. Piştre, di bihara 1170an de, Nûredîn bavê Selahedîn şand Misirê li gorî daxwaza Selahedîn û herwiha bi teşwîqkirina xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] yê li Bexdayê [[Mustencîd]] ku armanc dikir zextê li Selahedîn bike da ku xelîfeyê hevrikê xwe, el-Ad, ji desthilatê rake.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=38}} Selahedîn bi xwe jî li Misirê destê xwe xurt dikir û piştgiriya xwe li wir berfireh dikir. Wî dest bi dayîna meqamên bilind li herêmê ji endamên malbata xwe re kir; wî ferman da ku zanîngehek ji bo şaxa [[malikî]] ya îslama [[sunîtî]] li bajêr, û herwiha yek ji bo mezheba [[şafiî]] ku ew li [[Fûstat]]ê girêdayî bû, were avakirin.{{Sfn|Lyon & Jackson|1982|p=41}} Piştî ku xwe li Misirê bicîh kir, Selahedîn li dijî xaçperestan seferek da destpêkirin û di sala 1170an de [[Deyrê Balah]] dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Amalrîk garnîzonên xwe yên templar ji [[Şirîta Xezeyê|Xezeyê]] vekişand da ku di parastina Deyrê Balah de alîkariya wî bike, lê Selahedîn ji hêza wan reviya û di sala 1187an de Xezeyê girt. Di sala 1191an de Selahedîn kelehên li Xezeyê yên ku ji hêla qiral [[Baldwin III]] ve ji bo Şovalyeyên Templar hatibûn çêkirin, wêran kirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} Ne diyar e kengî, lê di heman salê de, wî êrîşî keleha xaçperestan a [[Eilat]]ê kir, ku li ser giravek li serê [[kendava Eqebeyê]] hatibû avakirin û girt. Ew ji bo derbasbûna hêzên deryayî yên misilmanan gef nexwar lê dikaribû komên piçûktir ên keştiyên misilmanan aciz bike û Selahedîn biryar da ku wê ji rêya xwe paqij bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=43}} == Desthildariya wî (1171-1193) == === Siltanê Misirê === Li gorî Îmad Ed-Dîn, Nûredîn di hezîrana 1171an de ji Selahedîn re nameyek nivîsandiye û jê re gotiye ku xelîfetiya ebasiyan li Misirê ji nû ve ava bike, ku Selahedîn du meh şûnda piştî teşwîqkirina zêde ji hêla Necmedîn Xebûşanî, ''feqîyê''şafî ku bi tundî li dijî desthilatdariya şiî li welêt bû, ev yek hevrêz kir.{{Sfn|Brett|2017|pp=228–29}}{{Sfn|Halm|2014}}{{sfn|Köhler|2013|p=44}} Bi vî awayî çend mîrên Misirê hatin kuştin, lê ji El-Edîd re hate gotin ku ew ji ber serhildana li dijî wî hatine kuştin.{{Sfn|Runciman|1951|p=229}} Li gorî gotinekê, ew paşê nexweş ket an jî jehrî bû.{{sfn|Köhler|2013|p=45}} Dema ku nexweş bû, wî ji Selahedîn xwest ku serdana wî bike da ku jê bixwaze ku ew lênêrîna zarokên xwe yên piçûk bike, lê Selahedîn qebûl nekir, ji ber ku ji xiyanetê li dijî ebasiyan ditirsiya û tê gotin ku piştî ku fêm kir ku El-Edîd çi dixwest, ji kiryara xwe poşman bûye.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=45}} Ew di 13ê îlonê de mir, û pênc roj şûnda, xutbeya ebasiyan li Qahîre û Fustatê hate ragihandi ku Mustadî wekî xelîfe hate ragihandin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=46-47}} Di 25ê îlonê de, Selahedîn ji Qahîreyê derket da ku bi Nûredîn re, ku dê ji Sûriyeyê êrîş bike, beşdarî êrîşeke hevbeş a li ser [[Keleha Kerakê|Kerak]] û Montrealê, kelehên çolê yên [[keyaniya Orşelîmê]] bibe. Lêbelê, berî ku bigihîje Montrealê, Selahedîn vegeriya Qahîreyê ji ber ku rapor wergirtin ku di nebûna wî de serokên xaçperestan piştgiriya xwe ya ji bo xayînên li hundirê Misirê zêde kirine da ku ji hundir ve êrîşî Selahedîn bikin û hêza wî kêm bikin, nemaze fatimiyan ku dest bi komployê kirin da ku rûmeta xwe ya berê vegerînin. Ji ber vê yekê, Nûredîn bi tena serê xwe çû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shahri |pêşnav=Waseem |paşnav2=Tahir |pêşnav2=Inayatullah |tarîx=2011-12-15 |sernav=Effect of cycloheximide on postharvest performance of cut spikes of Consolida ajacis cv. Violet Blue |url=https://doi.org/10.37855/jah.2011.v13i02.30 |kovar=Journal of Applied Horticulture |cild=13 |hejmar=02 |rr=128-134 |doi=10.37855/jah.2011.v13i02.30 |issn=0972-1045 }}</ref><ref name="Abu-Lughod">{{Jêder-kitêb |sernav=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350 |paşnav=Abu-Lughod |pêşnav=Janet L. |lînka-nivîskar=Janet Abu-Lughod |weşanger=Oxford University Press |sal=1991 |rr=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 243–244] |isbn=978-0-19-506774-3 |cih=New York |beş=The Mideast Heartland |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/243 |sala-orîjînal=1989 |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=rYlgGU2SLiQC&pg=PA244 }}</ref> Di havîna sala 1173an de, artêşeke ji Nûbiyayê û komek leşkerên fatimî yên [[ermenî]] yên berê li ser sinorê Misirê hatin ragihandin ku ji bo dorpêçkirina [[Eswan]]ê amadekariyan dikin. Mîrê bajêr ji Selahedîn alîkarî xwestibû û di bin serokatiya [[Tûran Şah]], birayê Selahedîn, de hêzên ewlehiyê wergirtibûn. Di encamê de, leşkerên nûbiyayî têk çûn; lê di sala 1173an de vegeriyan û dîsa têk çûn. Vê carê, hêzên misirî ji Eswanê pêşve çûn û bajarokê Qesr Îbrîm yê li herêma Nûbiyayê girtin. Selahedîn diyariyek ji Nûredîn re şand ku heval û mamosteyê wî bû û 60,000 dînar, "kelûpelên çêkirî yên ecêb", hin gewher û fîlek. Dema ku van kelûpelan dibir Şamê, Selahedîn fersend dît ku gundewarên xaçperestan wêran bike. Wî êrîşek li dijî kelehên çolê nekir lê hewl da ku erebên bedewî yê misilman ku li ser axa xaçperestan dijiyan ji holê rake da ku frankan ji rêberan bêpar bike.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=60-62}} Di 31ê tîrmeha 1173an de, bavê Selahedîn, Eyûb, di qezayek siwarbûnê de birîndar bû, ku di dawiyê de bû sedema mirina wî di 9ê tebaxê de.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=64}} Di sala 1174an de, Selahedîn Tûran Şah şand ku [[Yemen]]ê dagir bike da ku ew û bendera wê [[Aden]]ê bide deverên [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]]. === Dagirkirina Sûriyeyê === [[Wêne:Ayyubid expansion 1174-1193.png|thumb|400px|Herêmên dagirkerî yê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]], tevîhev kampanyayên Selahedîn, [[Şerefedîn Qerenqûş]] û [[Tûran Şah]] (birayê mezin yê Selahedîn).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The atlas of the Crusades |paşnav=Riley-Smith |pêşnav=Jonathan Simon Christopher |weşanger=New York : Facts on File |tarîx=1991 |rr=58 |isbn=978-0-8160-2186-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/atlasofcrusadesc00jona |paşnav2=Swanston Graphics Limited }}</ref>]] ==== Dagirkirina Şamê ==== Di destpêka havîna 1174an de, Nûredîn artêşek kom dikir û gazî [[Mûsil]], [[Amed]] û [[Cizîr]]ê dikir, wekî amadekariyek eşkere ji bo êrîşek li dijî Misira Selahedîn. Piştî eşkerekirina van amadekariyan, eyûbiyan civînek li dar xistin da ku li ser gefên îhtîmalî nîqaş bikin û Selahedîn leşkerên xwe li derveyî Qahîreyê kom kir. Di 15ê gulanê de, Nûredîn piştî ku nexweş bû û mir, desthilatdariya wî radestî kurê wî yê yanzdeh salî, [[Selîh Îsmaîl Melîk]] kir. Mirina wî ji bo Selahedîn serxwebûna siyasî hişt û di nameyek ji bo Selîh Îsmaîl de soz da ku "wek şûr tevbigere" li dijî dijminên xwe û behsa mirina bavê xwe wekî "lerzîna erdhejê" kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=73-74}} Piştî mirina Nûredîn, Selahedîn bi biryareke dijwar re rû bi rû ma; ew dikaribû artêşa xwe ji Misirê li dijî xaçperestan bigerîne an jî li bendê bimîne heta ku ji hêla Selîh Îsmaîl ve li Sûriyeyê were vexwendin da ku alîkariya wî bike û ji wir şerekî bide destpêkirin. Herwiha ew dikaribû Sûriyeyê berî ku bikeve destê hevrikekî, îlhaq bike, lê ew ditirsiya ku êrîşkirina li ser axa ku berê ya efendiyê wî bû - ku di prensîbên misilmanan de ku ew bawer dikir qedexe ye - wî wekî durû nîşan bide, bi vî rengî wî ji bo serokatiya şerê li dijî xaçperestan ne guncaw bike. Selahedîn dît ku ji bo bidestxistina Sûriyeyê, ew an hewceyê vexwendinek ji Selîh an jî hişyarkirina wî ye ku anarşiya potansiyel dikare ji xaçperestan bibe sedema xetereyê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=74-75}} Dema ku Selîh di meha tebaxê de ji bo [[Heleb]]ê hate veguhastin, Gumuştigîn, mîrê bajêr û fermandarekî berê yê Nûredîn, wesayeta wî girt ser xwe. Mîr amade bû ku hemû hevrikên xwe yên li Sûriyê û Kurdistanê, dest pê bi Şamê bike û ji text rake. Di vê rewşa awarte de, mîrê Şamê ji bo alîkariya li dijî Helebê serî li [[Seyfedîn Gazî II|Seyfedînê]] Mûsilê (pismamê Gumuştigîn) da, lê wî red kir, û Sûrî neçar kirin ku alîkariya Selahedîn bixwazin ku wî jî guh da.{{Sfn|Lane-Poole|1906|p=136}} Selahedîn bi 700 siwarên bijartî li çolê siwar bû, ji Kerakê derbas bû û dû re gihîşt [[Bosra]]yê. Li gorî vegotina wî bi xwe, "mîr, leşker û bedewî tevlî wî bûn - hestên dilê wan li ser rûyên wan dihatin dîtin."{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=81}} Di 23ê mijdara de, ew di nav pesindana giştî de gihîşt Şamê û li wir li mala kevin a bavê xwe bêhna xwe veda, heta ku deriyên [[Keleha Şamê]], ku fermandarê wê Reyhan di destpêkê de red kir ku teslîm bibe,{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=136}} çar roj şûnda, piştî dorpêçkirinek kurt ji hêla birayê wî [[Tûxtekîn Eyûbî]] ve, ji Selahedîn re hatin vekirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=83}} Ew xwe li kelehê bi cih kir û rêz û silavên niştecihan wergirt.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=61}} ==== Serkeftinên din li Sûriyeyê ==== [[Wêne:Saladin the Victorious.jpg|thumb|Wêneyekî sedsala 19an ê Selahedînê serkeftî, ji aliyê [[Gustave Doré]] ve.]] Selahedîn birayê xwe [[Tûxtekîn Eyûbî]] wek waliyê [[Şam]]ê hişt û bajarên din ên ku berê yên [[Nûredîn Zengî|Nûredîn]] bûn lê niha bi pratîkî serbixwe bûn, kêm kirin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Artêşa wî bi rehetî [[Hema, Sûriye|Hemayê]] fetih kir, lê ji ber hêza keleha wê ji êrîşa li ser [[Hims]]ê dûr ket.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=13}} Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Heleb]]ê ve çû û di 30ê kanûnê de piştî ku Gumuştigîn red kir ku textê xwe berde, ew dorpêç kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Es-Selîh ji tirsa girtina ji aliyê Selahedîn ve, ji qesra xwe derket û ji niştecihan xwest ku wî û bajêr radestî hêza dagirker nekin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=137}} Yek ji dîroknasên Selahedîn îdia kir ku "gel ket bin bandora wî".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}} Gumuştigîn ji [[Reşîdê Sînan]], serokê ''da'iyê'' [[Heşhaşî]] Sûriyeyê ku ji dema ku wî şûna [[Fatimî|fatimiyên Misirê]] girtibû, bi Selahedîn re di nav nakokiyan de bûn, xwest ku Selahedîn di kampa wî de bikuje.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=138}} Di 11ê gulana 1175an de, komek ji sêzdeh heşhaşiyan bi hêsanî ketin kampa Selahedîn, lê berî ku êrîşa xwe pêk bînin, ji hêla Nesîhê Xumartekîn li Ebû Qubeysê ve hatin tespîtkirin.<ref name="Lev22">{{harvnb|Lev|1999|p=22}}</ref> Yek ji wan ji hêla yek ji fermandarên Selahedîn ve hate kuştin û yên din jî dema ku hewl didan birevin hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=87}}{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=139}}{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Ji bo ku pêşveçûna Selahedîn asteng bike, [[Raymond III.|Raymondê Trablûsê]] hêzên xwe li nêzî çemê [[Kebîr]]ê kom kir ku ew li wir ji bo êrîşek li ser axa misilmanan bi cih bûn.{{Sfn|Nicolle|2011|p=20}} Selahedîn paşê ber bi Himsê ve çû, lê piştî ku jê re hate gotin ku hêzek alîkariyê ji hêla Seyfedîn ve ji bajêr re tê şandin, paşve vekişiya.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}}{{Sfn|Eddé|2011|p=392}}<ref name="Lev100-101">{{harvnb|Lev|1999|pp=100–101}}</ref> Di vê navberê de hevrikên Selahedîn li Sûriye û Cizîrê şerekî propagandayê li dijî wî dan destpêkirin, îdia kirin ku wî "rewşa xwe [xizmetkarê Nûredîn] ji bîr kiriye" û bi dorpêçkirina kurê xwe, "li dijî [[Xweda|xwedê]] xwe serî hildaye" û ti spasdarî ji bo efendiyê xwe yê kevin nîşan nedaye.<ref name="Lev1012">{{harvnb|Lev|1999|p=101}}</ref> Selahedîn armanc kir ku bi dawîanîna dorpêçê li dijî vê propagandayê derkeve û îdia kir ku ew îslamê ji xaçperestan diparêze; artêşa wî vegeriya Hemayê da ku li wir bi hêzek xaçperestan re şer bike.<ref name="Lev1012" /> Xaçperest berê xwe dan wir û Selahedîn ev yek wekî "serkeftinek ku deriyên dilê mirovan vedike" îlan kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=88-89}} Di demek kurt de piştî vê yekê, Selahedîn di adara 1175an de ketê Himsê û keleha wê girt, piştî berxwedana serhişk a parêzvanên wê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=140}}<ref name="Smail35-36">{{harvnb|Smail|1995|pp=35–36}}</ref> Serkeftinên Selahedîn ji bi Seyfedîn tirs kişand. Wekî mîrê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], tevî Gumuştigîn, wî Sûriye û [[Bakurê Kurdistanê]] wekî milkê malbata xwe didît û dema ku Selahedîn hewl da ku milkên xanedaniya xwe desteser bike, ew hêrs bû.<ref name="LyonsJackson221">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=221}}</ref> Seyfedîn artêşek mezin kom kir û şand Helebê ku parêzvanên wê bi bêsebrî li benda wan bûn.<ref name="Minorsky1953">{{Jêder-kitêb |sernav=Studies in Caucasian History: I. New Light on the Shaddadids of Ganja II. The Shaddadids of Ani III. Prehistory of Saladin |paşnav=Minorsky |pêşnav=V. |weşanger=CUP Archive |tarîx=1953 |rr=147 |isbn=978-0-521-05735-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Pzg8AAAAIAAJ&q=prehistory+of+Saladin }}</ref> Hêzên hevbeş ên [[Mûsil]] û Helebê li Hemayê li dijî Selahedîn meşiyan.<ref name="Minorsky1953" /> Selahedîn ku ji ber ku jimara wî pir kêmtir bû, di destpêkê de hewl da ku bi berdana hemî fetihên bakurê herêma Şamê bi zengiyan re li hev bike, lê wan red kir, israr kirin ku ew vegere Misirê.<ref name="Minorsky1953" /> Dema ku dît ku pevçûn neçar e, Selahedîn ji bo şer amade bû, li [[Şerê Hemayê 1175|qiloçên Hemayê]], li girên li kêleka [[çemê Asî]], pozîsyonek serdest girt.<ref name="Minorsky1953" /> Di 13ê nîsana 1175an de leşkerên zengiyan ji bo êrîşkirina hêzên wî meşiyan, lê di demek kurt de xwe ji hêla leşkerên eyûbî yên Selahedîn ve dorpêç kirin, ku wan ew perçiqandin.<ref name="Minorsky1953" /> Şer bi serkeftineke diyarker ji bo Selahedîn bi dawî bû ku reviyayên zengî heta deriyên Helebê şopandin û şêwirmendên es-Selîh neçar kirin ku kontrola Selahedîn li ser parêzgehên Şam, Hims û Hemayê, û herwiha hejmarek bajarokên li derveyî Helebê wekî [[Meeret Numan]], qebûl bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141}} [[Wêne:Battle of Saladin - Syria.jpg|thumb|400px|Selahedîn û artêşa xwe li ber dêrên Himsê]] Piştî serkeftina xwe ya li dijî zengiyan, Selahedîn xwe wek padîşah îlan kir û navê es-Selîh di nimêjên înê û pereyên misilmanan de tepeser kir. Ji wê demê û pê ve wî ferman da ku li hemû mizgeftên Sûriye û Misirê wek padîşahê serwer nimêj bê kirin û li şantiyeya [[Qahîre]]yê pereyên zêrîn ên bi sernavê wî yê fermî - ''el-Melîk an-Nesîr Yûsûf Eyûb'', ''ala'' ''xaya'' "padîşahê bi hêz ji bo alîkariyê, Yûsûf kurê Eyûb; bila al bilind be" derxistin. Xelîfeyê ebasî li [[Bexda]]yê bi dilxwazî ​​​​desthilatdariya Selahedîn pêşwazî kir û ew wekî "Siltanê Misir û Sûriyeyê" îlan kir. Şerê Hamayê dawî li pêşbirka desthilatdariyê ya di navbera eyûbî û zengiyan de neanî û rûbirûbûna dawî di bihara 1176an de çêbû. Selahedîn hêzên mezin ji Misirê kom kiribûn dema ku Seyfedîn leşkeran di navbera mîrektiyên piçûk yê kurdan ên [[Amed]] û [[Cizîr]]ê de kom dikir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=141-143}} Dema ku Selahedîn ji çemê Asî derbas bû û ji Hemayê derket, roj tarî bû. Wî ev yek wek nîşanek dît, lê wî meşa xwe ber bi bakur ve domand. Ew gihîşta gundê [[Girê Siltan]], ku bi qasî 25 km dûrî [[Heleb]]ê ye, li wir hêzên wî rastî artêşa Seyfedîn hatin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144}} Ew ber bi Helebê ve berdewam kir ku deriyên xwe hîn jî ji wî re girtî bûn, û li ber bajêr rawestiya. Di rê de artêşa wî gundê Buzê girt û dû re [[Minbic]] girt.<ref name="Lane-Poole1906p223">{{harvnb|Lane-Poole|1906|p=223}}</ref> Ji wir, ew ber bi rojava ve çûn da ku di 15ê gulanê de keleha [[Ezaz]]ê dorpêç bikin.<ref name="Lane-Poole1906p223" /> Çend roj şûnda dema ku Selahedîn di yek ji konên kaptanê xwe de bêhna xwe vedida, sûîqestkarek ber bi wî ve çû û bi kêrekê li serê wî da.<ref name="Lane-Poole1906p239-240">{{harvnb|Lane-Poole|1906|pp=239–240}}</ref> Qapaxa zirxê serê wî nehat qulkirin û ew karî destê sûîqestkar bigire - xencer tenê gambesonê wî dibire - û êrîşkar di demek kurt de hat kuştin.<ref name="Lane-Poole1906p239-240" /> Selahedîn ji hewldana kuştina xwe, ku wî Gumuştugin û sûîqestkaran bi komployê tawanbar kir, aciz bû û ji ber vê yekê hewldanên xwe di dorpêçê de zêde kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} Fermandarê ereban Ezîz di 21ê hezîranê de teslîm bû û Selahedîn hêzên xwe bi lez û bez ber bi Helebê ve şandin da ku Gumuştigîn ceza bike. Êrîşên wî dîsa rastî berxwedanê hatin, lê wî karî ne tenê agirbestekê, lê belê tifaqeke hevbeş bi Helebê re misoger bike, ku tê de destûr hat dayîn ku Gumuştigîn û es-Selîh kontrola xwe ya li ser bajêr bidomînin û di berdêla wê de, wan Selahedîn wekî serwerê hemû axa ku wî fetih kiriye nas kirin. Mîrên kurd yê [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] û [[Heskîf]]ê, hevalbendên misilman ên Helebê, jî Selahedîn wekî padîşahê Sûriyeyê nas kirin. Dema ku peyman hate îmzekirin, xwişka biçûk a es-Selîh hat ba Selahedîn û daxwaza vegerandina keleha Ezazê kir; wî guh da wê û bi gelek diyariyan ew ber bi deriyên Helebê ve bir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=144-146}} === Kampanyayên wî li dijî heşhaşiyan === [[Wêne:Masyaf - Gesamtansicht.jpg|thumb|Selahedîn di tebaxa 1176an de di bin şert û mercên ne diyar de dorpêçkirina keleha [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ([[Heşhaşî]]) a [[Mesyaf]]ê ku ji hêla [[Reşîdînê Sînan]] ve dihat fermandarkirin, bi dawî kir.]] Selahedîn êdî bi hevrikên xwe yê [[Xanedana Zengiyan|zengî]] û [[keyaniya Orşelîmê]] re li ser agirbestê razî bû (ya paşîn di havîna 1175an de qewimî), lê rastî gefên mezheba [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya bi navê [[heşhaşî]], ku [[Reşîde Sînan]] pêşengiya wê dikir, hatin. Ew li [[çiyayê Elewiyan]] bicîh bûn û neh kelehên wan fermandar bûn ku hemî li ser bilindahiyên mezin hatibûn avakirin. Gava ku wî piraniya leşkerên xwe şanda Misirê, Selahedîn di tebaxa 1176an de artêşa xwe ber bi rêzeçiyayên Elewiyan ve bir. Piştî ku gund wêran kir, lê di tu kelehekê de nekarî fetih bike, di heman mehê de paşve vekişiya. Piraniya dîroknasên misilman îdîa dikin ku apê Selahedîn, waliyê Hemayê, di navbera wî û Sînan de navbeynkariya peymanek aştiyê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=148}}{{Sfn|Willey|2001|p=47}}{{sfn|Lewis|1969|p=123}} Selahedîn ji bo parêzvanên xwe çirayên girêdanê peyda kirin û tebeşîr û xweliyan li dora konê xwe yê li derveyî [[Mesyaf]]ê - ku ew dorpêç kiribû - belav kir da ku şopa sûîqestan tesbît bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Li gorî vê guhertoyê, şevekê parêzvanên Selahedîn dîtin ku şewqek ji girê Mesyafê dibiriqî û dûv re di nav konên eyûbiyan de winda bû.{{sfn|Lewis|1969|p=127}} Di cih de, Selahedîn şiyar bû û dît ku kesek ji kon derdikeve. Wî dît ku çira ji cihê xwe hatine danîn û li kêleka nivîna xwe skonên germ ên bi şiklê taybetî yê sûîqestan danîn û li jor noteyek bi xencerekî jehrî hatibû danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Letters from the East : Crusaders, Pilgrims and Settlers in the 12th–13th centuries |weşanger=Ashgate |tarîx=2013 |rûpel=92 |isbn=978-1-4724-1395-6 |cih=Farnham, Surrey |kesên-din=Barber, Malcolm., Bate, Keith |oclc=846946318 }}</ref> Di notê de gef li wî dihat xwarin ku heke ew ji êrîşa xwe venekişe, ew ê were kuştin. Selahedîn bi dengekî bilind qêriya û got ku Sînan bi xwe ew kes bû ku ji kon derketibû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=149-150}} Guhertoyeke din jî îdîa dike ku Selahedîn bi lez û bez leşkerên xwe ji Mesyafê vekişandin ji ber ku ew bi lezgînî hewce bûn da ku hêzek xaçperestan li nêzîkî [[çiyayê Libnanê]] biparêzin.{{Sfn|Willey|2001|p=47}} Di rastiyê de, Selahedîn hewl da ku bi Sînan û heşhaşiyên wî re hevpeymaniyek çêbike, di encamê de xaçperestan ji hevalbendek bihêz li dijî xwe bêpar hiştin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} Ji ber ku derxistina xaçperestan wekî berjewendiyek û pêşaniyek hevbeş dîtin, Selahedîn û Sînan piştre têkiliyên hevkariyê parastin, yê paşîn kontîngentên hêzên xwe şandin da ku artêşa Selahedîn di hejmarek eniyên şer ên biryardar ên paşîn de xurt bike.{{Sfn|Willey|2001|p=48}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual |paşnav=Bosworth |pêşnav=Clifford E. |weşanger=Columbia University Press |sal=1996 |rr=71–75 }}</ref> === Vegera Qahîreyê û seferên li Filistînê === [[Wêne:Citadel of Salah El.Din.jpg|thumb|[[Keleha Selahedîn]] ji aliyê Selahedîn ve di sala 1176an de dest bi avakirina wê hatiye kirin da ku wekî navenda desthilatdariya Misirê xizmet bike. Avahiyên paşê di nav sedsalan de lê hatine zêdekirin.]] Piştî ku Selahedîn ji çiyayên Elewiyan derket, ew vedigere Şamê û leşkerên xwe yên sûriyeyî vegerandin malê. Wî [[Tûran Şah]] wekî fermandarê leşkerî yê Sûriyeyê hişt û tenê bi şagirtên xwe yên şexsî re çû Misirê. Di 22ê Îlonê de ew gihîşt [[Qahîre]]yê. Piştî ku nêzîkî du salan ne li wir bû, li Misirê gelek tişt hebûn ku wî organîze û çavdêrî bike, ango xurtkirin û ji restorkirinên avahîsaziya Qahîreyê. Sûrên bajêr hatin tamîrkirin û dirêjkirinên wan hatin danîn, di heman demê de avakirina [[keleha Qahîreyê]] dest pê kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=151}} "Bîra Yûsif" a 85 metrê kûr li ser fermana Selahedîn hate çêkirin. Karê giştî yê sereke ku wî li derveyî Qahîreyê ferman da, pira mezin a li [[Gîza]]yê bû ku armanc ew bû ku li dijî dagirkirinek potansiyel a [[Morî (gel)|morî]] bergiriyek çêbike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn li Qahîreyê ma û çavdêriya başkirinên wê kir, zanîngehên wekî Medreseya Şûrçêkeran ava kir û rêveberiya navxweyî ya welêt ferman da. Di mijdara 1177an de ew dest bi êrîşekê li ser [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] kir; xaçperest vê dawiyê hatibûn nav axa Şamê, ji ber vê yekê Selahedîn dît ku agirbest êdî ne hêjayî parastinê ye. Xiristiyanan beşek mezin ji artêşa xwe şandin da ku keleha [[Harem, Sûriye|Harem]] a li bakurê [[Heleb]]ê dorpêç bikin, ji ber vê yekê başûrê Filistînê parêzvanên hindik hebûn.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=153}} Selahedîn rewş gihîşt wê astê û ber bi [[Eşkalon]] ve meşiya, ku wî wekî "bûka Sûriyeyê" bi nav kir. [[Williamê Tîrê]] tomar kir ku artêşa eyûbiyan ji 26,000 leşkeran pêk dihat, ku ji wan 8,000 hêzên elîtê û 18,000 leşkerên reşik ên ji [[Sûdan]]ê bûn. Ev artêş dest bi êrîşkirina gundan, talankirina [[Remle]] û [[Lod]]ê kir û heta [[deriyên Orşelîmê]] belav bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=154}} === Şer û agirbest bi Baldwîn re === [[Wêne:Schlacht von Montgisard 2.jpg|thumb|350px|Xaçperestan li hembera dagirkerên eyûbî di [[şerê Montsîgardê]]]] Eyûbiyan destûr dan [[Baldwîn IV ê Orşelîmê]] ku bi [[Şovalyeyên Templar]] ên navdar ên li [[Xeze]]yê re bikeve Eşkalonê bêyî ku li dijî êrîşeke ji nişka ve tedbîran bigire. Her çend hêza xaçperestan tenê ji 375 şovalyeyan pêk dihat jî, Selahedîn ji ber hebûna fermandarên templar ên pir jêhatî dudilî kir ku wan kemînê deyne. Di 25ê mijdarê de, dema ku piraniya artêşa eyûbiyan ne li wir bû, Selahedîn û zilamên wî di [[şerê Montgisardê]] de (dibe ku li [[Gezer]]ê, ku wekî Tell Jezar jî tê zanîn) li nêzî Remleyê hatin şaşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://stmuscholars.org/the-battle-of-montgisard/#markerref-149253-13 |sernav=The Battle of Montgisard: A Heroic Stand Against the Odds – StMU Research Scholars }}</ref> Berî ku ew karibin xwe ava bikin, hêza Templar artêşa Eyûbiyan bi şûrên laş bi laş têk birin. Di templar de Selahedîn hewl da ku zilamên xwe di rêza şer de birêxistin bike, lê ji ber ku parêzvanên wî dihatin kuştin, wî dît ku têkçûn neçar e û ji ber vê yekê bi mayîyek piçûk ji leşkerên xwe li deveyekî bilez siwar bû, heta xaka Misirê siwar bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=155}}{{sfn|Stevenson|1907|p=217}} Selahedîn, ji ber têkçûna xwe ya li Montgisardê bêhêvî nebû, amade bû ku careke din li dijî xaçperestan şer bike. Di bihara 1178an de, ew di bin dîwarên [[Hims]]ê de kamp danî û çend pevçûn di navbera fermandarên wî û artêşa xaçperestan de çêbûn. Hêzên wî yên li Hemayê li ser dijminê xwe serkeftinek bi dest xistin û talanê, digel gelek dîlên şer, anîn cem Selahedîn ku ferman da ku dîl ji ber "talankirin û wêrankirina erdên bawermendan" werin serjêkirin. Wî mayîna salê li Sûriyeyê derbas kir bêyî ku bi dijminên xwe re rûbirû bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=156}}<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Welsh |pêşnav1=William E. |tarîx=2016 |sernav=A day of terrible slaughter |url=https://www.jstor.org/stable/48578533 |kovar=Medieval Warfare |cild=6 |hejmar=1 |rr=28–35 |jstor=48578533 }}</ref> [[Wêne:JacobsFordBattlefield.jpg|thumb|Meydana şer li pîra Yakûbê, ji qeraxa rojava ber bi qeraxa rojhilatê [[çemê Urdunê]] ve xuya dike.]] Xizmetên îstîxbaratê yên Selahedîn ji wî re ragihandin ku xaçparêz pîlan dikin ku êrîşekê bikin li ser Sûriyeyê. Wî ferman da yek ji fermandarên xwe, [[Ferûx Şah]], ku bi hezar leşkerên xwe sinorê [[Şam]]ê biparêze da ku li benda êrîşekê bin, dûv re vekişin, ji şer dûr bisekinin, û li ser giran fenerên hişyariyê vêxin, piştî vê yekê Selahedîn dê bimeşe. Di nîsana 1179an de, xaçparêz û templaran bi serokatiya qiral Baldwîn li benda berxwedanê nebûn û li bendê man ku êrîşek ji nişka ve li ser şivanên misilman ên ku pez û keriyên xwe li rojhilatê [[girên Golan]]ê diçêriyan bidin destpêkirin. Baldwîn pir bi lez û bez pêş ve çû da ku hêza Ferûx Şah bişopîne, ku li başûrê rojhilatê [[Quneytir]]ê kom dibû û paşê ji hêla eyûbiyan ve hate têkbirin. Bi vê serkeftinê, Selahedîn biryar da ku ji Misirê leşkerên zêdetir gazî bike; wî ji [[Ehmed Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] xwest ku 1500 siwaran bişîne.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=136}} Di havîna 1179an de, qiral Baldwîn li ser rêya Şamê qereqolek danîbû û armanc kiribû ku rêgehek li ser [[çemê Şeriyayê]] xurt bike ku nêzîkbûna deşta [[Banyas]]ê (deşt di navbera misilman û xiristiyanan de hatibû dabeşkirin) kontrol bike. Selahedîn 100,000 zêr pêşkêşî Baldwîn kiribû da ku dev ji projeyê berde, ku bi taybetî ji bo misilmanan pir acizker bû, lê bê feyde bû. Piştre wî biryar da ku keleha ku jê re "Xastelêt" digotin û ji hêla şovalyeyên templar ve dihat parastin, hilweşîne, û baregeha xwe bar kira Banyasê. Dema ku xaçperestan bi lez daketin da ku êrîşî hêzên misilmanan bikin, ew ketin nav bêserûberiyê, û piyade li paş man. Tevî serkeftina destpêkê, wan misilmanan ewqas dûr şopandin ku belav bûn û Selahedîn bi komkirina leşkerên xwe û êrîşkirina ser xaçperestan sûd wergirt. Şer bi serkeftinek diyarker a eyûbiyan bi dawî bû û gelek şovalyeyên payebilind hatin girtin. Piştre Selahedîn çû ku kelehê dorpêç bike, ku di 30ê tebaxa 1179an de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=157-159}} Di bihara sala 1180an de, dema ku Selahedîn li herêma [[Sefad]]ê bû, ji bo destpêkirina sefereke dijwar li dijî [[Keyaniya Orşelîmê|qiraliteya Orşelîmê]], qiral Baldwîn bi pêşniyarên aştiyê qasid şandin ba wî. Ji ber ku ziwabûn û berhemên xirab karê komîseriya wî asteng dikirin, Selahedîn razî bû ku agirbestê îmze bike. [[Reymondê III.|Reymondê Trablûsê]] agirbest şermezar kir lê piştî êrîşeke eyûbiyan li ser axa wî di meha gulanê de û piştî xuyabûna flota deryayî ya Selahedîn li derveyî bendera [[Tartûs]]ê, neçar ma ku qebûl bike.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=160-161}} === Karûbarên navxweyî === [[Wêne:Ayyubids. Egypt. al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). 1169-1193 CE. Citing Abbasid caliph an-Nasir. Dimashq (Damascus) mint. Dated AH 583 (1187-1188 CE).jpg|thumb|350px|[[Dîrham]]ê Selahedîn (1187-1188).<br>Nivîsa pêş: "Mîr, Parêzvan, Rûmeta cîhanê [û] baweriyê"; li kêlekê: "Yusif bin Eyûb, Li Şamê hate kuştin, Sala sê û heştê û pêncsed".<br>Nivîsa piş: "[[Îmam Neşiredîn Ellah]], Fermandarê Bawermendan"; li kêlekê: "Ji bilî Xwedê ti xwedayekî din tune ye, [[Muhemmed]] pêxemberê Xwedê ye".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luftgefäße |paşnav=Balog |pêşnav=Arthur |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1919 |rr=89–93 |isbn=978-3-642-51923-9 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-51985-7_19 |paşnav2=Sygall |pêşnav2=Salomon }}</ref>]] Di hezîrana 1180an de, Selahedîn li [[Goksû]]yê ji bo Nûredîn Mihemed, mîrê [[Xanedana Ertûqî|ertûqî]] yê [[Heskîf]]ê, resepsiyonek li dar xist û diyariyên ku li gorî [[Îmadedîn Zengî|Îmadedîn]] zêdetirî 100,000 dînar bûn pêşkêşî wî û birayê wî Ebû Bekir kir. Ev yek ji bo xurtkirina hevpeymaniyekê bi ertûqiyan re û bandorkirina mîrên din ên li [[Kurdistan]] û [[Anatolya]]yê bû. Berê, Selahedîn piştî ku herdu ketin nav pevçûnê, pêşniyar kir ku di navbera Nûredîn û [[Qiliç Arslanê II.]] - siltanê [[Siltanatiya Rûmê|siltanatiya rûmê]] - de navbeynkariyê bike. Yê paşîn daxwaz kir ku Nûredîn erdên ku wekî mehrê ji bo zewaca bi keça wî re hatibûn dayîn, vegerîne dema ku wî rapor wergirtin ku ew rastî îstismara keça wî tê û ji bo bidestxistina axa selcûqî tê bikaranîn. Nûredîn ji Selahedîn xwest ku di vê mijarê de navbeynkariyê bike, lê Arslan red kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Piştî ku Nûredîn û Selahedîn li Goksûyê civiyan, mîrê bilind ê selcûqiyên Anatolyayê, Îxtiyar Edînê Hesen, daxwaza Arslan piştrast kir, piştî vê yekê peymanek hat çêkirin. Selahedîn paşê hêrs bû dema ku peyamek ji Arslan wergirt ku Nûredîn bi îstismara li dijî keça xwe tawanbar dikir. Wî gef xwar ku êrîşî bajarê [[Meletî|Meletiyê]] bike û got, "ev du roj meş e ji bo min û ez ê heta ku ez negihîjim bajêr ji hespê xwe dernekevim." Selcûqiyan ji ber vê gefê tirsiyan û ji bo danûstandinan zext kirin. Selahedîn hîs kir ku Arslan rast e ku li keça xwe xwedî derdikeve, lê Nûredîn li cem wî penageh girtibû, û ji ber vê yekê ew nikaribû baweriya wî xiyanet bike. Di dawiyê de li hev hat kirin ku keça Arslan ji bo salekê were şandin û heke Nûredîn bicî neyne, Selahedîn dê dest ji piştgiriya xwe ya ji bo wî berde.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=148}} Selahedîn Ferûx-Şah li ser Sûriyeyê hişt û di destpêka sala 1181an de vegeriya [[Qahîre]]yê. Li gorî dîroknasê ereb [[Ebû Şema]], wî niyeta xwe hebû ku meha [[Remezan (meh)|Remezanê]] li Misirê derbas bike û dû re di havînê de here [[Meke]]yê ji bo [[hec]]ê. Ji ber sedemek nediyar, xuya ye ku wî pîlanên xwe yên derbarê hecê de guhertiye û di hezîranê de dema ku qeraxên [[Nîl|çemê Nîlê]] vedikole hatiye dîtin. Ew dîsa bi erebên bedewî re ketiye nav pevçûnê; wî du ji sêyan ji milkên wan rakirine da ku wekî tezmînat ji bo xwediyên milkên li [[Feyyûm]]ê bikar bîne. Erebên bedewî herwiha bi bazirganiya bi xaçperestan re hatine tawanbarkirin û di encamê de genimê wan hatiye desteserkirin û ew neçar mane ku ber bi rojava ve koç bikin. Paşê keştîyên şer ên eyûbiyan li dijî korsanên çemê bedewiyan, yên ku qeraxên gola Tanîsê talan dikirin, hatine bicihkirin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1906|p=156}} Di havîna sala 1181an de, rêvebirê berê yê qesra Selahedîn [[Behaeddîn Qereqûş]] rêberiya hêzekê kir da ku Mecedîn - cîgirê berê yê Tûran-Şah li bajarokê [[Zebîd]] yê [[Yemen]]ê îro - bigirin dema ku ew li milkê xwe yê li Qahîreyê [[Îmadedînê Îşfehanî]] pêşwazî dikir. Kesên nêzîk yê Selahedîn Mecedîn bi desteserkirina dahatên Zebîd tawanbar kirin, lê Selahedîn bi xwe bawer dikir ku delîl tune ku piştgiriyê bide van îdiayan. Wî Mecedîn bi berdêla dayîna 80,000 dînar serbest berda. Wekî din, dê pereyên din ji birayên Selahedîn [[Ehmedê Necmedîn Eyûbî|Ehmedê Necmedîn]] û Tacê Milik yê Burî re werin dayîn. Girtina Mecedîn a nakokbar beşek ji nerazîbûna mezintir a têkildarî piştî derketina Tûran-Şah ji Yemenê bû. Her çend cîgirên wî berdewam dahatên ji wîlayetê ji wî re dişandin jî, desthilata navendî kêm bû û di navbera Îzedînê Osmanê yê [[Aden]]ê û Hîtan yê Zebîdê de pevçûnek navxweyî derket. Selahedîn di nameyekê de ji Ehmedê Necmedîn re nivîsand:{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=158-159}} {{Quote|"Ev axa Yemenê xezîneyek e... Me ew fetih kir, lê heta roja îro me tu vegerandin û tu sûd jê nedîtiye. Tenê lêçûnên bêhejmar, şandina leşkeran... û bendewariyên ku di dawiyê de tiştê ku hêvî dikir nedan."}} === Fetîhkirinên împeralî === [[Wêne:Dirham of Saladin, 1215-1216.jpg|thumb|350px|Selahedîn li ser dîrhemeke piştî mirina [[Eşref Mûsa]], bi nivîsa li ser rûyê pêş: "Padîşahê Serkeftî, Dadperweriya Cîhan û Baweriyê, Yûsif ibn Eyûb".{{Sfn|Nicolle|2011|p=26}} Dîroka wê 1215 {{Pz}} ye; di jiyana Selahedîn de jî pereyên wekhev hatine çapkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=coin {{!}} British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1865-0804-40-X |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The British Museum |ziman=en }}</ref>]] ==== Kampanyayên li dijî xaçperestên frankî û şerê li dijî zengiyan ==== Seyfedîn di hezîrana 1181an de berê miribû û birayê wî Îzedîn serokatiya [[Mûsil]]ê mîras girt.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Di 4ê kanûna paşîn de, prensê tac ê [[Xanedana Zengiyan|zengiyan]], Selîh, li [[Heleb]]ê mir. Berî mirina xwe, wî ji efserên xwe yên sereke sond xwar ku bi Îzedîn re dilsoz bin, ji ber ku ew tenê hikumdarê zengiyan bû ku têra xwe bihêz bû û li dijî Selahedîn derkeve. Îzedîn li Helebê hate pêşwazîkirin, lê dagirkirina wê û Mûsilê barekî giran li ser şiyanên wî çêkir. Bi vî awayî, wî Heleb da birayê xwe [[Îmadedîn Zengî]], di berdêla [[Şingal]]ê de. Selahedîn ji bo rêzgirtina li peymana ku berê bi zengiyan re çêkiribû, li dijî van danûstandinan ti dijberî nekir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164-165}} Di 11ê gulana 1182an de, Selahedîn, ligel nîvê artêşa eyûbiyên Misirê û gelek sivîlan, ji Qahîreyê ber bi Sûriyê ve çûn. Êvara berî ku biçe, ew bi hevalên xwe re rûnişt û mamosteyê yek ji kurên wî rêzek helbestan vegot: "ji bêhna giyayê çavê ga yê [[Necid]]ê kêfê bistînin, ji ber ku piştî vê êvarê ew êdî nayê". Selahedîn ev yek wekî nîşanek xirab fêm kir û careke din Misir nedît.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=149}} Dizanibû ku hêzên xaçperestan li ser sinor kom bûne da ku wî bigirin, wî rêya çolê ya di [[nîvgirava Sîna]]yê re ber bi [[Eqebe]]yê li serê [[kendava Eqebeyê]] girt. Selahedîn, bêyî ku rastî dijberiyê were, gundewarê [[Keleha Montrealê|Montrealê]] wêran kir, di heman demê de hêzên Baldwîn temaşe dikirin û red dikirin ku destwerdanê bikin. Ew di meha hezîranê de gihîşt Şamê da ku hîn bibe ku Ferûx Şah êrîşî [[Celîle]] kiriye, gundê [[Deburiye]] talan kiriye û Hebîs Celdek, kelehek pir girîng ji bo xaçperestan, girtiye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=167}} Di meha tîrmehê de, Selahedîn artêşa xwe ji [[Urdun]]ê derbas kiriye û ber bi Celîlê ve birine, li wir ew ber bi başûr ve meşiya da ku [[Beytsan]]ê talan bike. Di şerekî neqediyayî de li nêzî Kela Belvoirê bi hêzek girîng a xaçperestan re rû bi rû ma, lê ew nekarî artêşa xiristiyanan tune bike û êdî nekarî ji hêla mentiqî ve artêşa xwe bidomîne, ji ber vê yekê ew ji çem vekişiya. Di meha tebaxê de, ew ji [[geliyê Bikayê]] derbasî [[Bêrût]]ê bû, li wir ew bi fîloya Misirê re civiya û bajar dorpêç kir. Ji ber ku nekarî pêşde biçe, piştî çend rojan ew vekişiya da ku li [[Mezopotamya]]yê bi meseleyan re mijûl bibe.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=168-169}} Mîrê [[Herran]]ê [[Gokborî]], Selahedîn vexwend ku herêma [[Mîrektiya Botan|Botan]] ku [[Bakurê Kurdistanê]] pêk tîne, dagir bike. Wî pabend bû û agirbesta di navbera wî û zengiyan de di îlona 1182an de bi fermî bi dawî bû.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Berî meşa wî ya ber bi Botanê ve, di navbera hikumdarên zengiyan ên herêmê de alozî çêbûbû, bi giranî ji ber nexwestina wan a rêzgirtina ji bo [[Mûsil]]ê.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=164}} Berî ku ew derbasî [[Firat]]ê bibe, Selahedîn sê rojan Heleb dorpêç kir û ev yek nîşan da ku agirbest bi dawî bûye.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Dema ku gihîşt bajarokê Bîrayê ku nêzîkiya Firatê ye, Gokborî û [[Nûredînê Heskîfê]] tevlî wî bûn û hêzên hevbeş bajarên Cizîrê yek li dû yekê girtin. Pêşî [[Riha]] ket, piştre [[Sirûc]], paşê [[Reqa]], [[Qirqesiya]] û [[Nisêbîn]].{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} Reqa xaleke girîng a derbasbûnê bû û di destê Qutbedîn Înal de bû ku di sala 1176an de [[Minbic]] ji Selahedîn winda kiribû. Dema ku wî mezinahiya artêşa Selahedîn dît, wî hewlek hindik da ku li ber xwe bide û bi şertê ku ew ê milkê xwe biparêze, teslîm bû. Selahedîn bi weşandina artêşekê ku ferman da ku hejmarek bacan werin betalkirin û hemî behskirina wan ji tomarên xezîneyê were jêbirin, tavilê bandor li şêniyên bajêr kir û diyar kir ku "hikûmdarên herî belengaz ew in ku berîkên wan qelew û gelê wan zirav in". Ji Reqayê, ew çû ku gundèn el-Fudeyn, el-Huseyn, Maksîm, Dureyn, 'Ereban û Xabûr fetih bike - ku hemîyan sond xwaribûn ku jê re dilsoz bin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=176}} Selahedîn dest bi girtina Nisêbînê kir û ti berxwedanek pêşkêş ne hewce bû. Nisêbîn, bajarekî navîn, ne xwedî girîngiyeke mezin bû, lê di navbera [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û Mûsilê de di cihekî stratejîk de bû û bi hêsanî digihîşte [[Amed]]ê.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=177}} Di nav van serkeftinan de, Selahedîn agahî wergirt ku xaçperest êrîşî gundên Şamê dikin. Wî bersiv da:{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} {{Quote|"Bila ew... dema ku ew gundan hildiweşînin, em bajaran digirin; dema ku em vegerin, em ê xwedî hêzek mezintir bin ku em li dijî wan şer bikin."}} Di vê navberê de, li Helebê mîrê zengiyan êrîşî bajarên Selahedîn ên li bakur û rojhilat kir, wek Balîs, Minbic, Sirûc, Buza'a, Kerzeyn. Wî keleha xwe ya li [[Ezaz]]ê jî wêran kir da ku rê li ber karanîna wê ji hêla eyûbiyan ve bigire ger ew bixwazin wê fetih bikin.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=169-170}} === Şer ji bo Mûsilê === [[Wêne:Badr al-Din Lulu frontispiece (guards).jpg|thumb|350px|Leşkerên fermandarê zengî yê kurd [[Bedredînê Lûlû]] ji [[Mûsil]]ê, bi şûr û kincê [[qebe]], baskên [[tîraz]], pêlav û şapikê şerbûş. Kitabê Axanî, 1218–1219.]] Dema ku Selahedîn nêzîkî [[Mûsil]]ê bû, ew bi pirsgirêka dagirkirina bajarekî mezin û rewakirina vê kiryarê re rû bi rû ma.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=178}} Zengiyên Mûsilê alîkariya [[Nesir (xilafê ebasî)|Nesir]] digerîn, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] li [[Bexda]]yê dan ku wezîrê wî wan tercîh dikir. Nesir Bedirê Bedir (kesayetiyek dînî ya payebilind) şand da ku di navbera her du aliyan de navbeynkariyê bike. Selahedîn di 10ê mijdara 1182an de gihîşt bajêr. Îzedîn şertên wî qebûl nekir ji ber ku wî ew bêrûmet û berfireh didît û Selahedîn tavilê bajarê bi kelehek xurt dorpêç kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=179}} Piştî çend pevçûnên biçûk û bêçareseriyekê di dorpêça ku ji hêla xelîfe ve hatibû destpêkirin, Selahedîn niyeta wê ew bû ku rêyek bibîne ku bêyî ku zirarê bide navûdengê xwe vekişe û di heman demê de hin zextên leşkerî bidomîne. Wî biryar da ku êrîşî [[Şingal]]ê bike ku ji hêla birayê Îzedîn Şerefdîn ve dihat girtin. Bajar piştî şerekî 15 rojan di 30ê kanûna paşîn de ket.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=180-181}} Leşkerên Selahedîn dîsîplîna wan şikandin û bajar talan kirin; Selahedîn tenê bi şandina wan bo Mûsilê karî walî û efserên wî biparêze. Piştî ku li Şingalê garnîzonek ava kir, ew li benda hevpeymaniyek bû ku ji hêla Îzedîn ve hatibû kom kirin ku ji hêzên wî, yên ji [[Heleb]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Serhed|zozanê kurdan]] de pêk dihat.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=171}} Selahedîn û artêşa wî di sibata 1183an de li [[Herran]]ê li dijî hevpeymaniyê civiyan, lê gava ku ew nêzîkbûna wî bihîst, ya paşîn ji Selahedîn re peyamber şandin û daxwaza aştiyê kirin. Her hêzek vegeriya bajarên xwe û dîroknasê ereb Elfedîl nivîsand: "Ew [hevbendiya Îzedîn] mîna mêran pêşve çûn, mîna jinan ew winda bûn."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Рипол Классик |tarîx=1903 |rr=172 |isbn=978-5-87674-321-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=tmcPAwAAQBAJ&pg=PA172&redir_esc=y }}</ref> Di 2ê adarê de, Ehmedê Necmedîn ji Misirê Selahedîn re nivîsand ku xaçperestan li "dilê Îslamê" xistine. Reynaldê Xetiliyon keştî şandibûn [[kendava Eqebeyê]] da ku êrîşî bajar û gundên li peravên [[deryaya Sor]] bike. Ev ne hewldanek bû ku bandora xaçperestan li wê deryayê berfireh bikin an jî rêyên bazirganiyê bigirin, lê tenê tevgerek korsan bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=184}} Digel vê yekê, Îmaedîn dinivîse ku êrîş ji bo misilmanan tirsnak bû ji ber ku ew bi êrîşên li ser wê deryayê nehatibûn fêr kirin, û îbn Elesîr zêde dike ku niştecihên wê derê ne wekî şervan û ne jî wekî bazirganan ezmûna xaçperestan tune bû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=185}} [[Wêne:Inlaid brass writing box showing 'Scorpio' wearing a mail hauberk, from Mosul AD 1200-1250. (Franks Bequest, British Mus., London).jpg|thumb|Hûrgiliya qutiya nivîsandinê ya ji sifir a xemilandî, leşkerek eyûbî ku cilekî zincîrî li xwe kiriye. [[Mûsil]], 1230–1250 {{Pz}}, Muzexaneya Brîtanî.]] Ji [[Îbn Cûbeyr]] re hat gotin ku şanzdeh keştîyên misilmanan ji aliyê xaçperestan ve hatine şewitandin, dû re keştîyek û karwanek hecî li [[Eydeb]]ê girtin. Wî herwiha ragihand ku ew dixwazin êrîşî [[Medîne]]yê bikin û cenazeyê pexemberê [[Muhemmed]] rakin. [[Meqrîzî]] bi îdiaya ku gora Muhemmed dê ji bo axa xaçperestan were veguhastin da ku misilman li wir [[hec]]ê bikin, ev gotegot zêde kir. Ehmedê Necmedîn Eyûbî di bin fermandariya kirêgirekî kurd [[Bedredînê Lûlû]] de keştîyên xwe yên şer ji Fustat û [[Îskenderiye]]yê veguhezand deryaya Sor. Wan dorpêça xaçperestan şikandin, piraniya keştîyên wan wêran kirin û yên ku lenger danîn û reviyan çolê şopandin û girtin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=186}} Xaçperestên saxmayî ku hejmara wan 170 bû, ji aliyê Selahedîn ve li bajarên cûrbecûr yên misilmanan hatin kuştin.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=187}} Ji aliyê Selahedînê ve şerê li Mûsilê baş derbas bû, lê dîsa jî ew negihîşt armancên xwe û artêşa wî piçûk dibû; Teqî Edîn zilamên xwe vegeranda Hemayê, di heman demê de Nesîrê Mihemed û hêzên wî çûn. Vê yekê Îzedîn û hevalbendên wî teşwîq kir ku êrîşê bikin. Hevpeymaniya berê li Herzemê, ku nêzîkî 140 km dûrî Herranê ye, ji nû ve kom bû. Di destpêka nîsanê de, bêyî ku li benda Nesîrê Mihemed bimînin, Selahedîn û Teqî Edîn dest bi pêşveçûna xwe ya li dijî hevpeymaniyê kirin, bê asteng ber bi rojhilat ve ber bi [[Serê Kaniyê, Riha|serê Kaniyê]] ve meşiyan.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=188}} Di dawiya nîsanê de, piştî sê rojan "şerê rastîn", li gorî Selahedîn, eyûbiyan bajarê [[Amed]]ê girtibûn. Wî bajar tevî depoyên wê, ku ji 80,000 mûman, bircêk tijî serê tîran û 1,040,000 pirtûkan pêk dihat, da Nûredînê Mihemed. Di berdêla dîplomeyekê de - ku bajar dide wî - Nûredîn sond xwar ku ew ê di her sefera şerê li dijî xaçperestan de li pey wî biçe û zirara li bajêr tamîr bike. Ketina Amîdê, ji bilî axê, Xazî yê Mêrdînê razî kir ku bikeve xizmeta Selahedîn, û koalîsyona Îzedîn re qels kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=191}} Selahedîn hewl da ku piştgiriya xelîfê Nesîr li dijî Îzedîn bi rêya şandina nameyekê ku tê de daxwaza belgeyekê dikir ku ji bo girtina Mûsil û deverên wê hincetek qanûnî bide wî, bi dest bixe. Selahedîn armanc kir ku xelîfe razî bike û îdia bike ku her çend wî Misir û Yemen di bin ala ebasiyan de fetih kirine jî, zengiyên Mûsilê bi eşkereyî piştgirîya selcuqiyan (hevrikên xelîfetiyê) kirine û tenê dema ku hewcedar in hatine cem xelîfe. Wî herwiha hêzên Îzedîn bi têkbirina "Şerê Pîroz" ê misilmanan li dijî xaçperestan tawanbar kir û got ku "ew ne razî ne ku şer nekin, lê ew rê li ber yên ku dikarin digirin". Selahedîn tevgera xwe parast û îdia kir ku ew hatiye Sûriyeyê da ku li dijî xaçperestan şer bike, dawî li bizavên heşhaşiyan bîne û neheqiya misilmanan rawestîne. Wî herwiha soz da ku eger Mûsil bidin wî, ev yek dê bibe sedema girtina [[Orşelîm]], [[Konstantînopolîs]], [[Gurcistan]] û axên xelîfetiya elmuhadiyan li [[Mexrib]]ê, "heta ku peyva xwedê bilind be û xelîfetiya ebasiyan cîhanê paqij bike, [[dêr]] veguherîne [[mizgeft]]an". Selahedîn tekez kir ku ev hemû dê bi îradeya xwedê bibe û li şûna ku ji xelîfe piştgiriya darayî an leşkerî bixwaze, ew ê axên [[Tikrît]], [[Dakuk]], [[Xûzistan (parêzgeh)|Xûzistan]], [[girava Kîş]] û [[Oman]]ê bigire û bide xelîfe.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=192-194}} === Xwedîkirina Helebê === [[Wêne:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|400px|[[Keleha Helebê]]]] Selahedîn bala xwe ji [[Mûsil]]ê ber bi [[Heleb]]ê ve kişand, birayê xwe Tac el-Muluk Burî şand da ku Tel Xelîd, ku 130 km li bakurê rojhilatê bajêr e, bigire. Dorpêçek hate danîn, lê parêzgarê Tel Xalid bi hatina Selahedîn bi xwe di 17ê gulanê de berî ku dorpêç pêk were, teslîm bû. Li gorî Îmaedîn, piştî Tel Xalid, Selahedîn ber bi bakur ve ber bi [[Dîlok|Ayntabê]] ve rêyek guherî, lê dema ku artêşa wî ber bi wê ve zivirî, ew bi dest xist, ev yek jî hişt ku ew bi lez nêzîkî 100 kîlometrê din ber bi Helebê ve biçe paş. Di 21ê gulanê de, wî li derveyî bajêr kamp danî, xwe li rojhilatê [[Keleha Helebê]] bi cih kir, di heman demê de hêzên wî taxa Benaqusa li bakurê rojhilat û Bab Cenan li rojava dorpêç kirin. Wî mirovên xwe bi awayekî xeternak nêzîkî bajêr bi cih kirin, bi hêviya serkeftinek zû.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=195}} Zengî demek dirêj li ber xwe neda. Ew li cem welatiyên xwe ne populer bû û dixwest vegere [[Şingal]]ê, bajarê ku berê wî birêve dibir. Li ser danûstandinekê Zengî dê Helebê radestî Selahedîn bike û li hember vegerandina kontrola xwe ya li ser Şingalê, [[Nisêbîn]] û [[Reqa]]yê, dê Zengî van herêman wekî vasalên Selahedîn di warê xizmeta leşkerî de bigire. Di 12ê hezîranê de, Heleb bi fermî ket destê eyûbiyan.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=172-173}} Gelê Helebê ji van danûstandinan haydar nebû û dema ku ala Selahedîn li ser kelehê hate bilindkirin, ew matmayî man. Du mîr, di nav wan de hevalekî kevin ê Selahedîn, Îzedîn Jurduk, pêşwazî lê kirin û soz dan wî ku xizmeta xwe bidinê. Selahedîn, tevî soza ku ew ê destwerdanê di serokatiya olî ya bajêr de neke, dadgehên [[henefî]] bi rêveberiya [[şafiî]] veguherand. Her çend pereyên wî kêm bûn jî, Selahedîn destûr da Zengî ku diçû hemû kelehên ku ew dikare pê re rêwîtiyê bike, bigire û yên mayî bifroşe - ku Selahedîn bi xwe kirî. Tevî dudiliya wî ya berê ya ji bo danûstandinê jî, wî di serkeftina xwe de guman nedikir û diyar kir ku Heleb "mifteya axan" e û "ev bajar çavê Sûriyeyê ye û keleh jî şagirtê wê ye".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=199}} Ji bo Selahedîn, girtina bajêr dawiya zêdetirî heşt salan li bendêbûnê nîşan da ji dema ku wî ji [[Ferûx Şah]] re gotibû ku "em tenê şîr didin û Heleb dê ya me be".{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=198-201}} Piştî ku şevekê li keleha Helebê derbas kir, Selahedîn ber bi Harimê ve meşiya, nêzîkî [[Antîoxeia]] ku di bin destê xaçperestan de bû. Bajar ji aliyê Surhak, "[[Memlûk|''memlûkekî'']] biçûk" ve dihat girtin. Selahedîn li hember Harimê bajarê [[Bosra]] û milkê li [[Şam]]ê pêşkêşî wî kir, lê gava Surhak bêtir xwest, garnîzonên wî yên li Harimê ew neçar kirin ku derkeve. Cîgirê Selahedîn, Taqîedîn, bi îdiaya ku ew plan dike ku Harimê bide [[Boemondê III]] yê Antîoxeiayê, ew girt. Dema ku Selahedîn teslîm bû, ew dest bi amadekirina parastina Harimê ji xaçperestan kir. Wî ji xelîfe û bindestên xwe yên li [[Yemen]] û [[Baalbek]]ê re ragihand ku ew ê êrîşî [[Ermenî|ermeniyan]] bike. Lêbelê, berî ku ew bikaribe biçe, hejmarek hûrguliyên îdarî hebûn ku werin çareser kirin. Selahedîn li hember wê yekê ku girtiyên misilman di destê wî de bin, bi Boemond re agirbest îlan kir û dû re [[Ezaz]] da Alemedîn Silêman û Heleb da Seyfedîn Yezkuyî - yê berê mîrekî Helebê bû ku tevlî Selahedîn bû û yê din memlûkekî berê yê [[Şêrko]] bû ku di rizgarkirina wî ji hewldana kuştinê ya li Ezazê de alîkarî kir.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=202-203}} === Şerên li dijî xaçperestan === Êrîşên xaçperestan bûn sedema bertekên din ji aliyê Selahedîn ve. Bi taybetî keyê Antakyayê [[Reynad (keyê Antakyayê)|Reynad]] bi fîloyekê li ser [[deryaya Sor]] rêyeke avê ku Selahedîn pêdivî bû vekirî bihêlê û rêyên bazirganî û hecê yên misilmanan tacîz kir. Reynad gef xwar ku êrîşî bajarên pîroz ên [[Meke]] û [[Medîne]]yê bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crusade and Mission: European Approaches Toward the Muslims |paşnav=Kedar |pêşnav=Benjamin Z. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2014 |rûpel=114 |isbn=978-1-4008-5561-2 |ziman=en |jêgirtin=Thus, even after the failure of the Third Crusade Joachim did not discard the possibility of a future military expedition to Jerusalem. |url=https://books.google.com/books?id=Osr_AwAAQBAJ&q=failure+of+the+third+crusade }}</ref> Di 29ê îlona 1183an de, Selahedîn çemê Urdunê derbas kir da ku êrîşî Bet-Şeanê bike ku di ve demê bênifûs bû. Roja din hêzên wî bajar talan kirin û şewitandin û ber bi rojava ve çûn.<ref name="Madden2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Concise History of the Crusades |paşnav=Madden |pêşnav=Thomas F. |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2014 |rûpel=97 |isbn=978-1-4422-3116-0 |ziman=en |jêgirtin= |url=https://books.google.com/books?id=qz0fAwAAQBAJ&q=third+crusade+christian+defeat }}</ref> Wan li ser rêya [[Neblûs]]ê hêzên xaçperestan ên ji Qerek û Şawbakê girtin û dîl girtin. Di vê navberê de, hêza sereke ya xaçperestan a di bin serokatiya [[Guy yê Lûzînyayê]] de ji Seforiyê (bakurê Filîstînê) ber bi [[Elfûla]]yê ve çû.<ref name="Madden2014" /> Selahedîn 500 şervan şandin da ku hêzên wan tacîz bikin û ew bi xwe jî ber bi Eyn Jalutê ve meşiya.<ref name="Madden2014" /> Dema ku hêza xaçperestan - ku wekî hêza herî mezin a ku padîşahiyê heya niha ji çavkaniyên xwe derxistiye tê hesibandin, lê dîsa jî ji hêla misilmanan ve nehatiye beramber kirin - pêşve çûn, eyûbiyan bi awayekî nediyar ber bi çemê Eyn Jalutê ve çûn.<ref name="LanePoole2013">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Egypt |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |rûpel= |isbn=978-1-108-06569-6 |cild=6 In the Middle Ages |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYRtAAAAQBAJ&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî çend êrîşên eyûbiyan - di nav de êrîşên li ser Zirîn, Forbelet û [[çiyayê Taborê]] - xaçperestan hîn jî nexwest êrîşî hêza xwe ya sereke bikin û Selahedîn dema ku xwarin û pêdiviyan xilas bûn, leşkerên xwe vegerandin aliyê din ê çem.<ref name="LanePoole2013" /> Selahedîn hîn jî neçar ma ku tolhildanê li Reynald bike, ji ber vê yekê wî du caran Qerak, keleha Reynaldê li keyaniya Transurdunê dorpêç kir.{{Sfn|Marshall|1992|p=21}} Cara yekem di sala 1183an de bû, piştî sefera wî ya bêserkeftin a [[Celîle]], lê hêzek alîkariyê ew neçar kir ku vekişe. Wî sefera xwe ya 1184an bi dorpêçkirina duyem a Qerakê dest pê kir, bi hêviya ku vê carê artêşa xaçperestan bikişîne şer li ser erdê vekirî, lê wan ew têk bir û bi serkeftî keleh rizgar kirin.{{Sfn|Khamisy||p=2014}} [[Wêne:Kerak BW 1.JPG|thumb|350px|[[Keleha Kerakê]]]] Piştî têkçûna dorpêçên xwe yên Qerakê, Selahedîn demkî bala xwe da projeyek din a demdirêj û êrîşên li ser axa Îzedîn li dora [[Mûsil]]ê ku wî di sala 1182an de bi serkeftinek mezin dest pê kiribû, ji nû ve dest pê kir. Lêbelê, ji wê demê ve, Îzedîn bi waliyê bihêz ê [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycanê]] û ji miletê [[Cîbel]]ê re hevalbendî kir ku di sala 1185an de dest bi veguhestina leşkerên xwe ber bi [[Zagros (rêzeçiya)|çiyayên Zagrosê]] ve kir û bû sedem ku Selahedîn di êrîşên xwe de dudilî bibe. Parêzvanên Mûsilê, dema ku ew haydar bûn ku alîkarî di rê de ye, hewldanên xwe zêde kirin û Selahedîn paşê nexweş ket, ji ber vê yekê di adara 1186an de peymanek aştiyê di navbera van hate îmzekirin.{{Sfn|Humphreys|1991|p=781}} Di vê navberê de, Reyneld ji bo dorpêçên berê yên Qerakê bi talankirina karwanek heciyan di zivistana 1186-87an de tola xwe avêt. Li gorî kitêba fransî yê [[Estoire d'Eracles]], Reynald xwişka Selahedîn di êrîşek li ser karwanek de girt; ev îdiyakirinê ji çavkaniyên hemdem ne yên misilman ne jî yên frankî hatin piştrastkirin, lêbelê li şûna wê tê gotin ku Reynald êrîşî karwanekî berê kiribû û Selahedîn cerdevan danîne da ku ewlehiya xwişka xwe û kurê wê, yên ku zirar nedîtibûn, misoger bikin. Dema ku Selahedîn ji êrîşê bihîst, sond xwar ku ew ê bi xwe Reynald bikuje sewa hedefkirina şikandina agirbestê, sondek ku ew ê bi cih bîne.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Ev hêrs herwiha bû sedem ku Selahedîn biryar bide ku ji bo kontrolkirina axayê serhişk ê Qerakê, nîv-tedbîran bavêje û li şûna wê tevahiya avahiya [[keyaniya Orşelîmê]] hilweşîne, bi vî awayî dagirkirina havîna 1187an bileztir kir.{{Sfn|Lane-Pool|1906|p=199}} Di 4ê tîrmeha 1187an de Selahedîn di [[şerê Hetînê]] bi hêzên hevbeş ên Guyê Lûzinyayê, qiralê hevjînê Orşelîmê, û Reymondê sêyêm yê Treblûsê re rû bi rû ma. Tenê di vî şerî de hêza xaçperestan bi piranî ji aliyê artêşa biryardar a Selahedîn ve hate tunekirin. Ev ji bo xaçperestan karesatek mezin bû û xalek werçerxê bû di dîroka [[seferên xaçperestan]] de. Selahedîn Reynald girt û bi xwe berpirsiyarê darvekirina wî bû ji bo tolhildana êrîşên wî yên li dijî karwanên misilmanan. Endamên van karwanan, bê feyde, bi xwendina agirbesta di navbera misilman û xaçperestan de ji wî rehmet xwestin, lê Reynald ev yek paşguh kir û berî ku hin ji wan bikuje û îşkence bike li dijî pêxemberê misilmanan, [[Muhemmed]] heqaretan kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=42 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> Dema ku Selahedîn ev yek bihîst, sond xwar ku bi xwe Reynald darve bike. Guyê Lûzinyayê di eynî demê jî hate girtin. Dema ku darvekirina Reynald dît, ew ditirsiya ku ew ê yê din be. Lêbelê, Selahedîn jiyana wî xilas kir, û li ser Reynald got:{{Sfn|Eddé|2011|p=304}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Vita et res gestae Sultani : Almalichi Alnasiri, Saladini abi modaffiri Josephi f. Jobi. f. Sjadsi |paşnav=Shaddad |pêşnav=Baha al-Din Yusuf ibn Rafi Ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1732-01-01 |rr=115 |isbn=978-90-04-60012-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004600126 }}</ref> {{Quote|"[ne] adeta padîşahan e ku padîşahan bikujin; lê wî mirovî hemû sînor derbas kiribû, ji ber vê yekê min bi vî rengî pê re reftar kir."}} ==== Dagirkirina Orşelîmê ==== [[Wêne:L'armée de Saladin.jpg|thumb|Artêşa Selahedîn ji aliyê destnivîsa fransî, 1337]] Selahedîn yavaş hemû bajarên xaçperestan girtibû. Selahedîn tercîh kir ku [[Orşelîm]]ê bê xwînrijandin bigire û şertên xweş pêşkêş kir, lê yên li hundir red kirin ku ji bajarê xwe yê pîroz derkevin, sond xwarin ku wê di şerekî heta mirinê de wêran bikin ji bilî ku bi aştiyane radestî wê bibin. Orşelîm roja [[în]]ê di 2ê cotmeha 1187an, piştî dorpêçkirinê teslîmî hêzên wî bû.{{Sfn|Malcom and Lyons||p=272}} Dema ku dorpêç destpêkir, Selahedîn nexwest soza şert û mercên çaryek bide niştecihên frankî yên Orşelîmê.{{Sfn|Eddé|2011|p=263-264}} [[Baliyanê Îbelînê]] gef xwar ku dê her rehîneyekî misilman ku tê texmînkirin 5,000 kes be, bikuje û ger çaryeka wisa neyê peyda kirin, dê mezargehên pîroz ên îslamê yên [[Qubbeyê Sehra]] û [[Mescîda Eqsa]] wêran bike. Selahedîn bi encumena xwe re şêwirî û şert hatin pejirandin. Peyman li kolanên Orşelîmê hate xwendin da ku her kes di nav çil rojan de bikaribe ji xwe re peyda bike û baca lihevkirî ji bo azadiya xwe bide Selahedîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fordham.edu/Halsall/source/1187saladin.asp |sernav=De Expugatione Terrae Sanctae per Saladinum (Dagirkeriya Welatê Pîroz ji aliyê Selahedîn) |malper=www.fordham.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://sourcebooks.fordham.edu/halsall/source/1187saladin.asp |sernav=Internet History Sourcebooks Project }}</ref> Ji bo her frankekî li bajêr, çi mêr, çi jin, çi zarok be, fîdyeyek neasayî kêm dê bihata dayîn, lê Selahedîn, li dijî daxwaza xezîndarên xwe, destûr da gelek malbatên ku nikaribûn fîdye bidin ku derkevin.{{Sfn|Runciman|1990|p=465}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913-1936 |weşanger=BRILL |tarîx=1987 |isbn=978-90-04-08265-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=7CP7fYghBFQC&q=saladin+balian+jerusalem+siege+-wikipedia+-%22Kingdom+of+Heaven%22+destroy+temple+mount&pg=PA1101&redir_esc=y }}</ref> [[Patrîk Herakliyusê Orşelîmê]] komkirinek organîze kir û beşdarî kir ku fîdye ji bo nêzîkî 18,000 welatiyên xizan da, û 15,000ên din jî wek kole hiştin. Birayê Selahedîn, Ehmedê Necmedîn, "ji Selahedîn hezar ji wan ji bo karanîna xwe xwest û dûv re ew di cih de berdan."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Crusades |sernav=Crusades {{!}} Definition, History, Map, Significance, & Legacy {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-10-26 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Piraniya leşkerên peya wek [[Xulamtî|xulam]] hatin firotin. Piştî girtina Orşelîmê, Selahedîn [[Cihûtî|cihûyan]] gazî kir û destûr da wan ku li bajêr bi cih bibin.{{Sfn|Scharfstein & Gelabert|1997|p=145}} Bi taybetî, niştecihên [[Eşkalon]] ku wargeheke mezin a cihûyan bû, daxwaza wî bersivandin.<ref>''The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade'', Trans Peter Edbury, rr 58–59</ref> [[Wêne:Tyre 1187.jpg|thumb|250px|Mînîyatureke sedsala 15an ku êrîşeke xaçperestan li dijî artêşa Selahedîn nîşan dide. Beşek ji destnivîsa [[Les Passages d’Outremer|''Les Passages d’Outremer'']], ji hêla [[Sébastien Mamerot]] ve.]] [[Tîros (bajar)|Tîros]], li peravên [[Libnan]]a îro, bajarê dawî yê xaçperestan ê mezin bû ku ji aliyê hêzên misilmanan ve nehatibû girtin. Ji aliyê stratejîk ve, ji bo Selahedîn dê maqûltir bûya ku Tîros berî Orşelîmê bigire; lêbelê, Selahedîn ji ber girîngiya bajêr ji bo îslamê, hilbijart ku pêşî li pey Orşelîmê biçe. Tîros ji aliyê [[Konradê Montferrat]] ve dihat fermandarkirin ku parastina wê xurt kir û du dorpêçên Selahedîn li ber xwe da.<ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav1=Runciman |pêşnav1=Steven |weşanger=CUP Archive |sal=1987 |isbn=9780521347716 |url=https://books.google.com/books?id=QL88AAAAIAAJ&q=editions:FCi_QPOwjk4C&pg=PA466 }}</ref> Di sala 1188an de, li Tortosayê, Selahedîn Guyê Lûzinyayê berda û ew vegerand cem jina wî [[Sibylla yê Orşelîmê]]. Ew pêşî çûn Treblûsê û dûrve çûn ber [[Entakya]]yê. Di sala 1189an de, wan xwest ku Tîros ji bo padîşahiya xwe vegerînin lê Konrad ku Guy wekî padîşah nas nedikir, qebûl nekir.<ref name=":25" /> Dûv re Guy dest bi dorpêçkirina [[Eka]]yê kir.{{Sfn|Eddé|2011|p=246}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Selahedîn bi şahbanû [[Tamar|Tamar yê Gurcistanê]] re di têkiliyên dostane de bû.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Jînenîgarnivîsê Selahedîn [[Behaedînê Şedad]] radigihîne ku, piştî fetihkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve, şahbanûya gurcî qasid şandin ba siltan da ku milkên desteserkirî yên keşîşxaneyên gurcî yên li Orşelîmê vegerîne.{{Sfn|Edbury||p=60}}{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Bersiva Selahedîn nehatiye tomar kirin, lê xuya ye ku hewlên şahbanûyê serketî bûne ji ber ku [[Yakûb yê Vitr]], piskoposê Ekeyê, radigihîne ku gurcî, berevajî heciyên din ên xiristiyan, bi alên xwe yên vekirî, destûr dane ku bi serbestî bikevin bajêr.{{Sfn|Malcolm and Lyons||p=274-276}} Herwiha Şedad îdia dike ku şahbûn Tamar di hewildanên xwe de ji bo bidestxistina bermayiyên [[xaça rastîn]] ji [[Împeratoriya Bîzansê|împeratoriya bîzansê]] çêtir pêşniyar kiriye û 200,000 zêr pêşkêşî Selahedîn kiriye ku bermayiyan di [[şerê Hetînê]] de wekî xenîmet girtibû, lê bê encam maye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Documents On Intercultural Communication In Mamluk Jerusalem: The Georgians Under Sultan An-Nssir Hasan In 759 (1358) |paşnav=Pahlitzsch |pêşnav=Johannes |weşanger=BRILL |tarîx=2008-01-01 |rr=38-39 |isbn=978-90-474-3303-3 |url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004165472.i-467.46 }}</ref>{{Sfn|Eastmond|1998|p=122-123}} Li gorî Bahaedîn, piştî van serkeftinan, Selahedîn li ser dagirkirina Ewropayê fikirî û got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Historians of the Crusades |paşnav=Gabrieli |pêşnav=Francesco |weşanger=University of California Press |tarîx=1984 |rr=101 |isbn=978-0-520-05224-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=JU0eSxDCOmIC&redir_esc=y }}</ref> {{Quote|"Ez difikirim ku gava Xwedê serkeftinê li ser mayîna Filistînê bide min, ez ê axên xwe parve bikim, wesiyetnameyekê çêbikim ku daxwazên xwe diyar bike, dû re li ser vê deryayê ber bi welatên wan ên dûr ve biçim û li wir frankan bişopînim, da ku erdê ji her kesê ku baweriya xwe bi Xwedê nayne, an jî di vê hewldanê de bimire, azad bikim."}} === Xaçperesta sêyem === {{Gotara bingehîn|Sefera xaçperestan a sêyem}} {{Quote box|Bi heman awayî rast e ku comerdî û xwedaparêziya wî, bê fanatîzm, ew kulîlka lîberalî û nezaketê ku modela kronîkên me yên kevin bû, li Sûriyeya frankî ne kêmtir populerbûn ji axên îslamê bi dest xist.|author=René Grousset (nivîskar){{Sfn|Grousset|1970|195}}}} Hetîn û ketina [[Orşelîm]]ê bû sedema [[sefera xaçperestan a sêyem]] (1189–1192) ku qismî ji hêla "dehiya Selahedîn" a taybet di sala 1188an de hate fînansekirin. Qiral [[Richard I]] dorpêça [[Eka]]yê ya Guy bi rê ve bir, bajar fetih kir û nêzîkî 3,000 girtiyên şer ên misilman îdam kir.{{Sfn|Gillingham|1979|p=191}} Bahaedîn nivîsand: {{Quote|Sedemên vê komkujiyê bi awayên cuda têne vegotin; li gorî hin kesan, dîl hatine kuştin wekî tolhildan ji bo mirina wan xiristiyanên ku misilmanan ew kuştine. Yên din jî dibêjin ku padîşahê Îngilterê, dema ku biryar da ku hewl bide Eşkelonê fetih bike, piştî çûyîna xwe neaqilane dît ku ewqas dîl li bajêr bihêle. Tenê Xwedê dizane sedema rastîn çi bû.}} Artêşên Selahedîn di 7ê îlona 1191an de di [[şerê Ersûfê]] de bi artêşa qiral Richard I re ketin şer ku tê de hêzên Selahedîn windahiyên giran dan û neçar man ku vekişin. Piştî şerê Ersûfê, Richard [[Tel-Avîv|Ceffa]] dagir kir û kelhên bajêr sererast kir. Di vê navberê de Selahedîn ber bi başûr ve çû, li wir kelhên Eşkelonê hilweşand da ku pêşî li vê bajarê girîng ê stratejîk bigire ku li ser xaçerêya di navbera Misir û Filistînê de bû ku ne keve destê xaçperestan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's war |paşnav=Christopher Tyerman |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2006 |rr=460-462 |isbn=978-0-674-02387-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer }}</ref> [[Wêne:Ayyubid.png|thumb|[[Anatolya]] û [[Rojhilata Navîn]] li dora sala 1190an. Împeratoriya Selahedîn û herêmên xweser wî bi sor, û herêmên ku ji dewletên xaçperestan di navbera 1187 û 1189an de hatine standin jî bi pembe ne. Keskê vekirî herêmên xaçperestan ên ku piştî mirina Selahedîn sax man nîşan dide.]] Di çileya 1192an de, artêşa Richard I gundê Beyît Nûba dagirkir ku tenê diwanzdeh kîlometre dûrî Orşelîmê bû, lê bêyî ku êrîşî Bajarê Pîroz bike vekişiya. Di şûna wê de, Richard I ber bi başûr ve ber bi Eşkelon ve çû, li wir wî kelheyên xwe sererast kir. Di tîrmeha 1192an de, Selahedîn hewl da ku bi êrîşa li ser Ceffa gefê li fermandariya Richard I a li ser peravê bixwe.<ref name="Morris2001">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Ages |paşnav=Morris Bishop |weşanger=Houghton Mifflin Co. |tarîx=2001 |rr=102 |isbn=978-0-618-05703-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/middleages00bish_0 }}</ref> Bajar ji aliyê Selahedîn hate dorpêçkirin; lêbelê, Richard I çend roj şûnda gihîşt wir û artêşa Selahedîn di şerekî li derveyî bajêr de têk bir.<ref name="Morris2001" /> [[Şerê Ceffayê (1192)]] bû şerê leşkerî yê dawî yê sefera xaçperestan a sêyem. Piştî ku Richard I Ceffayê ji nû ve dagir kir û kelhên wê sererast kir, ew û Selahedîn dîsa li ser şert û mercan nîqaş kirin. Di dawiyê de Richard I li hev kir ku kelhên Eşkelonê hilweşîne, di heman demê de Selahedîn li hev kir ku kontrola xaçperestan a li ser perava Filistînê ji [[Tîros (bajar)|Tîros]] heta Ceffayê nas bike. Dê destûr bê dayîn ku xiristiyan wekî heciyên bêçek biçin Orşelîmê û padîşahiya Selahedîn dê di sê salên pêş de bi dewletên xaçperest re di aştiyê de be.{{Sfn|Rilley-Smith|2005|p=146}} == Mirin == [[Wêne:Graf Saladin Damascus.JPG|thumb|Gora Selahedînê Eyûbî li Şamê]] Selahedîn di 4ê adara 1193an (27 Sefer 589 Hicrî) de li Şamê ji ber tayê mir,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Önal |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=239 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> ne demek dirêj piştî çûyîna qiral Richard I. Di dema mirina xwe de, Selahedîn perçeyek zêr û çil perçe zîv hebûn. Wî dewlemendiya xwe ya mezin dabû bindestên xwe yên belengaz û tiştek ji bo merasîma cenazeyê wî nehiştibû.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=19}} Ew di goristanekê de li baxçeyê li derveyî Mizgefta Emewî li Şamê, Sûriyeya îro, hate defînkirin.{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=25}} Di destpêkê de gor beşek ji kompleksek bû ku dibistanek jî di nav de bû, ''Medreseya el-Ezîziye'' ku ji bilî çend stûn û kemerek hundurîn hindik maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/mausoleum_of_saladin |sernav=Mausoleum of Saladin - Madain Project (en) |malper=madainproject.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Heft sedsalan şûnda, împerator [[Wilhelm II]] yê Almanyayê sarkofagek mermerî ya nû ji bo goristanê bexş kir. Lêbelê, sarkofaga orîjînal nehat guheztin; li şûna wê, goristan ku ji bo mêvanan vekirî ye, naha du sarkofag hene: ya mermerî ya li kêlekê hatî danîn û ya darîn a orîjînal ku gora Selahedîn vedişêre.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The library of the Palestine Pilgrims' Text Society |paşnav=Palestine Pilgrims' Text Society |pêşnav=London |weşanger=London Committee of the Palestine Exploration Fund |tarîx=1896-97 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/libraryofpalesti13paleuoft }}</ref> Di salên piştî mirina wî de, ji nû ve avakirina avahiya desthilatdariya xanedana eyûbiyan pêk hat: Çend kur û hevkarên wî yên nêzîk li Misir, Sûriye û Kurdistanê kontrola deverên Misir, Sûriye û Mezopotamyayê girtin destê xwe. Mînakî, kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] li Şamê împeratorî girt destê xwe, di heman demê de kurekî din, [[Ezîz Osman]], li Misirê xebitî. Ev yek berê jî parçebûnek diyarkirî ya yekîtiya mezin a ku Selahedîn carekê ava kiribû nîşan da - ku di demek dirêj de hevgirtina împeratoriyê dijwartir kir.<ref name="Arens2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Arens |pêşnav=Meinolf |tarîx=2025-01-24 |sernav=Johannes Willms: Louis XIV. Der Sonnenkönig und seine Zeit, München: C. H. Beck Verlag 2023, 532 S. |url=https://doi.org/10.1163/15700739-07701012 |kovar=Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte |cild=77 |hejmar=1 |rr=104–106 |doi=10.1163/15700739-07701012 |issn=0044-3441 }}</ref> [[Wêne:Damascus-SaladinTomb.jpg|thumb|Goristana Selahedîn Eyûbî li keleka Mizgefta Emewî li Şamê]] Cih û mîmariya goristana wî - goristana Selahedîn - xwedî girîngiyeke sembolîk e: Ew rasterast li bakurê Mizgefta Emewiyan a mezin li Şamê ye û tenê çend sal piştî mirina wî hatiye avakirin. Cihêkirina bi zanebûn di nav Bajarê Kevin de - li şûna goristaneke derdorê - statuya Selahedîn û niyeta danîna wî ya daîmî di bin bala civaka bajêr de destnîşan dike.<ref name="Arens2025" /> Gora wî di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de ji aliyê civaka parastinê ve jî girîngîyek girîng wergirt: kolandin û restorasyon di destpêka salên 1870 û 1880an de dest pê kirin û avahiyek nû ya mermerî li Împeratoriya Osmanî hate zêdekirin. Wekî din, ev yek aliyek siyasî nîşan dide: parastin û girîngiya gora Selahedîn ne tenê ji ber sedemên olî û çandî bû, lê di heman demê de wekî sembolek nasnameya neteweyî û meşrûiyeta dîrokî li [[Rojhilata Navîn]] hate bikaranîn.<ref name="Arens2025" /> == Malbata wî == [[Wêne:AYYUBIDS 14218-The Mohammadan Dynasties Chronological And Genealogical Tables With Historical Introductions 0114.jpg|thumb|300px|Malbata eyûbiyan]] Li gorî agahiyên ku Selahedîn di dawiya serdema xwe de daye, [[Îmamedîn Îsfehanî]] lîsteyek ji kurên Selahedîn û çîrokên jidayikbûna wan berhev kiriye.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=كتاب الروضتين في اخبار الدولتين: ١ |tarîx=1871 |rr=676-677 |ziman=ar |url=https://books.google.at/books?id=prllAAAAcAAJ&pg=RA5-PA76&redir_esc=y }}</ref> Endamên navdar ên nifşên Selahedîn ku Îmad rêz kiriye ev in: * [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal Nûredînê Elî]], mîrê Şamê (jdb. {{Derdora}} 1169ê li Şamê - m. 1225an) * [[Ezîz Osman|Ezîz Îmamedîn Ebû Feth yê Osman]], siltanê Misirê (jdb. 4ê çileya 1172an li Misirê - m. 1198an) * [[Zahir Xezî|Zahir Xiyatê Mensûr Xezî]], mîrê Helebê (jdb. {{Derdora}} 1173an li Misirê - m. 1216an) * [[Mûazem Tûranşahê Seleh]] (jdb. {{Derdora}} 1181an li Helebê - m. 1260an li Misirê) Kurên ku Îmamedîn navnîş kiriye panzdeh in, lê li cîhek din ew dinivîse ku ji Selahedîn hivdeh kur û keçek li pey xwe hiştiye. Tê gotin ku keça Selahedîn bi pismamê xwe [[Kamîlê Edil]] re zewiciye. Dibe ku Selahedîn zarokên din jî hebûn ku berî wî mirine. Kurek, Zahir Dawud, ku Îmamedîn wî wekî heştemîn navnîş kiriye, di nameyek ku ji hêla wezîrê wî ve hatiye nivîsandin de wekî kurê diwanzdehemîn ê Selahedîn tê tomar kirin.<ref name=":5" /> Derbarê jin û xulam-jinên Selahedîn de zêde tişt nayê zanin. Wî di sala 1176an de bi [[Îsmetedîn Xatûn]], jina [[Nûredîn Zengî]], re zewicî. Zarokên wê tunebûn. Yek ji jinên wî, Şemse, ligel kurê wê Ezîz di gora [[Îmam Şafiî]] de hatin defînkirin.{{Sfn|Ruciman||p=79-80}} == Tesîra wî == === Tesîra wî li ser kurdan === [[Wêne:King (Saladin from Egypt) from Court Game of Geography MET DP862906.jpg|thumb|200px|Selahedîn Eyûbî]] Selahedîn, ku bi erebî wekî ''Ṣelāh ad-Dīn Yūsuf ibn Eyyūb'' tê nasîn, di dîrok, bîr û nasnameya [[kurd]]an de cihekî aloz û piralî girtiye. Her çend kariyera wî ya siyasî û leşkerî di çarçoveyek fireh a îslamî û [[Rojhilata Navîn]] de pêşketiye ne ku di çarçoveyek taybetî ya kurdî de, lê belê eslê wî yê kurdî bandorek mayînde li ser awayê ku kurd mîrata xwe ya dîrokî fam dikin kiriye.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Bi sedsalan, Selahedîn ji siltanekî serdema navîn veguheriye kesayetek sembolîk ku serokatiya kurd, berxwedan û kapasîteya yekîtiyê di nav pirrengiyê de temsîl dike.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Jiyan û kirinên wî ji hêla dîroknas, rewşenbîr û tevgerên neteweperwer ên kurd ve bi gelek awayan hatine şîrovekirin ku her yek ji wan îdealên ku li gorî çarçoveyên xwe yên siyasî û çandî ne li ser wî pêşkêş kirine. Di serdema pêşnûjên de, nivîskarên kurd kêm caran balê dikişandin ser paşxaneya etnîkî ya Selahedîn. Kronîknivîsên serdema navîn, hem misilman û hem jî xiristiyan, bi gelemperî wî wekî ''şampiyonê'' ''îslamê'' an jî hikumdarê [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] pêşkêş dikirin, ne wekî nûnerê tu nasnameyeke etnîkî.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Têgeha neteweperweriya kurdî, wekî ku tenê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de derket holê, di serdema Selahedîn de tune bû.{{sfn|Humphreys|1987|p=164–167}} Digel vê yekê, rastiya ku ew di şaxa [[Xanedana Rewadiyan|rewadiyan]] ya eşîra [[Xanedana Hecbaniyan|hecbaniyan]] li Tikrîtê de ji dayik bûye, ji bo ramanwerên kurd ên paşê ku dixwestin gelê kurd di nav vegotina şaristaniya mezin a Rojhilata Navîn de bi cih bikin, bû lengerek dîrokî ya girîng.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Life of Saladin |paşnav1=ibn Shaddad |pêşnav1=Baha ad-Din |weşanger=Committee of the Palestine Exploration Fund |sal=2014 |rûpel=420 |isbn=978-1-4021-9246-3 |cih=Minnesota |url=https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210512151617/https://www.britannica.com/biography/Baha-al-Din |roja-arşîvê=12 gulan 2021 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Bilindbûna wî ji malbateke leşkerî ya kurd bo hikumdarê Misir û Sûriyeyê ji nifşên paşê re potansiyela takekesên kurd nîşan da ku di asta transherêmî de serokatiyê û naskirinê bi dest bixin.<ref>Andrew S. Ehrenkreutz, Saladin (State University of New York Press, 1972), rr. 44–45</ref> Di dawiya serdema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û destpêka [[serdema nû]] de, zanyarên kurd dest bi keşfkirina Selahedîn kirin wekî beşek ji vejîneke çandî ya berfirehtir.<ref>The Encyclopaedia of Islam, Volume 5, 1986, rr. 822</ref> Berhemên wekî [[Şerefname]]ya [[Şerefxanê Bidlîsî]] (1597) wî wekî yek ji kurdên navdar ku li derveyî welatê xwe mezinbûn bi dest xistibûn, behs kirin.<ref name="Tabbaa31">{{harvnb|Tabbaa|1997|p=31}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of the Kurds |paşnav=M. Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Scarecrow Press |sal=2009 |isbn=9780810863347 |url=https://books.google.com/books?id=gbmTlG4_QxAC&q=Sharafnama&pg=PA28 }}</ref> Her çend vegotina Bidlîsî ji neteweperestiyê bêtir şecere û xanedanî bû jî, wê bingeh ji bo şîrovekirinên nû yên pêşerojê danî.<ref name="Angold391">{{harvnb|Angold|2006|p=391}}</ref> Di sedsala nozdehan de, dema ku rewşenbîrên kurd di bin zextên navendîbûna osmanî û bandora ewropî de dest bi eşkerekirina nasnameyek kolektîf kirin, Selahedîn wekî sembolek guncan a potansiyela kurd derket holê.<ref name="FageOliver37-38">{{harvnb|Fage|Oliver|1977|pp=37–38}}</ref> Ew wekî delîl hate nîşandan ku kurd dikarin dewletparêzî, serokatiya leşkerî û sofîstîkebûna çandî wekhevî ereb, faris an tirkan bin.<ref name="FageOliver37-38" /> Di destpêka sedsala 20an de, di dema hilweşîna împeratoriya osmanî û bilindbûna neteweperestiya nû de, ramanwerên kurd ên wekî [[Celadet Alî Bedirxan]] û yên din ên ku di kovara [[Hawar (kovar)|Hawarê]] de dinivîsandin, Selahedîn wekî mînakek ji bo beşdariya kurdan di şaristaniya îslamî de bi nav kirin.''{{sfn|Minorsky|1953|pp=136}}'' Van rewşenbîran ew ne wekî kesayetek cudaxwaz, lê wekî nîşanek nîşan dan ku kurdan di dîrokê de roleke girîng di parastin û dewlemendkirina civaka misilmanan de lîstine.{{sfn|Minorsky|1953|pp=137}} Çerxa Bedirxan û tevgerên wekhev wêneya Selahedîn bikaranîn da ku li dijî vegotinên ku kurdan wekî derdorê an eşîrî nîşan didan derkevin.<ref>Houtsma, M. Th (1993). E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. p. 164. {{ISBN|978-90-04-09790-2}}</ref> Serkeftina wî di yekkirina gelên cihêreng di bin armancek hevpar de wekî modelek ji bo armancên siyasî yên kurdan xizmet kir - çi ji bo xweseriyê di nav dewletek mezintir de be an jî ji bo xweseriya neteweyî be.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic Perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Psychology Press |tarîx=1999 |rr=332 |isbn=978-1-57958-210-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6UP-vjDzbB8C }}</ref> [[Wêne:Selahaddin Eyyubi El Kurdi.jpg|thumb|Potreya Selahedîn Eyûbî di sedsala 14an]] Di [[Kurdperwerî|kurdperweriya]] nû de, Selahedîn roleke hîn girîngtir girtiye ser xwe. Peyker, abîdeyên dîrokî û saziyên giştî yên bi navê wî li seranserê [[Başûrê Kurdistanê]] û diyasporaya kurd hene.<ref name="Catlos425">{{harvnb|Catlos|1997|p=425}}</ref> [[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr|Zanîngeha Selahedîn a li Hewlêrê]] ku di sala 1968an de hatiye damezrandin, wekî yek ji rêzgirtinên herî berbiçav ên mîrata wî di civaka kurd a hemdem de radiweste.<ref name="Catlos425" /> Ji bo gelek kurdan, Selahedîn hem serbilindiya bi eslê xwe kurd û hem jî girêdanek bi cîhana îslamî ya berfirehtir re temsîl dike.<ref name="Catlos425" /> Rêberên siyasî yên kurd, di nav de yên ji paşxaneyên îdeolojîk ên cihêreng - çi neteweperestên sekuler bin an tevgerên olî - navê wî wekî sembolek yekgirtî bikar anîne ku ji dabeşbûnên navxweyî derbas dibe.<ref name="Flinterman16-17">{{harvnb|Flinterman|2012|pp=16–17}}</ref> Di dîroka kurdî de, gelek caran Selahedîn wekî kesayetiyek pêşkêş tê nîşankirin ku hebûna dîrokî ya kurdan li herêmên sereke yên Rojhilata Navîn, bi taybetî li [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriye]] nîşan dide. Kariyera wî li van axan wekî bîranînek tê dîtin ku bandora kurdan ji herêmên çiyayî yên ku bi kevneşopî bi [[Kurdistan]]ê ve girêdayî ne pir wêdetir çûye.<ref name="DalyPetry226">{{harvnb|Daly|Petry|1998|p=226}}</ref> Di vê wateyê de, mîrata Selahedîn piştgiriyê dide vîzyonek ku kurd ne wekî çiyayîyên îzolekirî lê wekî beşdarên yekgirtî di dîroka hevpar a herêmê de dibînin.<ref name="Shatzmiller57-58">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=57–58}}</ref> Ev şîrove bi taybetî di hewldanên rewşenbîrên kurd de ji bo şerkirina li dijî marjînalîzekirinê di dîrokên neteweyî de ku ji hêla vegotinên ereb, farisî an tirkî ve serdest in, girîng bûye.<ref name="Shatzmiller59-60">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Di heman demê de, şîroveyên kurdî yên li ser Selahedîn ne yekreng in.<ref name="Shatzmiller59-602">{{harvnb|Shatzmiller|1994|pp=59–60}}</ref> Hin ramanwerên neteweperwer nebûna ajandaya wî ya eşkere ya kurdî rexne kirine û destnîşan kirine ku desthilatdariya wî xweserî an çanda kurdî nedaye pêşiyê.<ref name="Jackson36">{{harvnb|Jackson|1996|p=36}}</ref> Ew destnîşan dikin ku dewleta Selahedîn piretnîkî bû û dilsoziya wî di serî de ji îslamê re bû ne ji tu komeke etnîkî re.<ref name="HouraniRuthven131">{{harvnb|Hourani|Ruthven|2002|p=131}}</ref> Lêbelê, tewra ev dengên rexnegir jî qebûl dikin ku paşxaneya wî ya kurdî û torên malbatê di jiyana wî ya zû û kariyera wî de roleke avaker lîstine.<ref name="Jackson36" /> Xanedana eyûbî bi xwe çend xizm û fermandarên kurd dihewîne ku piştî mirina Selahedîn herêmên sereke birêve birine, bi vî rengî hebûna kurd a domdar di avahiyên siyasî yên sedsala sêzdehan de misoger kiriye.<ref name="DalyPetry239-240">{{harvnb|Daly|Petry|1998|pp=239–240}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge History of Africa |paşnav1=Fage |pêşnav1=J. D. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1975 |rr=28 |isbn=978-0-521-20981-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C&dq=ayyubid+Feudal&pg=PA28 |paşnav2=Oliver |pêşnav2=Roland }}</ref> Dengvedana sembolîk a Selahedîn a nû di nav kurdan de têkiliya di navbera dîrok û siyaseta nasnameyê de jî nîşan dide. Rêberên kurd di demên krîtîk ên têkoşînê de mîrata wî bikar anîne. Bo nimûne, di serhildanên kurdan ên sedsala 20an de, behsa Selahedîn di wêje, axaftin û gotûbêjên siyasî de wekî çavkaniyek îlham û rewatiyê xuya bû. Wêneya wî ji hêla hem tevgerên neteweperest ên sekuler ên wekî [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ve û hem jî ji hêla komên bi awayekî olî ve hatine destnîşankirin ku tekez li ser dîndarî û serokatiya wî ya exlaqî dikin, hatiye seferber kirin. Di vê rola dualî de, Selahedîn wekî pirek di navbera aliyên sekuler û olî yên nasnameya kurdî de xizmet dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=State and Rural Society in Medieval Islam: Sultans, Muqta's and Fallahun |paşnav=Sato |pêşnav=Tsugitaka |weşanger=BRILL |tarîx=2021-12-06 |rr=51–52 |isbn=978-90-04-49318-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BGZjEAAAQBAJ&dq=the+iqta+system+of+Egypt+and+Syria+under+the+Ayyubids&pg=PA42 }}</ref> Di wêje û hunerê de, mîrata kurdî ya Selahedîn îlhama helbestvan, romannivîs û çêkerên fîlman daye ku dixwazin berdewamiya çandî ya gelê kurd piştrast bikin.<ref name="Lev11">{{harvnb|Lev|1999|p=11}}</ref> Şekilê wî di berhemên bi [[Zimanê kurdî|zimanê Kurdî]] de xuya bûye ku dîroka serdema navîn bi perspektîfa nasnameyê ji nû ve şîrove dikin.<ref name="Lev11" /> Di van wêneyan de, Selahedîn pir caran ne tenê wekî rizgarkerê [[Orşelîm]]ê, lê di heman demê de wekî kurê çiyayên kurdan ku gihîştiye asta gerdûnî tê xuyang kirin.<ref name="Lev11" /> Ev motîf wê ramanê xurt dike ku [[çanda kurdî]] dikare kesayetên bi girîngiya dîroka cîhanî hilberîne, û li dijî vegotinên marjînalîzm an bindestiyê derkeve.<ref name="Lev11" /> Di perwerdehiya hemdem a kurdî û çanda populer de, navê Selahedîn hîn jî serbilindî û xwestekan tîne bîra mirov. Di bernameyên dibistanê yên li hin deverên Başûrê Kurdistanê de behsa wî wekî lehengekî neteweyî tê kirin, di heman demê de dramayên televîzyonê û festîvalên çandî bîranîna wî pîroz dikin.<ref name="Sato134">{{harvnb|Sato|2014|p=134}}</ref> Rojbûna wî û serketinên wî yên mezin, wekî [[Şerê Hetînê]] (1187), carinan di çarçoveyek fermî û populer de têne bîranîn. Bi rêya van pratîkan, hikumdarên eyûbî di bîra kolektîf a pêvajoya avakirina neteweya kurd de cih girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arab painting |paşnav1=Ettinghausen |pêşnav1=Richard |weşanger=New York : Rizzoli |tarîx=1977 |rr=114–115 |isbn=978-0-8478-0081-0 |url=https://archive.org/details/arabpainting0000etti/page/114/mode/2up }}</ref> Erdnîgariya siyasî ya Kurdistana îro awayê şîrovekirina bandora Selahedîn bêtir şekil dide. Di nav dîyasporaya kurd a li Ewropa û [[Amerîkaya Bakur]] de, çîroka Selahedîn pir caran wekî nîşanek çandî di pêşangeh, konferansên akademîk û bûyerên civakî de xizmet dike ku hewl didin beşdariyên kurdan di dîroka cîhanê de ronî bikin.<ref name="Yeomans104-105">{{harvnb|Yeomans|2006|pp=104–107}}</ref> Bi kurtasî, bandora Selahedîn li ser kurdan hem dîrokî û hem jî sembolîk e.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Di dîrokê de, hilkişîna wî ji eslê xwe kurd ber bi lûtkeya hêzê di cîhana îslamî de wekî delîlek ji bo beşdariya kurdan di şekildana siyaseta Rojhilata Navîn a serdema navîn de radiweste. Bi awayekî sembolîk, wêneyê wî ji kurdên îro re çavkaniyek serbilindî, yekîtî û rewatiyê di lêgerîna wan a berdewam a naskirinê de peyda kiriye. Çi wekî lehengek neteweyî yê kurd, reformîstek îslamî, an kesayetek gerdûnî ya edaletê were pîrozkirin, Selahedîn di hişmendiya dîrokî ya kurdan de stûnek navendî dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Hebûna wî ya domdar di raman û çanda kurdî de nîşan dide ka çawa bîra dîrokî dikare bi berdewamî ji nû ve were şîrovekirin da ku hewcedariyên nasnameyên pêşkeftî bicîh bîne.<ref name="Peterson26">{{harvnb|Petersen|1996|p=26}}</ref> === Di cîhana îslamî de === Bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan ji temenê wî û destkeftiyên siyasî yên tavilê yên xanedana eyûbiyan wêdetir diçe.<ref name="Shillington438">{{harvnb|Shillington|2005|p=438}}</ref> Ew di nav şaristaniya îslamî de bûye sembola îdealên edalet, yekîtî, dîndarî û şovalyetiyê û di xeyala kolektîf a misilmanan de li herêm û sedsalan wekî yek ji kesayetên herî mayînde xizmet dike.<ref name="LyonsJackson8">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=8}}</ref> Mîrata wî dilsoziya olî, pragmatîzma siyasî û serokatiya exlaqî bi awayekî ku wî kiriye arketîpek hikumdarê misilman ê îdeal, li hev dicivîne.<ref name="LyonsJackson8" /> Ji kronîkvanên îslamî yên serdema navîn bigire heya neteweperestên ereb ên nû û ramanwerên pan-îslamî, Selahedîn hem wekî lehengek dîrokî û hem jî wekî mînakek exlaqî hatiye nîşandan ku mînaka wî ji serdema wî derbas dibe.<ref name="LyonsJackson8" /><ref name="LyonsJackson14">{{harvnb|Lyons|Jackson|1982|p=14}}</ref><ref name="Burns142">{{Harvnb|Burns|2005|p=142}}</ref> Di dema jiyana xwe de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan tavilê û kûr bû. Piştî dehsalan ji parçebûna siyasî ya piştî hilweşîna [[Împeratoriya Selcûqiyan|selcûqiyan]], xurtkirina Misir, Sûriye, [[Bakurê Kurdistanê]] û hin beşên [[Nîvgirava Erebistanê|Erebistanê]] temsîla yekbûneke berbiçav a deverên sereke yên îslamî di bin yek desthilatdariyê de kir.{{sfn|Rodenbeck|1999|p=57}} Vê hevgirtina siyasî bingeha hêzek nû di rûbirûbûna cîhana misilmanan bi dewletên [[Seferên xaçperestan|xaçperestan]] re peyda kir.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vegerandina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve di sala 1187an de, piştî Şerê Hetînê yê biryardar, wekî serkeftinek bi rêberiya xwedayî hate hesibandin ku rûmeta misilmanan û baweriya olî piştî nêzîkî nod sal kontrola xiristiyanan li ser bajêr vegerand.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} Vê bûyerê hesta hevgirtina îslamê ji nû ve zindî kir û yek ji beşên herî pîroz di dîroka misilmanan de dimîne.{{sfn|Cummins|2011|p=94}} [[Wêne:Egypt stamp Tomb of aggressors (1957), Saladin.jpg|thumb|250px| Pûl ji Misirê, Çapa 1957, GORA ÊRÎŞKARAN: Selahedîn û Şerê Hatînê]] Nivîskarên dîrokî yê misilman ên hemdem wekî [[Elî îbn Elesîr]], [[Behaedînê Şedad]], û Îmamedînê Îsfehanî Selahedîn wekî mînakek ji dîndarî û edaletê pêşkêş kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Wan pabendbûna wî ya bi cîhadê re ne tenê wekî kampanyayek leşkerî lê wekî hewldanek exlaqî û manewî tekez kirin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Berevajî gelek hikumdarên serdema xwe, Selahedîn pir caran wekî dûrketina ji luksa kesane, parastina dilnizmiyê û nîşandana comerdî li hember dijminên xwe jî dihat wesifandin.{{sfn|Clifford|2013|p=69}} Reftarên wî yên li hember xaçperestan têkçûyî piştî fetihkirina Orşelîmê - ku bi dilovanî û danûstandinê bêtir ji tolhildana girseyî ve hate nîşankirin - wekî delîlên pabendbûna wî bi exlaqê îslamî yê dilovanî û aramiyê hate şîrove kirin.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}} Ev reftar bi tundî berevajî komkujiyên xaçperestan ên 1099-an bû, wêneya wî wekî hikumdarekî ku îdeala [[Quran]]ê ya dilovaniyê di serfiraziyê de temsîl dike, xurt kir.{{sfn|Irwin|1986|pp=19–21}}<ref name="Burns147">{{Harvnb|Burns|2005|p=147}}</ref> Hikumeta Selahedîn bandoreke mayînde li ser cîhana misilmanan jî hişt. Wî li seranserê Misir û Sûriyeyê gelek [[medrese]], nexweşxane û weqfên xêrxwazî ​​(waqf) ava kirin, ku gelek ji wan bi sedsalan dom kirin. Van saziyan ne tenê ji bo [[sunîtî]] hebû, bi taybetî ya medreseya [[şafiî]] ku ew pê ve girêdayî bû, pêşve xistin, lê di heman demê de wekî navendên îdarî ji bo yekbûna rewşenbîrî û civakî ya dewleta wî jî xizmet kirin.<ref name="madainkubra">{{Jêder-malper |url=https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |sernav=Madrasa Nuriya al-Kubra |malper=Madain Project |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507215612/https://madainproject.com/madrasa_nuriyya_kubra |roja-arşîvê=7 gulan 2020 }}</ref> Bi pêşvebirina zanistiya sunî û sinordarkirina bandora mîrata [[Îsmaîlîtî|îsmaîlî]] ya [[Fatimî|fatimiyan]] li Misirê, Selahedîn roleke sereke di ji nû ve şekildana peyzaja olî ya rojhilatê [[Deryaya Navîn]] de lîst. Ji nû ve avakirina desthilatdariya sunî li [[Qahîre]]yê bingeha geşbûna rewşenbîrî ya paşê di bin [[Dewleta Memlûkan|memlûkan]] de danî, yên ku xwe wekî mîratgirên mîsyona wî didîtin.<ref name="archnet-nuriya">{{Jêder-malper |url=https://archnet.org/sites/1840 |sernav=Madrasa al-Nuriyya al-Kubra (Damascus) |malper=Archnet |roja-gihiştinê=7 gulan 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200729011551/https://archnet.org/sites/1840 |roja-arşîvê=29 tîrmeh 2020 }}</ref><ref name="Burns148-9">{{Harvnb|Burns|2005|pp=148–149}}</ref> Bi demê re, wêneya Selahedîn wekî yekkerê cîhana misilmanan aliyekî nêzîkî mîtolojîk bi dest xist.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=Les périples de Kalila et Dimna: quand les fables voyagent dans la littérature et les arts du monde islamique |paşnav1=Brac de La Perrière |pêşnav1=Éloïse |weşanger=Brill |rûpel=107 |isbn=978-90-04-46710-1 |cih=Leiden Boston |paşnav2=EL Khiari |pêşnav2=Aïda |paşnav3=Vernay-Nouri |pêşnav3=Annie }}</ref> Di demên dagirkirina biyanî an jî nebûna yekîtiya navxweyî de, ramanwerên misilman bi berdewamî navê wî wekî modelek serokatiyê bi kar anîn.<ref name=":6" /> Di dema dagirkirinên [[Împeratoriya Mongolî|mongolan]] ên sedsala 13an de, dîroknas ji nebûna kesayetiyek wekî Selahedîn ku bikaribe ummetê li dijî gefên hebûnî bicivîne, gazinan dikirin.<ref name="Werthmuller2010">{{Jêder-kitêb |sernav=Coptic Identity and Ayyubid Politics in Egypt, 1218-1250 |paşnav=Werthmuller |pêşnav=Kurt J. |weşanger=American Univ in Cairo Press |sal=2010 |rr=16, 125 |isbn=978-977-416-345-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=RrxIBXFUGV8C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God's War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |lînka-nivîskar=Christopher Tyerman |weşanger=Penguin |sal=2006 |rûpel=350 }}</ref> Di sedsalên paşîn de, dîroknas û helbestvanên osmanî wî wekî pêşengê mîsyona parastina îslamê ya împeratoriya xwe pîroz kirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Nimûneya wî bandor li ramana [[sofî]] jî kir ku dilnizmî û xweragirtina wî wekî nîşaneyên dîsîplîna giyanî hatin şîrovekirin.<ref name="Werthmuller2010" /> Hin nivîskarên sofî Selahedîn wekî hikumdarekî ku otorîteya wî ya dinyayî bi dilsoziya wî ya hundurîn pîroz bûye, didîtin, têkoşîna derveyî ya [[cîhad]]ê bi têkoşîna navxweyî ya giyan re tevlihev dikir.<ref name="Werthmuller2010" /><ref name="Burns151">{{Harvnb|Burns|2005|p=151}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades |paşnav=Setton |pêşnav=Kenneth M. |weşanger=Univ of Wisconsin Press |tarîx=1969 |isbn=978-0-299-04844-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2dsycrclykIC&pg=PA695 |paşnav2=Wolff |pêşnav2=Robert Lee |paşnav3=Hazard |pêşnav3=Harry W. }}</ref> [[Wêne:SaladinRexAegypti.jpg|thumb|Selahedîn di destnivîsekî sedsala 15an de]] Di [[serdema nû]] de, bandora Selahedîn li ser cîhana misilmanan di nav rabûna [[kolonyalîzm]], neteweperwerî û tevgerên pan-îslamî de girîngiyeke nû bi dest xistiye.<ref name="Aziz2009">{{Jêder-kovar |paşnav=Aziz |pêşnav=M. A. |tarîx=2009 |sernav=The Origins of Arab Nationalism |url=https://www.jstor.org/stable/24711051 |kovar=Pakistan Horizon |cild=62 |hejmar=1 |rr=60 |issn=0030-980X |jstor=24711051 }}</ref> Di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, reformîstên wekî [[Cemaleddîn Efganî]] û Mihemed Ebduh Selahedîn wekî modelek dîrokî ji bo vejandina yekîtiya misilmanan û hêza exlaqî li hember serdestiya rojavayî destnîşan kirin.<ref name="Aziz2009" /> Şîyana wî ya derbasbûna ji dabeşbûnên mezhebî û seferberkirina gelên cihêreng di bin armanceke îslamî ya hevpar de, bû xalek kombûnê ji bo rewşenbîrên ku ji bo îslameke nûjen û reformkirî ku dikare mezinbûna xwe ya berê vegerîne, parêzvaniyê dikirin.<ref name="Aziz2009" /> Behskirina navê wî di axaftin, wêje û gotûbêjên siyasî de hem berxwedana li dijî împeriyalîzmê û hem jî xwesteka ji bo hevgirtinek pan-îslamî ya nûvekirî sembolîze kir.<ref name="Aziz2009" /> Di serdema neteweperestiya erebî de di nîvê sedsala 20an de, mîrata Selahedîn di nav vegotineke berfirehtir a têkoşîna dijî kolonyalîzmê û serbilindiya çandî de hate entegrekirin. Rêberên wekî [[Cemal Ebdul Nasir]] ê Misirê û [[Hefîz Esed]] ê Sûriyeyê wî wekî temsîliyetek dîrokî ya hêz û yekîtiya ereban bi nav dikirin.<ref name="Anderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Modern Middle East: rulers, rebels, and rogues |paşnav=Anderson |pêşnav=Betty S. |weşanger=Stanford University Press |sal=2016 |rr=119–120 |isbn=978-0-8047-9875-4 |cih=Stanford }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://serbestiyet.com/featured/yuzyilin-casusu-esref-marvan-45256/ |sernav=Yüzyılın casusu Eşref Marvan |malper=Serbestiyet |tarîx=2020-11-15 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> Her çend Selahedîn ji hêla etnîkî ve kurd bû jî, şîroveyên neteweperestiya ereb rola wî wekî rêberê misilman ê cîhana erebî ku Orşelîm ji nû ve ava kir û şaristaniya îslamî li dijî êrîşa ewropî parast, tekez kirin. Abîdeyên ku ji bo rûmeta wî hatine çêkirin - wekî peykerê navdar ê li nêzî [[Şam|keleha Şamê]] - şahidiya cihê wî yê navendî di xeyala dîrokî ya erebî ya nû de dikin.<ref name="Anderson2016" /> Ev desteserkirina wêneya Selahedîn hem aliyên neteweperestiya sekuler û hem jî yên îslamî yên balkêşiya wî ya domdar nîşan da: ew di heman demê de wekî rizgarkerê axa ereban û wekî xizmetkarekî edaleta îlahî hate nîşandan.<ref name="Anderson2016" /> [[Wêne:Saladin's Posthumous coin.png|thumb|Diravekî Selahedîn ji sedsala 12an]] Di warê zanistên îslamî de, navê Selahedîn hîn jî sembola rêveberiya dadperwer û serokatiya exlaqî ye. Teorîsyen û dîroknasên siyasî yên di cîhana misilmanan de pir caran wî wekî pîvanek ji bo desthilatdariya rewa bi nav dikin - kesek ku erkên olî bi dewletparêziya pragmatîk re hevseng kir. Serweriya wî pir caran bi ya reformîst û yekgirtîyên din ên îslamî re tê berhev kirin, wekî [[Omer|Omer îbn el-Xetab]] an [[Nûredîn Zengî]].<ref name="Tibi1990">{{Jêder-kitêb |sernav=Arab Nationalism A Critical Enquiry |paşnav=Tibi |pêşnav=Bassam |weşanger=Palgrave Macmillan |sal=1990 |rr=161–177 |isbn=978-1-349-20804-3 |çap=2 }}</ref> Bi van têkiliyan, Selahedîn mijarek dubare di ramana siyasî ya îslamî de temsîl dike: hikumdarê îdeal ku rêziknameyê sererast dike, baweriyê diparêze û bi dadperwerî hukum dike. Nimûneya wî beşek ji nîqaşên hemdem ên li ser bingehên exlaqî yên serokatiyê di civakên bi piraniya misilmanan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hurvitz |pêşnav=Nimrod |tarîx=December 2006 |sernav=Muhibb ad-Din al-Khatib's Semitic Wave Theory and Pan-Arabism |kovar=Middle Eastern Studies |cild=29 |hejmar=1 }}</ref> Bandora Selahedîn li ser çand û perwerdehiya îslamî ya nû jî heye. Çîroka jiyana wî li dibistanan tê hînkirin û di wêjeya dîrokî, fîlm û rêzefîlmên televîzyonê de li seranserê cîhana misilmanan tê nîşandan. Di vegotinên populer de, ew ne tenê ji bo serketinên xwe, lê ji bo pabendbûna wî bi fezîletên îslamî - durustî, dilnizmî û bexşandinê - tê pîrozkirin. Bi vî rengî, wêneya wî ji bîrdoziya siyasî derbas dibe û bi hişmendiya exlaqî ya misilmanan bi gelemperî diaxive. Wênekirina wî di medyayê de pir caran ji bo ji nû ve piştrastkirina îhtîmala serokatiya rast di nav aloziya siyasî ya nûjen de xizmet dike. Ji bo gelek misilmanan, Selahedîn hêviya ku bawerî û edalet dikarin di rêveberiyê de bi hev re bijîn temsîl dike, û mînakek berevajî têgihîştina gendelî an zordariyê pêşkêş dike. Di sedsalên 20 û 21an de, mîrata Selahedîn berdewam kiriye ku tevgerên olî û siyasî îlham bike ku dixwazin yekîtiya misilman ji nû ve bi dest bixin. Rêxistin û înîsiyatîfên çandî yên pan-îslamî pir caran mîrata wî wekî sembola berxwedanê li dijî dabeşbûn û serdestiya biyanî bi nav dikin. Vegerandina Orşelîmê ji aliyê wî ve di gotûbêjên hemdem ên li dora [[Şerê Îsraêl û Hemas|nakokiya Îsraêl û Filistînê]] de xwedî dengek taybetî ye, ku zanyar û rêberên misilman mînaka wî wekî modelek sebir û serkeftina exlaqî bi nav dikin.<ref name="nervana1112012">{{Jêder-malper |url=https://nervana1.org/2012/10/02/saladin-and-the-current-arab-israeli-conflict/ |sernav=Saladin and the current Arab-Israeli Conflict |malper=Nervana |tarîx=2012-10-02 |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en |paşnav=nervana111 }}</ref> Xutbeyên înê, dersên olî û daxuyaniyên siyasî li seranserê welatên cûrbecûr ên misilman di navbera rizgarkirina Orşelîmê ji aliyê Selahedîn ve û xwesteka edaletê li [[Filistîn (herêm)|Filistîna nû]] de paralelî kişandine.<ref name="nervana1112012" /> [[Wêne:ChristiansBeforeSaladin.jpg|thumb|200px|Selahedîn (rûniştiyê) di ketina Orşelîmê]] Di heman demê de, rewşenbîr û dîroknasên misilman ên nûjen bi perspektîfek nuwaze nêzîkî mîrata Selahedîn dibin. Digel ku destkeftiyên wî qebûl dikin, ew şert û mercên dîrokî yên ku rê li ber serkeftina wî vekirine jî lêkolîn dikin - yekîtiya herêmî, piştgiriya sazûmanî ya dewleta eyûbî û motîvasyona giyanî ya şopînerên wî.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle East and the Making of the Modern World |paşnav1=Schayegh |pêşnav1=Cyrus |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2017 |rr=43 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.4159/9780674981096/html }}</ref> Ev analîz xizmetê dikin ku temaşevanên hemdem bi bîr bînin ku mezinbûna Selahedîn ne tenê berhema qehremaniya takekesî bû, lê belê berhema îradeya kolektîf, rêveberiya dîsîplînkirî û pabendbûna li ser bingeha baweriyê bû.<ref name=":11" /> Ji ber vê yekê, çîroka wî pir caran ji bo teşwîqkirina misilmanan ji bo çandina bingehên civakî û exlaqî yên pêwîst ji bo yekîtî û pêşkeftinê tê bikar anîn.<ref name=":11" /> Di teolojiya îslamî û gotûbêjên exlaqî de, dilovaniya Selahedîn li hember dijberên xwe wekî mînakek ji ''adab al-cîhadê'' - rêvebirina rast a şer li gorî prensîbên îslamî - tê nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |paşnav1=Chapra |pêşnav1=Muhammad Umer |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2014 |rr=62–63 |isbn=9781783475728 |ziman=en }}</ref> Comerdîya wî ya li hember xaçperestên têkçûyî, tevî danûstandinên wî yên ji bo fîdyeyê li şûna qirkirina bêserûber, wekî temsîliyeta exlaqa pêxemberî ya dilovaniyê, tewra di şer de jî, tê pesinandin.<ref name=":12">Mansor, Wan Naim Wan. "Abu Hasan al-Mawardi: The First Islamic Political Scientist." (2015): 1-8.</ref> Ev aliyê bandora wî ne tenê wekî fetihkarek lê wekî rêberek exlaqî ku nirxên manewî yên îslamê di rastiyên dijwar ên şer de diparêze, beşdarî navûdengê wî kiriye.<ref name=":12" /> Herwiha wî wekî kesayetek gerdûnî di nav felsefeya exlaqî ya misilmanan de bi cih kiriye, sinorên mezhebî derbas kiriye û ji bo temaşevanên sunî û şiî balkêş e.<ref name=":12" /> Rêzgirtina domdar a Selahedîn di cîhana misilmanan de di gelek mizgeft, dibistan û saziyên ku li ser navê wî hatine binavkirin de diyar e.<ref>Ahmad, Feroz. The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914. Clarendon Press, 1969. {{ISBN|978-0198214755}}</ref> Gora wî li Şamê bûye cihekî rêzgirtinê yê dîrokî, ku ji hêla misilmanan ji çar aliyên cîhanê ve wekî sembola rûmet û yekîtîyê tê ziyaret kirin. Xanedana eyûbiyan ya ku piştî desthilatdariya wî çû gelek polîtîkayên wî domand, û belavbûna bandora wî li seranserê herêmên dûr ên wekî [[Yemen]] û [[Hîcaz]]ê misoger kir.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} Bi rêya avahîsazî, perwerde û piştgiriya olî, bîranîna serokatiya wî di nav tevna sazûmanî ya şaristaniya îslamî de cih girt.{{Sfn|Zeine|99-102|p=2017}} === Li Ewropa û cîhanê de === [[Wêne:Saladinus Sulthanus.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di 1577an ji aliyê hunermendê almanî Tobias Timmer]] Mîrata Selahedîn ne tenê li ser misilmanan, lê di heman demê de li ser şopînerên olên din, bi taybetî [[Xiristiyanî|xiristiyan]] û [[Cihûtî|cihûyan]] jî, bandorek girîng û mayînde kiriye. Navûdengê wî yê mezinahî, edalet û mêrxasiyê di dema [[seferên xaçperestan]] de, awayê ku civakên ne-misilman wî bi bîr tînin, bi awayekî kûr şekil daye.<ref name="bri187">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades |paşnav=Bridge |pêşnav=Antony |weşanger=Rowman & Littlefield |sal=2023 |ziman=en }}</ref> Bi sedsalan e, ew li seranserê sînorên olî wekî kesayetiyek kêm dîtbar ku hêza leşkerî bi xweragirtina exlaqî re dike yek, hatiye pesinandin. Her çend vegotinên ewropî yên [[Serdema Navîn|serdema navîn]] di destpêkê de wî wekî dijminekî dijwar ê xiristiyanitiyê nîşan dan jî, nifşên paşîn - hem li [[Katolîk|xiristiyanên katolîk]] û hem jî di [[Cihûtî|kevneşopiya cihûyan]] de - di Selahedîn de mînakek exlaq, tolerans û dewletparêziyê dîtin ku ji dabeşbûnên olî derbas dibe.<ref name="gro103">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem |tercimeya-sernav=History of the Crusades and the Frankish Kingdom of Jerusalem |paşnav=Grousset |pêşnav=René |weşanger=Payot |sal=1998 |ziman=fr }}</ref> Piştî seferên xaçperestan, dîroknivîsên xiristiyan Selahedîn bi gotinên aloz û pir caran dualî wesifandin. Çavkaniyên [[Zimanê latînî|latînî]] yên destpêkê ku ji perspektîfa seferên xaçperestan ên Ewropayê hatine nivîsandin, bi gelemperî rola wî wekî dijberê baweriya xiristiyanî û fetihê [[Orşelîm]]ê di sala 1187an de tekez dikirin.<ref name="ric308">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Cambridge University Press |sal=1999 |ziman=en }}</ref> Lêbelê, tewra di nav van vegotinan de jî, heyraniya taybetmendiyên wî yên kesane ne kêm bû.<ref name="ric308" /> Nivîskarên serdema navîn ên wekî Williamê Tîrosê û dîroknivîsên eropî yên paşê Selahedîn wekî dijberekî esilzade û bi rûmet nîşan dan - yekî ku tevgera wî bi tundî bi hovîtî û zêdegaviyên ku pir caran bi şerê wê demê ve girêdayî bûn re berevajî bû.<ref name="run690">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2005 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Beredayîbûna wî ya li hember nifûsa xiristiyan a têkçûyî ya Orşelîmê piştî vegerandina wê wekî jestek ji bo xweragirtinê ya bêhempa derket pêş.<ref name="run690" /> Her çend girtina bajêr ji hêla xaçperestan ve di sala 1099an de bi qirkirinek berfireh hatibû nîşankirin jî, muameleya Selahedîn bi sivîlan re bi danûstandin, fîdyeyê û parastina cihên pîroz ve dihat rêvebirin.<ref name="ric353">{{Jêder-kitêb |sernav=La grande storia delle crociate |tercimeya-sernav=The Great History of the Crusades |paşnav=Richard |pêşnav=Jean |weşanger=Newton & Compton editori |sal=1999 |isbn=978-88-798-3028-7 |cih=Rome |ziman=it |terciman=Maria Pia Vigoriti }}</ref> Vê tevgerê bandorek kûr li hevdemên xwe kir û beşdarî ji nû ve nirxandina tiştê ku jê re "dijminê saracen" tê gotin di xeyala ewropî de kir.<ref name="ric353" /> Di sedsalên 13 û 14an de, efsaneyên li ser Selahedîn li [[Ewropaya Rojava]] dest bi gerandinê kirin ku pir caran rastiya dîrokî bi alegoriya exlaqî re tevlihev dikirin.<ref name="run711">{{Jêder-kitêb |sernav=Storia delle Crociate |tercimeya-sernav=History of the Crusades |paşnav=Runciman |pêşnav=Steven |weşanger=Einaudi |sal=2011 |isbn=978-88-06-17481-1 |ziman=it |terciman=A. Comba |terciman2=E. Bianchi }}</ref> Di romanên serdema navîn û wêjeya şovalye de, ew carinan wekî kafirê arketîp ê exlaqî - kesekî ne-xiristiyan ku dîsa jî îdealên şovalye yên wêrekî, comerdî û rûmetê temsîl dikir - dihat xuyang kirin.<ref name="Carroll2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Jerusalem, Jerusalem: How the Ancient City Ignited Our Modern World |paşnav=Carroll |pêşnav=James |weşanger=HMH |tarîx=2011-03-09 |rûpel=147 |isbn=978-0-547-54905-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yZvTLDOgc1EC&q=treaty+of+ramla }}</ref> Piştî ''Strana Roland'', ''The Chanson d'Antioche'', û destanên din ên xaçperestan, berhemên ku Selahedîn di rolên sempatîktir de cih digirtin hatin.<ref name="Carroll2011" /> Di hin guhertoyên ''Gestes d'Outremer'' û ''Çerxa Selahedîn a Fransî ya Kevnar'' de, ew tewra wekî kesekî potansiyel ê ku bûye Xiristiyan an jî wekî hikumdarekî ku ji fezîletên xiristiyan îlham girtiye, dihat xuyang kirin.<ref name="Crompton2003">{{Jêder-kitêb |sernav=The Third Crusade: Richard the Lionhearted vs. Saladin |paşnav=Crompton |pêşnav=Samuel Willard |weşanger=[[Infobase Publishing]] |sal=2003 |rûpel=[https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 64] |isbn=0-7910-7437-4 |url=https://archive.org/details/thirdcrusaderich0000crom/page/64 |series=Great battles through the ages |gihiştina-urlyê=registration }}</ref> Van wêneyên xeyalî guherînek hêdî hêdî di ramana ewropî de nîşan dan ku heyraniya ji bo jêhatîbûna exlaqî dest pê kir ku ji sînorên îtîrafê derbas bibe.<ref name="Crompton2003" /> [[Wêne:WW2 French Algerian anti-Nazi propaganda poster issued by the French Army. Arab warrior fighting against Nazism. Saladin cutting swastika with sword. Algerian An Nasr Magazine No 1, Algiers, June 1943. AnNo known copyright.jpg|thumb|300px|Posterê propagandaya dijî-Nazî yê Fransa-Cezayirî yê [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] ku ji hêla artêşa fransî ve hatiye weşandin. Selahedîn bi şûr swastikayê dibire.]] Di [[Ronesans|serdema ronesans]] û destpêka [[serdema nû]] de, navûdengê Selahedîn wekî modelek şovalyetî û toleransê bêtir mezin bû. Nivîskarên wekî [[Giovanni Boccaccio]], di ''Decameronê'' xwe de, û paşê Voltaire di Ronakbîriyê de, wî wekî kesayetek xwedî fezîleta gerdûnî pîroz kirin.<ref name="Kriesel2019">{{Jêder-kitêb |sernav=Boccaccio's corpus : allegory, ethics, and vernacularity |paşnav=Kriesel |pêşnav=James C. |weşanger=University of Notre Dame Press |sal=2019 |isbn=978-0-268-10451-1 |cih=Notre Dame, Indiana |url=http://worldcat.org/oclc/1055571067 |oclc=1055571067 }}</ref> Di çîroka navdar a Boccaccio de, Selahedîn wekî hikumdarekî jîr xuya dike ku li ser bingehên exlaqî yên hevpar ên cihûtî, xiristiyanî û îslamê fêr dibe û îdeala mirovî ya têgihîştina di navbera baweriyan de nîşan dide.<ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=Saladin: The Politics of the Holy War |nivîskar=Malcolm Cameron Lyons, D.E.P. Jackson |weşanger=[[Cambridge University Press]] |sal=1984 |rûpel=277 |isbn=9780521317399 |url=https://books.google.com/books?id=hGR5M0druJIC&q=al+adil+jerusalem+8%2C000+women&pg=PA277 }}</ref> Ramanwerên Ronakbîriyê li Ewropayê Selahedîn wekî mînakek "misilmanê esilzade" qebûl kirin, edalet û nermbûna wî bi fanatîzma ku ew bi xiristiyaniya serdema navîn ve girêdidin re berawird kirin. Mînakî, Voltaire wî di lîstika xwe ya ''Le Fanatisme'' ''ou Mahomet le Prophète'' de wekî dijberiyek exlaqî ya li hember bêtehamuliya olî bikaranî, bi awayekî neyekser ji bo hevjiyan û exlaqa maqûl arguman kir.<ref name=":16" /> Bi rêya temsîlkirinên weha, Selahedîn bû beşek ji gotûbêja berfirehtir a ewropî li ser toleransa olî û felsefeya exlaqî.<ref name=":16" /> Di nivîsandina teolojîk û dîrokî ya xiristiyan de, bi taybetî ji sedsala 19an û pê ve, wêneya Selahedîn veguherî wêneyê qehremanekî exlaqî. Dîroknasên romantîk ên wekî [[Sir Walter Scott]] beşdarî vê veguherînê bûn. Di romana Scott a 1825an a bi navê ''The Talisman'' de, Selahedîn wekî hikumdarekî mezin, jîr û hema hema pîroz tê xuyang kirin ku erdemên dilovanî û rûmetê temsîl dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/books/features/stephen-king-confirms-the-one-book-fans-have-been-waiting-for-all-decade-article-117251667 |sernav=Stephen King Confirms the One Book Fans Have Been Waiting For All Decade {{!}} Features - Times Now |malper=www.timesnownews.com |roja-gihiştinê=2025-08-08 }}</ref> Têkiliyên wî bi padîşahê xiristiyan [[Richard I]] re wekî têkiliyên du dijminên esilzade yên ku bi rêzgirtina hevbeş ve girêdayî ne têne xuyang kirin. Vê wêneyê bandorek mezin li ser çanda populer a rojavayî kir, têgihîştina seferên xaçperestan wekî pêşbaziyek ne di navbera qencî û xerabiyê de lê di navbera du şaristaniyên şovalye de şekil da.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} Wênekirina romantîk a Scott bandor li nifşên nivîskar, wênesaz û çêkerên fîlman kir, Selahedîn kir yek ji wan çend kesayetiyên misilman ku bi berdewamî di bîra dîrokî ya rojavayî de tê heyran kirin.{{sfn|Prawer|1972|pp=252, 468}} [[Wêne:Saladin in Handlexikon für evangelische Theologen (1891).png|thumb|300px|Jînenîgariya Selahedîn di kitêbekî ji bi teolojên evangelî]] Ji bilî heyraniya wêjeyî, tevgera dîrokî ya Selahedîn bi awayên pratîkîtir bandor li têkiliyên navbera olî jî kir. Reftara wî ya li hember saziyên xiristiyan li Orşelîmê piştî 1187an toleransek pragmatîk nîşan da ku bandorên demdirêj li ser jiyana hevbeş hebûn.<ref>Hillenbrand, Carole (1999). ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Edinburgh University Press. rr. 455–457.</ref><ref>Eddé, Anne-Marie (2011). ''Saladin''. Harvard University Press. rr. 324–329.</ref> Li şûna wêrankirina Dêra Gora Pîroz an derxistina keşîşan, Selahedîn destûr da heciyên xiristiyan û tertîbên olî ku di bin şert û mercên rêkûpêk de îbadetên xwe bidomînin.<ref>Gabrieli, Francesco (ed.) (1969). ''Arab Historians of the Crusades''. University of California Press. pp. 215–220.</ref> Bi taybetî civakên [[Dêra ortodoks|ortodoksa yewnanî]] û xiristiyanên rojava ji polîtîkayên wî yên nisbeten nerm sûd wergirtin ku bi siyaseta mezhebî ya pir caran dijwar a dewletên xaçperest re berevajî bû. Vê siyaseta jiyana hevbeş alîkarî kir ku Orşelîm aram bibe û ji bo rêveberiya misilmanan a civakên pir-bawerî mînakek danî, kevneşopiyek ku ji hêla hikumdarê îslamî yên paşîn ve jî berdewam kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Muslim Perspectives on the Crusades |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Ashgate |sal=2007 |rr=45–51 |edîtor=Hillenbrand, C. |beş=Image of Saladin in Western Thought }}</ref> Têkiliya Selahedîn bi civaka cihûyan re di warê tevlêbûna xwe de jî berbiçav bû. Di bin [[Fatimî|fatimiyan]] de, cihûyên li Misirê bi demên zilm û sinordarkirinên aborî re rû bi rû man. Hatina Selahedîn bo ser desthilatê guhertinên girîng anî: wî polîtîkayên toleransê ji nû ve saz kir û cihûyan di meqamên îdarî û rewşenbîrî de vegerand ser kar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=God’s War: A New History of the Crusades |paşnav=Tyerman |pêşnav=Christopher |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |rr=575–582 |isbn=9780674023871 }}</ref> Bi taybetî, fîlozof û bijîşkê navdar [[Mûsa Meymûnîd]] di dadgeha Selahedîn û kurê wî [[Efdal kurê Selahedîn|Efdal]] de xizmet kir, û bû yek ji ramanwerên herî bi bandor ên cihû yên hemî deman.<ref name=":17">{{Jêder-kitêb |sernav=A History of the Crusades, Vol. 2 |weşanger=University of Wisconsin Press |sal=1969 |rr=550–557 |paşnavê-edîtor=Setton |pêşnavê-edîtor=Kenneth M. }}</ref> Hevjiyana Meymûnîd û Selahedîn di heman hawîrdora siyasî de sembola serdemek kurt lê berbiçav a hevkariya çandî bû.<ref name=":17" /> Dîroknasên cihû paşê serweriya Selahedîn wekî serweriya ewlehî û geşbûna rewşenbîrî ya nisbî bi bîr anîn ku berevajî ezmûnên hevdem ên cihûyan li piraniya Ewropaya xiristiyanî nîşan dide.<ref name=":17" /> [[Wêne:Saladin visiting Richard.png|thumb|250px|Selahedîn bi qiral Richard Iê re civiya]] Bi sedsalan, navûdengê Selahedîn di nav cihûyan de bi piranî erênî maye. Di dîroknivîsiya cihûyan de, ew wekî hikumdarekî tê bîranîn ku edaletê parastiye û kêmneteweyan parastiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Levant |pêşnav=Janet |sal=2018 |sernav=Revisiting Saladin’s Legacy in Christian–Muslim Relations |kovar=Journal of Intercultural Studies |cild=39 |hejmar=4 |rr=427–441 |doi=10.1080/07256868.2018.1498473 }}</ref> Kronîkên wekî yên [[Birahîm ibn Dawud]] û paşê jî hesabên rêwiyên cihû pesnê dadperweriya wî û hewldanên wî yên ji bo parastina rêkûpêkiyê di civatek pir-olî de didin.<ref name="Khan2020">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/article/1553/saladins-conquest-of-jerusalem-1187-ce/ |sernav=Saladin’s Conquest of Jerusalem (1187 CE) |malper=World History Encyclopedia |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 |paşnav=Khan |pêşnav=Syed Muhammad |sal=2020 }}</ref> Di zanistiya cihûyan a nû û çanda populer de, serdema Selahedîn pir caran wekî mînakek jiyana hevbeş û danûstandina rewşenbîrî di navbera cihû û misilmanan de di serdema navîn de tê destnîşan kirin.<ref name="Khan2020" /> Ev bîranîna erênî beşdarî vegotinek berfirehtir bûye ku cîhana îslamî û bi taybetî Selahedîn, wekî dîrokî ji xiristiyanitiya serdema navîn tolerantir dibîne.<ref name="Khan2020" /> Di serdema nû de, wêneya Selahedîn wekî pirek di navbera şaristaniyan de bandorê li diyaloga navbera baweriyan kiriye.<ref name="Asbridge2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: The Authoritative History of the War for the Holy Land |paşnav=Asbridge |pêşnav=Thomas |weşanger=HarperCollins |sal=2010 |rr=520–526 |isbn=9780060787295 }}</ref> Di têkiliyên xiristiyan-misilmanan de, ew pir caran wekî presedanek dîrokî ji bo rêzgirtina hevbeş û jiyana aştiyane tê binavkirin.<ref name="Asbridge2010" /> Rêberên olî, zanyar û çalakvanên aştiyê tevgera wî wekî delîl nîşan dane ku baweriyên [[Dînên îbrahîmî|îbrahîmî]] bingehên exlaqî yên hevpar parve dikin.<ref name="Asbridge2010" /> Karakterê wî pir caran di konferans û weşanên navbera olan de wekî modelek ji bo serokatiya exlaqî ya ku ji mezhebîtiyê derbas dibe xuya dibe.<ref name="Asbridge2010" /> Di vê çarçoveyê de, Selahedîn kêmtir wekî dagirker û bêtir wekî sembola lihevhatin û dîplomasiya exlaqî xizmet dike.<ref name="Asbridge2010" /> Medyaya populer jî di xurtkirina balkêşiya wî ya di navbera olî û olî de rolek lîstiye. Fîlmên wekî [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|Padîşahiya asîmanan]] (2005) ku ji hêla [[Ridley Scott]] ve hatiye derhêner kirin, Selahedîn wekî kesayetek rûmet û dilovaniyê nîşan didin, berevajî fanatîzma tundrewên hem misilman û hem jî xiristiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://jewishcurrents.org/october-2-saladin-conquers-jerusalem |sernav=Saladin and the Jews |malper=Jewish Currents |tarîx=2 çiriya pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> Ev wêneyê sînemayî, ku li ser kevneşopiyên dîrokî û edebî disekine, beşdarî wêneyek nûjen a Selahedîn wekî sembola toleransê di cîhanek ku hîn jî bi pevçûnên olî re rû bi rû ye, bûye. Wênekirina wî bi temaşevanên hemdem re ku li mînakên zelaliya exlaqî û rêzgirtina çandî di nav aloziyên berdewam ên di navbera cîhanên îslamî û rojavayî de digerin, deng vedide.<ref name="Asbridge2010" /> [[Wêne:Britishmuseumrichardandsaladintiles.jpg|thumb|Nîşanê Richard I û Selahedîn di mûzexaneya brîtanî]] Di gotûbêjên akademîk û çandî de, bandora Selahedîn dirêjî lêkolînên berawirdî yên şovalyetî, exlaq û rêvebirinê dibe. <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Tipton |pêşnav=Jonathan |sernav=Saladin’s Tolerance: Religious Minorities and the Ayyūbid State |kovar=Undergraduate History Research Journal |weşanger=Western Oregon University |sal=2015 |rr=1–14 }}</ref> Zanyarên dîroka serdema navîn destnîşan kirine ku mînaka wî çawa alîkarî kiriye ku îdealên rojavayî yên "dijminê hêja" şekil bide, têgehek ku dubendiyên olî yên sade dixe ber pirsê.<ref name=":20" /> Di vê wateyê de, Selahedîn rolek paradoksal li Ewropaya xiristiyanî lîst: her çend ew dijberê leşkerî bû jî, ew di heman demê de bû beşek ji têgihîştina xwe ya exlaqî ya Ewropayê bi xwe.<ref name=":20" /> Dadperweriya wî ya têgihîştî û pabendbûna wî bi kodên exlaqî re îlhama ramanan li ser gerdûnîbûna fezîletê li derveyî sinorên îtîrafê da.<ref name=":20">{{Jêder-malper |sernav=There were good times for Jews under Islamic rule |malper=Jewish Refugees UK |tarîx=2024 |url=https://www.jewishrefugees.org.uk/2024/03/there-were-good-times-for-jews-under-islamic-rule.html |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Kurdish inspiration of Jews, Christians, Muslims, and Renaissance thinkers: The Sultan Saladin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2018 |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/17556 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |sernav=Saladin remembered |malper=Arab News |tarîx=2012 |url=https://www.arabnews.com/node/426587 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2025 }}</ref> == Bermahiyên çandî û siyasî == === Di cîhana îslamî de === {{multiple image|image1= Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width1=250|caption1=Mertala hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] |image2= Coat of arms of Egypt (Official).svg|width2=200|caption2=Mertala [[Misir]]ê û li ser alayê neteweyî}} Selahedîn di çanda misilman, [[Çanda kurdî|kurd]], [[ereb]] û [[tirk]]î de bûye kesayetiyek girîng<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haniffa |pêşnav=Farzana |tarîx=2024-04-16 |sernav=The Moors’ Islamic Cultural Home and the Modern Muslim Ummah: Negotiating Identity, Politics, and Community in 1940s Sri Lanka |url=https://doi.org/10.1163/25899996-20241071 |kovar=International Journal of Islam in Asia |cild=4 |hejmar=1-2 |rr=7 |doi=10.1163/25899996-20241071 |issn=2589-9988 }}</ref> û ew wekî kurdê herî navdar ê [[dîrok]]ê hatiye wesifandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Kurds |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Scarecrow Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-8108-6751-2 |çap= |cih= |series= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Crusades: Islamic perspectives |paşnav=Hillenbrand |pêşnav=Carole |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1999 |isbn=978-1-57958-210-4 |cih=Chicago }}</ref>{{Sfn|Catherwood|2008|p=36}}<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A quick & dirty guide to war : briefings on present and potential wars |paşnav=Dunnigan |pêşnav=James F. |weşanger=New York : Quill/W. Morrow |tarîx=1991 |rr=174 |isbn=978-0-688-10033-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/quickdirtyguidet00dunn |paşnav2=Bay |pêşnav2=Austin }}</ref> Dîroknasê ereb [[Usama bin Mûnqîd]] behsa wî wekî kesê ku desthilatdariya [[Çar Xelîfe|çar xelîfeyan]] vejandiye behs kiriye. Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Bedirxan Beg]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan. Nivîskarê tirk [[Mehmet Akif Ersoy]] wî wekî siltanê herî hezkirî yê rojhilatê bi nav kir.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=ÖNAL |pêşnav=Reyhan |tarîx=2019 |sernav=TDV İslam Ansiklopedisi’ndeki Belâgat İlmiyle İlgili Maddelerin Değerlendirilmesi |url=https://doi.org/10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |kovar=AYDIN ARAPÇA ARAŞTIRMALARI DERGİSİ |cild=5 |hejmar=2 |rr=279–310 |doi=10.17932/iau.arap.2019.020/ayad_v05i2002 |issn=2687-279X }}</ref> Di sala 1898an de, [[Împeratoriya Almanî|împeratorê alman]] [[Wilhelm II]] serdana gora Selahedîn kir da ku rêzê lê bigire.{{Sfn|Împerator tacek danî ser gorê ku li ser nivîsa "Şovalyeyekî bê tirs û bê sûc ku pir caran neçar mabû rêça rast a şovalyetiyê fêrî dijberên xwe bike" nivîsandî bû.|Grousset|p=1970|ps=88}} Serdan, digel hestên dijî-împeriyalîst, wêneya Selahedîn di cîhana ereb de wekî lehengê têkoşîna li dijî rojavayê teşwîq kir ku li ser wê wêneya romantîk a ku ji hêla [[Walter Scott]] û ewropiyên din ên li rojava di wê demê de hatî afirandin ava bû. Navûdengê Selahedîn berê di cîhana misilmanan de bi giranî hatibû jibîrkirin û ji hêla kesayetiyên serketîtir ve, wekî [[Baybars I]] yê Misirê hatibû veşartin.{{Sfn|Riley-Smith|2008|p=63-66}} Dewletên Ereb ên nû hewl dane ku Selahedîn bi rêbazên cûrbecûr bi bîr bînin, pir caran li ser bingeha wêneya wî ya ku di sedsala 19an de li rojava hatiye afirandin.{{Sfn|Madden|2013|p=201-204}} Parêzgeha li dora [[Tikrît]] û [[Semara]]yê li [[Iraq]]a îro bi navê wî hatiye binavkirin, herwiha [[Zanîngeha Selahedînê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], bajarê herî mezin ê [[Başûrê Kurdistanê]]. Civatek derbajarî ya Hewlêrê, Masîf Selahedîn, jî bi navê wî hatiye binavkirin. Di bajarên nû de çend avahiyên bi Selahedîn ve girêdayî mane. Selahedîn pêşî [[Keleha Selahedînê]] (1175–1183) li [[Qahîre]]yê xurt kir, ku di demên aramtir de pavîlyonek kêfê ya bi qube bû û dîmenek xweşik jê dihat. Li Sûriyeyê, heta bajarê herî piçûk jî li ser kelehek parastinê ye û Selahedîn ev taybetmendiya bingehîn anî Misirê. Her çend [[Xanedana Eyûbiyan|xanedana eyûbiyan]] a ku wî damezrandibû tenê 57 salan ji wî dirêjtir bijî jî, mîrata Selahedîn di nav cîhana ereb de heta roja îro jî berdewam dike. Bi bilindbûna neteweperestiya erebî di sedsala 20an de, nemaze di warê [[Pevçûna Îsraêl û Filistînê|pevçûka Îsraêl û Filistinê]] de, qehremanî û serokatiya Selahedîn girîngiyek nû bi dest xist. Vegerandina [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] ji aliyê Selahedîn ve ji [[Seferên xaçperestan|xaçperestên]] ewropî wekî îlhamek ji bo dijberiya erebên îro a li dijî [[siyonîzm]]ê tê hesibandin. Wekî din, rûmet û yekîtiya berawirdî ya cîhana erebî di bin Selahedîn de wekî sembola bêkêmasî ji bo yekîtiya nû ya ku ji hêla neteweperestên ereb ve, wekî [[Cemal Ebdul Nasir]], dihat xwestin, dihat dîtin. Ji ber vê sedemê, Eyla Selahedîn bû sembola Misira şoreşger û paşê ji hêla çend dewletên din ên ereb ve ([[Komara Ereb yê Yekbûyî]], [[Iraq]], [[Lîbya]], [[Dewleta Filistînê]] û [[Yemen]]) hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Saladin became a hero in the West |url=https://www.economist.com/books-and-arts/2019/05/30/how-saladin-became-a-hero-in-the-west |roja-gihiştinê=2025-11-11 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> ==== Mîlîsên şer ==== Di çend [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]] de, tevgerên biçûk yê bi navê Selahedînê hatin avakirin, çendek ji van: * [[Tevgera Neviyên Selahedînê]] komeke Artêşa Azad a Sûriyeyê bû ku li [[Heleb (parêzgeh)|parêzgeha Helebê]] di Şerê navxweyî yê Sûriyê de çalak bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |sernav=A field report on the situation of the Komala forces in the field issued by Capt |xebat=Kurd Street |tarîx=12 kanûna paşîn 2014 |roja-gihiştinê=19 sibat 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180219150848/https://www.kurdstreet.com/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%B9%D9%86-%D9%88%D8%B6%D8%B9-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%88%D9%85%D9%84%D8%A9-%D9%85%D9%8A%D8%AF%D8%A7%D9%86/ |roja-arşîvê=19 sibat 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |sernav=Aleppo - commander of the brigade of the descendants of Salah al-Din: Syrian Democratic Forces agents of the Syrian regime |xebat=Kurd Street |tarîx=18 çiriya paşîn 2015 |roja-gihiştinê=29 nîsan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180429160644/http://www.kurdstreet.com/%D8%AD%D9%84%D8%A8-%D9%82%D8%A7%D8%A6%D8%AF-%D9%84%D9%88%D8%A7%D8%A1-%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B3/ |roja-arşîvê=29 nîsan 2018 }}</ref> * [[Tevgera Selahedîn Eyûbî]] rêxistineke çekdarî bû ku bi piranî ji kurdên [[Rojavaya Kurdistanê]] pêk dihat û di Şerê Navxweyî yê Sûriyê de wekî beşek ji Artêşa Azad a Sûriyeyê şer dikir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://carnegie-mec.org/diwan/50896?lang=en |sernav=Syria's Armed Opposition: A Brief Overview |xebat=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |tarîx=7 sibat 2013 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://main-kikan.blogspot.com/2012/05/blog-post_1503.html |sernav=Kurdish rebel leader Buwar Mustafa split from the army of the Syrian regime |tarîx=12 gulan 2012 }}</ref> ==== Cîh û war ==== * [[Selahedîn (parêzgeh)|Parêzgeha Selahedîn]], parêzgehekî li [[Iraq]]ê. * [[Keleha Selahedîn]], kelehekî li herêma [[Latakya]]yê e.<ref>{{harvnb|Kennedy|1994|pp=95–96}}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Director-General of UNESCO appeals for protection of Syria's cultural heritage |tarîx=2012-03-30 |url=https://whc.unesco.org/en/news/862 |roja-gihiştinê=2012-04-16 |weşanger=[[UNESCO]] }}</ref> * [[Navçeya Selahedîn]], navçeyekê li [[Heleb]]ê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=9 tebax 2012 |sernav=Rebels withdraw from key district of Aleppo |url=https://www.france24.com/en/20120809-syria-aleppo-battle-rages-iran-seeks-mediate-conflict-bashar-al-assad-damascus |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2021 |malper=France 24 }}</ref> * [[Balafirgeha Geverê|Balafirgeha Hekarî-Geverê-Selahedîn Eyûbî]], balafirgehê [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/arama/arsivnews-aspx |sernav=Arsivnews-Aspx Haberleri - Son Dakika Arsivnews-Aspx Hakkında Güncel Haber ve Bilgiler |malper=HÜRRİYET - ARAMA |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=tr }}</ref> * [[Keleha Selahedînê (Qahîre)]], kelehekî li [[Qahîre]].<ref name="Andre85-132">{{Jêder-kitêb |sernav=Cairo |paşnav=Raymond |pêşnav=Andre |weşanger=Harvard University Press |sal=2001 |rr=85–132 |kesên-din=trans. by Willard Wood }}</ref><ref name="BehrensAbsouseif1989">{{Jêder-kitêb |sernav=Islamic Architecture in Cairo: An Introduction |paşnav=Behrens-Absouseif |pêşnav=Doris |weşanger=E.J. Brill |sal=1989 |rr=78–85 |isbn=9004086773 |cih=Leiden, the Netherlands }}</ref><ref name="Ades226">{{Jêder-kitêb |sernav=A Traveller's History of Egypt |paşnav=Ades |pêşnav=Harry |weşanger=Arris Publishing Ltd. |sal=2007 |rûpel=226 |isbn=978-1-905214-01-3 }}</ref> === Di cîhana rojavayî de === [[Wêne:Saladin Soldan D'Egypte 1584.jpg|thumb|250px|Potreyekê Selahedîn di kitêba ''Saladin Soldan D'Egypte'', 1584]] Selahedîn li [[Ewropa]]ya [[Serdema Navîn|serdema navîn]] wekî modelek [[Key|padîşahiyê]] û bi taybetî jî ji bo fezîleta dadgehê ya comerdiya şahane bi berfirehî navdar bû. Di destpêka salên 1202/03an de, [[Walther von der Vogelweide]] ji qiralê alman [[Philip ê Swabiyayê]] xwest ku bêtir mîna Selahedîn be ku bawer dikir ku divê destên padîşah qul hebin da ku zêr bikeve nav wan.{{Efn|''Denk an den milten Salatîn / der jach, daz küniges hende dürkel solten sîn / sô wurden sî erforht und ouch geminnet.'' (Li Selahedînê comerd bifikirin ku digot divê destên padîşahan qul bin, da ku hem ji wan bitirsin û hem jî ji wan hez bikin.)}} Di salên 1270an de, [[Jans der Enikel]] çîroka xeyalî lê pejirandî ya sifreya Selahedîn belav dikir{{Efn|Selahedîn mesayekî ji safîrek mezin çêkirî hebû. Dema ku dawiya jiyana wî nêzîk dibû, wî dixwest ku mesayê bi hêviya jiyana herheyî ji xwedê re terxan bike, lê ew nikarîbû biryar bide ka kîjan xwedayê rûmetê bide xwedayê misilmanan, xiristiyanan an cihûyan, ji ber ku rêyek tunebû ku meriv bibêje kîjan ji wan herî bihêz e. Ji ber vê yekê wî mesa kir sê parçe û ji her yekî ji wan sêyeka wê diyariyê da wan (Jans, Weltchronik, 26551–26675).}} ku wî hem wekî dîndar û hem jî jîr ji bo cihêrengiya olî nîşan dida.{{Sfn|Dunphy|2003|p=11}} Di [[Komediya Xwedayî]] (1308–1320) de, [[Dante Alighieri]] wî wekî yek ji ne-xiristiyanên exlaqî yên di bêçaretiyê de behs dike{{Sfn|Inferno, Canto IV||p=rêza 129}} û ew di ''[[Decameron]]'' (1438–53) ya Boccaccio de jî bi awayekî erênî tê xuyang kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://webhelper.brown.edu/decameron/history/characters/saladin.php |sernav=Decameron Web {{!}} History |malper=webhelper.brown.edu |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> Her çend Selahedîn piştî serdema navîn di dîrokê de winda bû jî, ew di [[Wêje|wêjeya nûjen]] de bi ronahiyek sempatîk xuya dike, pêşî di lîstika [[Gotthold Ephraim Lessing]] a bi navê [[Nathan yê Aqilmend|''Nathan yê Aqilmend'']] (1779) de ku fikra navendî ya "Sifreya Selahedîn" vediguhezîne cîhana piştî serdema navîn. Ew di romana [[Walter Scott|Sir Walter Scott]] a bi navê [[The Talisman|''The Talisman'']] (1825) de karakterek navendî ye ku ji her nivîsek din bêtir bandor li ser nêrîna romantîk a li ser Selahedîn kiriye. Scott Selahedîn wekî "zilamek ewropî yê lîberal ê nûjên [sedsala 19an] pêşkêş kir ku li kêleka wî rojavayiyên serdema navîn her gav dê xuyangek xirab nîşan bidana".{{Sfn|Rilley-Smith|2008|p=67}} Nivîskarê fransî yê sedsala 20an [[Albert Champdor]] wî wekî "''Le plus pur héros de l'Islam''" (kurdî: Qehremanê herî paqij ê îslamê) wesf kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction to the History of the Muslim East |paşnav=Sauvaget |pêşnav=Jean |weşanger=University of California Press |tarîx=1965 |rr=166 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b7sieLyg-EEC&dq=champdor+historian&pg=PA166 }}</ref> Tevî qirkirina xaçperestan dema ku wan di sala 1099an de [[Orşelîm]] fetih kir, Selahedîn efû û rêwîtiya azad da hemî katolîkên hevpar û tewra artêşa xiristiyanên têkçûyî jî, heya ku ew bikaribin fîdyeya jorîn bidin ([[Dêra ortodoks|xiristiyanên ortodoks yê yewnanî]] hîn çêtir dihatin dermankirin ji ber ku ew pir caran li dijî xaçperestên rojavayî bûn). Tevî cudahîyên baweriyan, Selahedîn misilman ji alîyê axayên xiristiyan, bi taybetî jî ji alîyê [[Richard I]] ve dihat rêzgirtin. Richard carekê Selahedîn wekî mîrekî mezin pesnê xwe da û got ku ew bê guman rêberê herî mezin û bihêz ê cîhana misilmanan e.{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=357}} Selahedîn, di berdêla xwe de, diyar kir ku ji Richard axayekî xiristiyan ê bi rûmettir tune ye. Piştî peymanê, Selahedîn û Richard gelek diyarî wekî nîşaneyên rêzgirtinê ji hev re şandin lê qet rû bi rû nehatin dîtin. Di nîsana 1191an de, pitika sê mehî ya jineke frankî ji kampa wê hatibû dizîn û li sûkê hatibû firotin. Frankan wê teşwîq kirin ku bi xwe bi gilîya xwe bi Selahedîn re biaxive. Li gorî [[Behaedînê Şedad]], Selahedîn bi pereyê xwe zarokê kirî:{{Sfn|Baha ad-Din|2002|p=147-148}}{{Sfn|Lyons & Jackson|1982|p=325-326}} {{Quote|Wî ew da dayikê û wê ew girt; bi hêstirên ku ji çavên wê diherikîn û zarok hembêz kir singa xwe. Xelk li wê temaşe dikirin û digirîn û ez (Bahaedînê Şedad) di nav wan de rawestiyabûm. Wê demekê şîr da û dû re Selahedîn ferman da ku hespek ji bo wê bînin û ew vegeriya kampê.}} Mark Cartwright, rêveberê weşanê yê [[Ensîklopediya Dîroka Cîhanê]], dinivîse: "Bi rastî, hinekî îronîk e ku rêberê misilman bû yek ji mînakên mezin ên şovalyetiyê di wêjeya ewropî ya sedsala 13an de. Di jiyana wî de û ji hingê ve gelek tişt li ser sultan hatine nivîsandin, lê rastiya ku teqdîrkirina dîplomasî û jêhatîbûnên wî yên serokatiyê di çavkaniyên hemdem ên misilman û hem jî yên xiristiyan de tê dîtin, nîşan dide ku Selahedîn bi rastî jî hêjayî pozîsyona xwe ye wekî yek ji rêberên mezin ên serdema navîn."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cartwright |pêşnav=Mark |tarîx=2018-08-30 |sernav=Saladin |url=https://www.worldhistory.org/Saladin/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> == Nîşandana çandî == [[Wêne:Statue of Saladin Damascus.jpg|thumb|300px|[[Pêyrekê Selahedîn]] li [[Şam]], [[Sûrî]]]] === Çîrok === * ''[[Talisman]]'' ji [[Walter Scott]]. Di sala 1825an de hatiye weşandin, ew di dema sefera xaçperestan a sêyem de derbas dibe û li ser têkiliya di navbera Richard I yê Îngilterê û Selahedîn de disekine. * [[Sêlojiya Seferên Xaçperestan|''Sêlojiya Seferên Xaçperestan'']] (1998–2000) ya [[Jan Guillou]] li ser zilamekî esilzade yê ciwan ji Swêda îro e ku tê sirgûnkirin û neçar dimîne ku beşdarî seferên xaçperestan ên li Rojhilata Navîn bibe. Di wê de ew rastî Selahedîn tê ku di çîrokê de rola "alîkar" dilîze. * [[Pirtûka Selahedîn|''Pirtûka Selahedîn'']] (1998) ji [[Terîq Elî]], çîrokek li ser jiyana Selahedîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kitêba Selahedîn {{!}} Kirkus Reviews |ziman=en |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/tariq-ali/the-book-of-saladin/ }}</ref> === Fîlm, televîziyon û anîmasiyon === * [[Xaçperestan (fîlm)|Xaçperestan]] - destana [[Cecil B. DeMille]] ya 1935an; Selahedîn ji hêla [[Ian Keith]] ve wekî dijminê esilzade yê qiral Richard hat nîşandan. * ''Xezî Selahedîn'' - fîlmek drama yê hindî ya sala 1939 ji hêla I. A. Hafesjee.<ref>{{Jêder |paşnav=Ashraf |pêşnav=Rashid |sernav=Poster of Ghazi Salahuddin-1939 |tarîx=2009-03-06 |url=https://www.flickr.com/photos/rashid_ashraf/26185641169/ |roja-gihiştinê=2025-11-11 }}</ref> * [[Kêy Richard û Xaçperestan|''Kêy Richard û Xaçperestan'']] - fîlmeke 1954an ku Selahedîn ji hêla [[Rex Harrison]] hat nîşandan * [[Selahedînê Serketî (fîlm)|''Selahedînê Serketî'']] - fîlmeke drama yê şer a Misirê ya sala 1963 ku ji hêla [[Yusuf Şahîn]] ve hatî derhêner kirin. * [[Doctor Who|''Doctor Who'']] - [[Bernard Kay]] di rêzefîlma "[[The Crusade (Doctor who)|The Crusade]]" ya sala 1965an de rola Selahedîn li hember [[Julian Glover]] wek [[Richard I]] dilîze, [[William Hartnell]], [[William Russell]], [[Jacqueline Hill]] û [[Maureen O'Brien]] jî wek doktorê yekem, [[Ian Chesterton]], [[Barbara Wright]] û [[Vicki (Doctor who)|Vicki]] bi rêzê ve rol dilîzin. * [[Xaçperestan (sînema)|''Xaçperestan'']] - di vê rêzefîlmê ya sala 1995an de ku ji hêla [[Terry Jones]] ve hatiye nivîsandin û pêşkêşkirin, Selahedîn ji hêla [[Kammy Darweish]] ve hat lîstin. * [[Salah Al-deen Al-Ayyobi (sînema)|''Salah Al-deen Al-Ayyobi'']] - rêzefîlmeke 2001an li ser jînenîgariya Selahedînê. * [[Padîşahiya asîmanan (fîlm)|''Padîşahiya asîmanan'']] - fîlimeke drama yê dîrokî ji sala 2005an ku Selahedîn ji aliyê [[Gasan Mesûd]] hat lîstin. * [[Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî|''Selahedîn: Rêzefîlma Anîmasyonî'']] - projeyek anîmasyonî ku ji jiyana Selaheddîn îlhama xwe digire û dengê Selaheddîn ji hêla Gavin Yap ve hat dayîn. * ''Kudüs Fatihi: Selahaddin Eyyubi'' (Selahedîn: Dagirkerê Orşelîmê) – rêzefîlmeke televîzyonê ya 2023-25an a tirkî, ku tê de Selahedîn Eyûbî ji aliyê [[Uğur Güneş]] ve hat lîstin. * [[Arn: Şovalyeyê Templar|''Arn: Şovalyeyê Templar'']] - Selahedîn ji aliyê [[Milind Soman]] ve hat lîstin. === Listîkên vîdiyoyê === * Selahedîn di çend beşên rêzefîlma lîstika vîdyoyî ya Sid Meierê [[Civilization (lîstika vîdiyoyê)|''Civilization'']] de wekî rêberê şaristaniya erebî xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.civfanatics.com/civ4/civilopedia/civilizations/ |sernav=Civilization IV: Civilizations – CivFanatics |malper=www.civfanatics.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.com/news/entries/civilization-vi-saladin-leads-arabia/ |sernav=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |malper=Civilization® VI – The Official Site {{!}} News {{!}} Civilization VI: Saladin Leads Arabia |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> Ew herwiha di senaryoya "Into the Renaissance" a ji berfirehkirina [[Civilization V: Gods & Kings|''Gods & Kings'']] ji bo [[Civilization V|''Civilization V'']] de wekî rêberê [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] xuya dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://guides.gamepressure.com/civ5gk/ |sernav=Sid Meier's Civilization V - Gods & Kings Game Guide |malper=Game Guides |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> * Selahedîn di lîstika komputerê Sid Meierê [[Civilization VI|''Civilization VI'']] de wekî serokê şaristaniya erebî tê nîşandan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://civilization.2k.com/civ-vi/leader-pass/great-negotiators/ |sernav=Civilization VI {{!}} Leader Pass: Great Negotiators Pack |malper=civilization.2k.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en }}</ref> * Selahedîn di lîstika mobîl/PC yê Rise of Kingdoms de karakterek e ku meriv dikare bilîze. * Lîstika vîdyoyî ya stratejiya rast-dem a populer [[Age of Empires II: The Age of Kings|''Age of Empires II: The Age of Kings'']] kampanyayek li ser serpêhatiyên Selahedîn pêşkêş dike. * Ew di [[Crusader Kings III|''Crusader Kings III'']] de xuya dike, bi navê xwe Salah al-Din Yusuf ku di sala 1178an de di kampanyaya "Şûrên Baweriyê" de serokatiya siltanatiya eyûbî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paradoxinteractive.com/games/crusader-kings-iii/legends-of-crusader-kings-iii/salah-al-din-yusuf |sernav=Salah al-Din Yusuf - Paradox Interactive |malper=paradoxinteractive.com |roja-gihiştinê=2025-11-11 |ziman=en-US }}</ref> === Hunera dîtbarî === * [[Peykerê Selahedîn]] peykerekî siwarî yê ji bronz ê mezin e ku Selahedîn nîşan dide û li ber [[Keleha Şamê]] ya sedsala 11an li Bajarê Kevn ê Şamê di Sûriyeyê de ye. == Binêre == * [[Şerefxanê Bidlîsî]] * [[Mihemed Emîn Zekî]] * [[Behaedînê Şedad]] * [[Xanedana Şedadiyan]] * [[Lîsteya xanedan û dewletên kurdan]] == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Jêderên seretayî û duyem == ==== Jêderên seretayî ==== * {{Jêder-kitêb |nivîskar=Behaedînê Şedad |lînka-nivîskar= Behaedînê Şedad|sal=2002 |pêşnavê-terciman=D.S. |paşnavê-terciman=Richards |sernav=The Rare and Excellent History of Saladin |weşanger=Ashgate |isbn=978-0754633815 |ref={{SfnRef|Baha ad-Din|2002}} |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/rareexcellenthis00dsri }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Willey |pêşnav=Peter |sernav=The Castles of the Assassins |tarîx=2001 |weşanger=Craven Street Books |isbn=978-0941936644 }} ==== Jêderên duyem ==== {{refbegin|30em}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Abun-Nasr |pêşnav=Jamil |url=https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC |sernav=A history of the Maghrib in the Islamic period |weşanger=Cambridge University Press |sal=1987 |isbn=0521337674 |cih=Cambridge |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=1xUV-nMxNGsC |paşnavê-edîtor=Angold |pêşnavê-edîtor=Michael |sal=2006 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-81113-2 }} * {{Jêder |paşnav1=Ayliffe |pêşnav1=Rosie |paşnav2=Dubin |pêşnav2=Marc |paşnav3=Gawthrop |pêşnav3=John |paşnav4=Richardson |pêşnav4=Terry |sernav=The Rough Guide to Turkey |tarîx=2003 |isbn=978-1-84353-071-8 |weşanger=Rough Guides |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/turkey0000unse }} * {{Jêder |sernav=Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times |url=https://books.google.com/books?id=SgjRRuPtfkQC&q=Islamic+Dynasties+of+the+Arab+East |pêşnav1=Abdul |paşnav1=Ali |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1996 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Baadj |pêşnav=Amar S. |url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ |sernav=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries) |weşanger=Brill |sal=2015 |isbn=978-90-04-29857-6 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Ayyubid Metalwork with Christian Images |url=https://books.google.com/books?id=IZ7ZIpb-TAgC&q=Christian+communities+Syria+Ayyubid&pg=PA2 |pêşnav1=Eva |paşnav1=Baer |weşanger=Brill |sal=1989 |isbn=978-90-04-08962-4 }} * {{Jêder |sernav=An Historical Atlas of Islam |url=https://books.google.com/books?id=6DYVAAAAIAAJ&q=Historical+Atlas+of+Islam |pêşnav1=William Charles |paşnav1=Brice |weşanger=Brill |sal=1981 |isbn=978-90-04-06116-3 }} * {{Jêder-kitêb |cih=Paris |isbn=978-2296001053 |ziman=en |beş= |pêşnav1=Djene Rhys |paşnav1=Bajalan |url=https://books.google.com/books?id=2kwrDwAAQBAJ&dq=Ayyubid+Kurdish+emir&pg=PA31 |sernav=Studies in Kurdish History: Empire, Ethnicity and Identity |paşnav2=Karimi |pêşnav2=Sara Zandi |tarîx=2017 |weşanger=[[Taylor & Francis]] }} * {{Jêder |sernav=Damascus: A History |url=https://books.google.com/books?id=xTs77Ft6FXQC&q=Damascus+A+history |pêşnav1=Ross |paşnav1=Burns |weşanger=Routledge |sal=2005 |isbn=978-0-415-27105-9 }} * {{Jêder |sernav=The New Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=2O_BQs6Sro0C |paşnav=Bosworth |pêşnav=C.E. |sal=1996 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York |isbn=978-0-231-10714-3 }} * {{Jêder |paşnav=Catlos |pêşnav=Brian |contribution=Mamluks |paşnavê-edîtor1=Rodriguez |pêşnavê-edîtor1=Junios P. |sernav=The Historical Encyclopedia of World Slavery |cild=1,7 |weşanger=ABC-CLIO |sal=1997 |url=https://books.google.com/books?id=ATq5_6h2AT0C&pg=RA1-PA425 |isbn=978-0-87436-885-7 }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Egypt: Islamic Egypt, 640–1517 |url=https://books.google.com/books?id=CK7It-NrISwC&q=Cambridge+History+of+Egypt+Islamic |pêşnav1=M. W. |paşnav1=Daly |pêşnav2=Carl F. |paşnav2=Petry |weşanger=M.D. Publications Pvt. Ltd |sal=1998 |isbn=978-81-7533-008-5 }} * {{Jêder |sernav=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&q=Cities+of+the+Middle+East |paşnavê-edîtor1=Dumper |pêşnavê-edîtor1=Michael R.T. |paşnavê-edîtor2=Stanley |pêşnavê-edîtor2=Bruce E. |sal=2007 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-919-5 }} * {{Jêder |sernav=Sidon: A Study in Oriental History |url=https://archive.org/details/sidonstudyinorie00eiseuoft |paşnav=Eiselen |pêşnav=Frederick Carl |sal=1907 |weşanger=Columbia University Press |cih=New York }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B.C.–A.D. 1050 |url=https://books.google.com/books?id=jjBYQCpfCNkC&pg=PA583 |paşnavê-edîtor=Fage |pêşnavê-edîtor=J. D. |sal=1978 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-52121-592-3 }} * {{Jêder |paşnav=Flinterman |pêşnav=Willem |sernav=Killing and Kinging |kovar=Leidschrift |cild=27 |hejmar=1 |tarîx=April 2012 |url=http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |roja-gihiştinê=2015-02-12 |roja-arşîvê=2015-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150212042248/http://media.leidenuniv.nl/legacy/killing-and-kinging.pdf |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder |sernav=The Cambridge History of Africa, Volume 3: c. 1050–c. 1600 |url=https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C |paşnavê-edîtor1=Fage |pêşnavê-edîtor1=J. D. |paşnavê-edîtor2=Oliver |pêşnavê-edîtor2=Roland |sal=1977 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades and Their Sources: Essays Presented to Bernard Hamilton |url=https://books.google.com/books?id=xvULAQAAMAAJ |paşnav=France |pêşnav=John |sal=1998 |weşanger=Ashgate |isbn=978-0-86078-624-5 }} * {{Jêder |sernav=A Brief History of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=LZwWCit0FwkC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Arthur |paşnav1=Goldschmidt |sal=2008 |weşanger=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0824-7 }} * {{Jêder |sernav=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |url=https://books.google.com/books?id=CHzGvqRbV_IC&pg=PA362 |pêşnav1=René |paşnav1=Grousset |sal=2002 |sala-orîjînal=1970 |weşanger=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-1304-1 }} * {{Jêder |paşnav1=Houtsma |pêşnav1=Martijn Theodoor |paşnav2=Wensinck |pêşnav2=A.J. |url=https://books.google.com/books?id=ro--tXw_hxMC&q=Turanshah+brother+Saladin&pg=PA884 |sernav=E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |weşanger=Brill |sal=1993 |isbn=978-90-04-09796-4 }} * {{Jêder |sernav=From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260 |url=https://books.google.com/books?id=JfXl5kvabhoC&q=From+Saladin+to+the+Mongols&pg=PP1 |pêşnav1=Stephen |paşnav1=Humphreys |weşanger=SUNY Press |sal=1977 |isbn=978-0-87395-263-7 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnavê-edîtor1=Hamit |paşnavê-edîtor1=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Gunes |pêşnavê-edîtor3=Veli |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |beş=The History of Kurdish and the Development of Literary Kurmanji |pêşnav=Ergin |paşnav=Öpengin |sernav=The Cambridge History of the Kurds |weşanger=Cambridge University Press |sal=2021 }} * {{Jêder-ensîklopedî |sernav=Ayyubids |paşnav=Humphreys |pêşnav=R. S. |url=https://iranicaonline.org/articles/ayyubids |ensîklopedî=Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 2 |rr=164–167 |sal=1987 }} * {{Jêder |sernav=Women as Patrons of Religious Architecture in Ayyubid Damascus |paşnav1=Humphreys |pêşnav1=Stephen |kovar=Muqarnas |sal=1994 |cild=11 |rr=35–54 |jstor=1523208 |doi=10.2307/1523208 }} * {{Jêder |sernav=Islamic Law and the State |url=https://books.google.com/books?id=M2kFQqLyqSEC&q=Islamic+Law+and+the+State |pêşnav1=Sherman A. |paşnav1=Jackson |weşanger=Brill |sal=1996 |isbn=978-90-04-10458-7 }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=Saladin and the Fall of the Kingdom of Jerusalem |weşanger=[[G. P. Putnam's Sons]] |cih=London |sal=1906 |series=Heroes of the Nations |url=https://books.google.com/books?id=M7pIVpjuyw0C }} * {{Jêder |paşnav=Lane-Poole |pêşnav=Stanley |lînka-nivîskar=Stanley Lane-Poole |sernav=The Mohammedan Dynasties: Chronological and Genealogical Tables with Historical Introductions |url=https://books.google.com/books?id=0QS7x1Z7A2cC |sal=2004 |sala-orîjînal=1894 |weşanger=Kessinger Publishing |isbn=978-1-4179-4570-2 |ref=CITEREFLane-Poole1894 }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of World Biography: The Middle Ages |cild=2 |url=https://books.google.com/books?id=CurSh3Sh_KMC&q=Saladin+spoke+Arabic |pêşnav1=Frank Northen |paşnav1=Magill |weşanger=Routledge |sal=1998 |isbn=978-1-57958-041-4 }} * {{Jêder |sernav=Jerusalem: Points of Friction - And Beyond |paşnav1=Ma'oz |pêşnav1=Moshe |paşnav2=Nusseibeh |pêşnav2=Sari |sal=2000 |weşanger=Brill |isbn=978-90-41-18843-4 |ref={{SfnRef|Ma'oz & Nusseibeh|2000}} }} * {{Jêder |sernav=Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port |url=https://books.google.com/books?id=z3jfRTRxPOUC&q=Aden+and+the+Indian+Ocean&pg=PA25 |pêşnav1=Roxani Eleni |paşnav1=Margariti |sal=2007 |weşanger=UNC Press |isbn=978-0-8078-3076-5 }} * {{Jêder |sernav=Yemen: The Bradt Travel Guide |url=https://books.google.com/books?id=eQvhZaEVzjcC&q=Ta'izz+Yemen+Ayyubid&pg=PA131 |pêşnav1=Daniel |paşnav1=McLaughlin |sal=2008 |weşanger=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-212-5 }} * {{Jêder |sernav=Medieval Islamic civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=LaV-IGZ8VKIC |pêşnav1=Josef W. |paşnav1=Meri |pêşnav2=Jeri L. |paşnav2=Bacharach |sal=2006 |weşanger=Taylor and Francis |isbn=978-0-415-96691-7 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Nicolle |pêşnav1=David |sernav=Saladin |tarîx=2011 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-84908-318-8 |url=https://books.google.com/books?id=Ija3CwAAQBAJ |ziman=en }} * {{Jêder |paşnav1=Özoğlu |pêşnav1=Hakan |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |tarîx=2004 |weşanger=SUNY Press |isbn=978-0-7914-5994-2 |url=https://books.google.com/books?id=p032TMrEI5oC |roja-gihiştinê=17 adar 2021 |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=Dictionary of Islamic Architecture |url=https://books.google.com/books?id=Kl2WlM-b_KcC |paşnav1=Petersen |pêşnav1=Andrew |sal=1996 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-06084-4 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Rabbat |pêşnav=Nasser O. |url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA24 |sernav=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mamluk Architecture |weşanger=Brill |sal=1995 |isbn=978-90-04-10124-1 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Raymond |pêşnav=André |url=https://archive.org/details/cairo0000raym |sernav=Cairo |weşanger=Harvard University Press |sal=2000 |isbn=978-0-674-00316-3 |rr= |ziman=en |paşnavê-terciman=Wood |pêşnavê-terciman=Willard |sala-orîjînal=1993 }} * {{Jêder |sernav=The Crusades, c. 1071–c. 1291 |url=https://books.google.com/books?id=KszvJSv7t30C&q=The+Crusades+1071 |pêşnav1=Jean |paşnav1=Richard |pêşnav2=Jean |paşnav2=Birrell |sal=1999 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62566-1 }} * {{Jêder |sernav=The Modern History of Jordan |url=https://books.google.com/books?id=7zdi2sCuIh8C&q=Modern+History+of+Jordan |pêşnav1=Kamal S. |paşnav1=Salibi |weşanger=I.B. Tauris |sal=1998 |isbn=978-1-86064-331-6 }} * {{Jêder |pêşnav=Tsugitaka |paşnav=Sato |sernav=Sugar in the Social Life of Medieval Islam |url=https://books.google.com/books?id=0eBTBQAAQBAJ&q=Fatimids+emir+al-hajj&pg=PA134 |weşanger=Brill |sal=2014 |isbn=978-90-04-28156-1 }} * {{Jêder |sernav=Labour in the Medieval Islamic world |url=https://books.google.com/books?id=Bzo0Skd1kcYC&q=Population+of+Egypt+Ayyubid&pg=PA65 |pêşnav1=Maya |paşnav1=Shatzmiller |weşanger=Brill |sal=1994 |isbn=978-90-04-09896-1 }} * {{Jêder |sernav=Encyclopedia of African history |url=https://books.google.com/books?id=Ftz_gtO-pngC&q=Encyclopedia+of+African+History&pg=PP1 |pêşnav1=Kevin |paşnav1=Shillington |weşanger=CRC Press |sal=2005 |isbn=978-1-57958-453-5 }} * {{Jêder |sernav=International Encyclopaedia of Islamic Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=oT8EZ7ulytgC&q=Ayyubids+Hisn+Kayfa&pg=PA203 |pêşnav1=Nagendra Kumar |paşnav1=Singh |weşanger=Anmol Publications PVT. LTD. |sal=2000 |isbn=978-81-261-0403-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=hezîran 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{Jêder |sernav=Crusading Warfare 1097–1193 |url=https://books.google.com/books?id=rljJOEIXOrAC&q=Crusading+Warfare+1097%E2%80%931193 |pêşnav1=R.C. |paşnav1=Smail |sal=1995 |weşanger=Barnes & Noble Books |isbn=978-1-56619-769-4 }} * {{Jêder |sernav=Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 to 1500 |url=https://books.google.com/books?id=ENANAAAAIAAJ&q=Lajjun+Guy+le+Strange&pg=PA493 |pêşnav1=Guy |paşnav1=le Strange |sal=1890 |weşanger=Committee of the [[Palestine Exploration Fund]] }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Taagepera |pêşnav=Rein |lînka-nivîskar=Rein Taagepera |sal=1997 |sernav=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |kovar=International Studies Quarterly |cild=41 |hejmar=3 |rr=475–504 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793 |url=https://escholarship.org/content/qt3cn68807/qt3cn68807.pdf?t=otc3in |roja-gihiştinê=2019-07-05 |roja-arşîvê= |urlya-arşîvê= |rewşa-urlyê= }} * {{Jêder |sernav=Constructions of Power and Piety in Medieval Aleppo |url=https://books.google.com/books?id=30kb0G15IH8C |pêşnav1=Yasser |paşnav1=Tabbaa |sal=1997 |weşanger=Penn State Press |isbn=978-0-271-01562-0 }} * {{Jêder |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |lînka-nivîskar=Peter Turchin |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D. |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rr=219–229 |doi=10.5195/JWSR.2006.369 |doi-access=free }} * {{Jêder |sernav=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid, and Mamluk eras III |url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA61 |pêşnav1=Urbaine |paşnav1=Vermeulen |pêşnav2=D. |paşnav2=De Smet |pêşnav3=J. |paşnav3=Van Steenbergen |weşanger=Peeters Publishers |sal=2001 |isbn=978-90-429-0970-0 }} * {{Jêder |sernav=Eagle's nest: Ismaili castles in Iran and Syria |url=https://books.google.com/books?id=RTyTn4ErwRIC&q=Syria+population+12th+century&pg=PA41 |pêşnav1=Peter |paşnav1=Willey |weşanger=Institute of Ismaili Studies and I.B. Tauris |sal=2005 |isbn=978-1-85043-464-1 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Williams |pêşnav=Caroline |sernav=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |weşanger=The American University in Cairo Press |sal=2018 |isbn=9789774168550 |çap=7 |cih=Cairo |rr= |ziman=en }} * {{Jêder |sernav=The Art and Architecture of Islamic Cairo |url=https://books.google.com/books?id=sNVBbTuPcPkC&q=Art+and+Architecture+of+Islamic+Cairo&pg=PP1 |pêşnav1=Richard |paşnav1=Yeomans |weşanger=Garnet & Ithaca Press |sal=2006 |isbn=978-1-85964-154-5 }} {{refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Duval |pêşnav=Ben |sal=2022 |sernav=Saladin the Strategist: How the Crusaders Lost the Holy Land |weşanger=[[Byzantine Emporia, LLC]] }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gibb |pêşnav=H.A.R. |sal=1973 |sernav=The Life of Saladin: From the Works of Imad ad-Din and Baha ad-Din |weşanger=[[Clarendon Press]] |isbn=978-0-86356-928-9 |oclc=674160 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Husain |pêşnav=Shahnaz |sernav=Muslim heroes of the crusades: Salahuddin and Nuruddin |weşanger=Ta-Ha |cih=London |sal=1998 |isbn=978-1-897940-71-6 |oclc=40928075 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Reston |pêşnav=James Jr. |lînka-nivîskar=James Reston Jr. |sal=2001 |sernav=Warriors of God: Richard the Lionheart and Saladin in the Third Crusade |cih=New York |weşanger=Anchor Books |isbn=0-385-49562-5 |oclc=45283102 |url=https://archive.org/details/warriorsofgod00jame }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hindley |pêşnav=Geoffrey |sal=2007 |sernav=Saladin: Hero of Islam |weşanger=Pen & Sword |isbn=978-1-84415-499-9 |oclc=72868777 }} * {{Jêder-kitêb |pêşnav=Jonathan |paşnav=Phillips |sernav=The Life and Legend of the Sultan Saladin |sal=2019 |weşanger=[[Yale University Press]] }} {{Refend}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Selahedînê Eyûbî}} * [https://web.archive.org/web/20090304191952/http://www.third-millennium-library.com/readinghall/GalleryofHistory/Saladin/LIFE-DOOR.html Stanley Lane-Poole, "Hebûna û hilweşandina Kêyaniya Orşelîmê".] (bi înglizî) * [http://www.medievalist.globalfolio.net/eng/r/rosebault_saladin/_content.php Rosebault Ch.J. Selahadîn. Keyê Çivalrî] (bi înglizî) * [http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost12/Libellus/lib_expu.html#1 De expugnatione terrae sanctae per Saladinum] A European account of Saladin's conquests of the Crusader states. {{in lang|la}} * [http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html Saladin: The Sultan and His Times, 1138–1193] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121211094144/http://www.press.jhu.edu/books/title_pages/9465.html |date=11 December 2012 }} (bi înglizî) * [http://www.shadowedrealm.com/articles/exclusive/richard_saladin_warriors_third_crusade Richard û Selahadîn: Şervanên Seferên Xaçperestan a Sêyem] (bi înglizî) * [https://archive.org/stream/SalahAndTheFallOfKingdomOfJerusalem/salah%20and%20the%20fall%20of%20kingdom%20of%20jerusalem_djvu.txt Lane-Poole, Stanley (1906). Selahedîn û hilweşandina Keyaniya Orşelîmê.] (bi înglizî) * {{Ansîklopediya Kurdistanê|selahedine-eyubi|Selahedînê Eyûbî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fermandarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1138]] [[Kategorî:Kesên Dewleta Eyûbiyan]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên misilman]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 12an]] [[Kategorî:Leşkerên kurd]] [[Kategorî:Mirin 1193]] [[Kategorî:Misilman]] [[Kategorî:Pêşengên kurd]] [[Kategorî:Selahedînê Eyûbî| ]] [[Kategorî:Siltanên Eyûbî]] gkh6burkky1lpik3yl0zm10h9ffcp54 0 24579 2007253 1916760 2026-05-05T19:13:44Z Kurê Acemî 105128 2007253 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Henryk Sienkiewicz.jpg|thumb|Henryk Sienkiewicz]] '''Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz''', Navkirinek: Litwos, (jdb. [[5ê gulanê]] 1846 li Wola Okrzejska, [[Polonya]]; m. [[15ê çiriya paşîn]] [[1916]] li [[Vevey]], [[Swîsre]]) yek ji nivîskarên Polonî yên wergirê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê ye. Bi pirtûka xwe ya navdar "''Quo Vadis - (bi) ku ve"'' tê bîra gelekan. Di vê pirtûkê de Mesîhiyên pêşîn ên dema împaratoriya Roma wekî mijar digire û zilm û pêkutiyên li an hatine kirin bi zimanekî bandorbarî radixe pêşberî xwendevanan. Dîsa pirtûkên wî yên mijar û serpêhatiyên çanda devkî ya Polonî bingeh digire jî gelek bi nirx in. Sala 1905î de Xelata Nobelê ya wêjeyê werdigire. == Berhemên wî == * ''[[Na marne]]'' (1872) * ''Szkice Węglem'' ''Nexşên komirpênûsê;'' (1877) * ''Listy z Podróży do Ameryki'' ('' Name ji DYAyê,'' 1878) * ''Janko Muzykant'' (1879) * ''Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela'' (Ji rojîna mamosteyek Poznanî;'' Novelle 1879) * ''Nowele amerykańskie'' ''(Vegotinên Amerîkayî)'' ** ''Za Chlebem'' (''Nanê bêevînî;'' 1880) ** ''Latarnik'' (''Panêrê birca tîrêjî;'' 1882) * ''Bartek Zwycięzca'' (''Serkeftî Bartek;'' Kurteroman 1882) * Die ''Trilogie'' (hatiye fîlmkirin ji aliyê [[Jerzy Hoffman]]), ji: ** ''Ogniem i mieczem'' (''Bi agir û şûr;'' 1884); hatiye bi mijarkirin [[Hetmanat#serhildana Ûkraynayiyan û Bohdan Chmelnyzkyj|Serhildana Ûkraynayiyan]] di bin navê [[Bohdan Chmelnyzkyj|Chmelnyzkyj]] li dijî [[Polonî-Lîtwanî|Desthilatdariya Polon-Lîtwanî]] ** ''[[Potop]]'' (''Reva rezîl;'' 1886), behsa şerê Polon û Swêdiyan dike ** ''Pan Wołodyjowski'' (''Serek Wdyjowski;'' 1888); Behsa desthilatiya Osmanî dike û barbariya Tirkan tîne zimên. Herwekî di vê pirtûkê de aliyên negatîv ên Îslamê jî rave dike * ''Bez dogmatu'' (''Bêî Dogma" 1891) * ''Rodzina Połanieckich'' (''Familya Rodzina"; 1894) * ''[[Quo Vadis (Roman)|Quo Vadis]]'' (''Quo vadis. Dema Neron 1896) * ''Krzyżacy'' (''Xaçparêz 1900), Behsa Têkçûyîna Tannenberg dike * ''W pustyni i w puszczy'' (''Nav çol û bejiyê de;'' 1912) {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1846]] [[Kategorî:Mirin 1916]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Polonyayî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] g2s24re1ns0mvplwx62edf231ny2eb4 0 26273 2007101 1740735 2026-05-05T13:32:59Z Kurê Acemî 105128 2007101 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji [[Kurdistan]]ê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala [[1991]]'î virde weşangeriya radyoyê dike. Di gelek [[kovar]] û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala [[1997]]'î virde di nava koma xebatê ya [[Vate]] de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona [[2004]]'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa zazakî ye<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref>. == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 9bdbabwjfulqn48yxli7bm5ftkp44bt 2007102 2007101 2026-05-05T13:33:11Z Kurê Acemî 105128 2007102 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji [[Kurdistan]]ê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya radyoyê dike. Di gelek [[kovar]] û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala [[1997]]'î virde di nava koma xebatê ya [[Vate]] de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona [[2004]]'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa zazakî ye<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref>. == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] rl120o6va82wg4ho2mlgyt5938i8dwy 2007103 2007102 2026-05-05T13:33:25Z Kurê Acemî 105128 2007103 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên polîtîk ji [[Kurdistan]]ê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala [[1997]]'î virde di nava koma xebatê ya [[Vate]] de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona [[2004]]'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa zazakî ye<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref>. == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] sfgjgd2i809z1mun796ehk36cbjw735 2007104 2007103 2026-05-05T13:33:37Z Kurê Acemî 105128 2007104 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên siyasî ji [[Kurdistan]]ê derketiye û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala [[1997]]'î virde di nava koma xebatê ya [[Vate]] de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona [[2004]]'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa zazakî ye<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref>. == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] a28nh0agdgz79uzf9576bkywbbo03pn 2007105 2007104 2026-05-05T13:33:46Z Kurê Acemî 105128 2007105 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên siyasî ji [[Kurdistan]]ê koçber dibe û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala [[1997]]'î virde di nava koma xebatê ya [[Vate]] de ye û yek ji niviskarên kovara Vate ye. Ji îlona [[2004]]'î vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa zazakî ye<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref>. == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] ns5nvf18ovj2bqhv4egyq9qb7dp7djf 2007107 2007105 2026-05-05T13:34:35Z Kurê Acemî 105128 2007107 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên siyasî ji [[Kurdistan]]ê koçber dibe û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala 1997an vir de, di nava koma xebatê ya ''Vate'' de ye û yek ji niviskarên kovara wê ye. Ji îlona 2004an vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd (rojname)|Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa kurdiya zazakî ye.<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref> == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 4nmrcxrhqrfnwkeho1z32xbu1l8bpai 2007108 2007107 2026-05-05T13:34:44Z Kurê Acemî 105128 2007108 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. [[1960]] li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên siyasî ji [[Kurdistan]]ê koçber dibe û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala 1997an vir de, di nava koma xebatê ya ''Vate'' de ye û yek ji niviskarên kovara wê ye. Ji îlona 2004an vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd (rojname)|Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa kurdiya zazakî ye.<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref> == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] l4ofx2perd75vxgw2ksjnag69uwqxmr 2007109 2007108 2026-05-05T13:34:53Z Kurê Acemî 105128 2007109 wikitext text/x-wiki '''Seyîdxan Kurij''' (jdb. 1960 li gundê [[Kur, Çewlîg]]) nivîskar û rojnamevanekî [[kurd]] e. Ew bi giranî bi [[Zazakî|kurdiya zazakî]] dinivîsîne. Wî bi xwe perwerdeya endazyariya makîneyan dîtiye. Ji ber sedemên siyasî ji [[Kurdistan]]ê koçber dibe û li derveyî welêt dijî. Li bajarê [[Almanya]], [[Duisburg]]ê ji sala 1991an vir de weşangeriya çend radyoyên kurdî dike. Di gelek kovar û rojnameyên kurdî de nivîsar û hevpeyvînên wî tên weşandin. Ji sala 1997an vir de, di nava koma xebatê ya ''Vate'' de ye û yek ji niviskarên kovara wê ye. Ji îlona 2004an vir ve yek ji endamên redaksiyona rojnameya ''[[Peyama Kurd (rojname)|Peyama Kurd]]'' e û berpisiyarê beşa kurdiya zazakî ye.<ref>[http://www.zazaki.net/haber/seydxan-kurij-161.htm Seyîdxan Kurij (Bîyografî), Zazakî.NET]</ref> == Berhem == * ''[[Wayê Hot birayûn]]'': Sanikan û Deyîranê Çewlîgî ra, Weşanên Arya, Îstanbul, Nîsane 2002, 128 r. * ''[[Filît û Gulîzar]]'', Weqfa Kurdî ya Kulturî Stockholmê, Stockholm, 2004, 28 r. * ''Arwûnçî û Lûy'', Enstîtuya Kelepûrê Kurdî Şaxê Duhokî, Duhok 2010, 223 r. * ''Şeyh Said Hareketi -Tanıkların anlatımı ile-'', Weşanxaneyê Lîs, Îstanbul, 2013 * Ahmet Say, ''Ca Yo Ke Tij Ti Ra Bena Vila'', wergêr: Seyidxan Kurij, Evrensel Basım Yayın, Îstanbul, 2013, 130 r. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Çewlîgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] 05x59955sztl1sl0wieqdgi7kaxyq1h 0 29538 2007137 1754366 2026-05-05T15:28:08Z Kurê Acemî 105128 2007137 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi dimilî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Diyarbekir]] hatîye nivîsandin e<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stenbol]]ê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[dimilî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 3h9ksigza6vksozlgqnvbg4qih1wccw 2007138 2007137 2026-05-05T15:28:34Z Kurê Acemî 105128 2007138 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya zazakî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Diyarbekir]] hatîye nivîsandin e<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stenbol]]ê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[dimilî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] cz2hql9k343pxyfnv066m2g4sckn6q2 2007139 2007138 2026-05-05T15:29:04Z Kurê Acemî 105128 2007139 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya kirmancî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Diyarbekir]] hatîye nivîsandin e.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stenbol]]ê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[Zazakî|kirmancî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] 89pq51ckt6trtg97j6q4rc8tcoqmlet 2007140 2007139 2026-05-05T15:29:29Z Kurê Acemî 105128 2007140 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya kirmancî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Amed|Amedê]] hatîye nivîsandin e.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stembol|Stembolê]] ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[Zazakî|kirmancî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Pirtûk-şitil}} [[Kategorî:Pirtûk]] si88rpoqxvtkv60uqmsku6a5wm6m8uu 2007141 2007140 2026-05-05T15:29:38Z Kurê Acemî 105128 2007141 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya kirmancî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Amed|Amedê]] hatîye nivîsandin e.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stembol|Stembolê]] ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[Zazakî|kirmancî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye.<ref>[http://www.kulturname.com/?p=1664 ''Panela Ehmedê Xasî li Çewlîgê çêbû.'']{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] 03sl0hqpj0bujcdtxgxlz8dmhz4p9v6 2007142 2007141 2026-05-05T15:30:15Z Kurê Acemî 105128 Çavkanî êdî tune ke 2007142 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya kirmancî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Amed|Amedê]] hatîye nivîsandin e. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stembol|Stembolê]] ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[Zazakî|kirmancî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye. == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] f489vgzb2fzeetgog5nty0vaqpgmrlc 2007191 2007142 2026-05-05T16:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2007191 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Agahîdank pirtûk | sernav = Mewlida Nebî | wêne = Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg | binwêne = | nivîskar = [[Mela Ehmedê Xasî|Ehmedê Xasî]] | pêşgotin = | şêwe = Kitêba dînî | cîh = [[Amed]] | sernivîser = | ziman = [[Zazakî|Kurdiya kirmancî]] | dîrok = 1899 | weşanxane = | rûpel = | wêneçêker = | ISBN = }} '''''Mewlida Nebî''''' (bi kurdiya zazakî: ''Mewlidê Nebî''), mewlidek di sala 1899an de ji aliyê [[Mela Ehmedê Xasî]] ve li bajarê [[Amed]]ê hatîye nivîsandin e. Cara pêşîn li Diyarbekirê li çapxaneya Lîtografyayê li çapê ketiye. Paşê ''Firat yayinlari'' di 1994an de bi tîpên latînî li [[Stembol]]ê ji nû ve çap dike. Mewlida Xasî nivîsandî yekemîn kitêba bi zaravayê [[Zazakî|kirmancî]] hatîye nivîsandin e. Herwiha ev berhem kitêba kurdî a ewil e ku di çapxaneyên nûjen de li çapê ketîye. == Mewlida Nebî == <poem> ''Bîsmîllahîrrehmanîrrehîm'' Ez bi bismillahî îbtida kena, Raziqê 'aman û xasan pîya kena. Rebî, hemed û şukrî ancax to rê bê, Kibr û medh û fexrî pêro to rê bê. Çende rey bê ma sewa bê hemdê ma, La belê nêrê hisaban çendê ma. Hemd û şukrê to eda qet nêbenê, Ma sera Rebbî, ti zanê vînenê. Halê miskîn û feqir û naqisan, Rûreş (Rışa u zer şiyahê) û zer sîyahê zey hesan. ... </poem> == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Peni.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Seyfa.jpg| Wêne:Mewlıd (Ehmedê Xasi) Ver.jpg| </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûk]] 9maun5vgm9z00hs9fti7lv4qmc2lia2 10 43651 2007284 1996453 2026-05-05T21:50:07Z Penaber49 39672 /* */ 2007284 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | bodyclass = ib-country vcard | aboveclass = adr | above = {{#invoke:Nav list|nav_list}}{{#if:{{{sal destpêk|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk|}}} – {{{sal dawî|}}}</div>}}{{#if:{{{sal destpêk2|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk2|}}} – {{{sal dawî2|}}}</div>}}{{#if:{{{sal destpêk3|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk3|}}} – {{{sal dawî3|}}}</div>}} | label3 = Damezrandin | data3 = {{{damezrandin|}}} | data4 = {{#if:{{{al|}}}{{{nîşan|}}}| <table style="width:100%; text-align:center; background:none;"><tr> {{#if:{{{al|}}}|<td style="vertical-align:middle; width:50%;">[[Wêne:{{{al}}}|125px|border]]<br/>{{#if:{{{al lînk|}}}|{{{al lînk}}}|Al}}</td>}} {{#if:{{{nîşan|}}}|<td style="vertical-align:middle; width:50%;">[[Wêne:{{{nîşan}}}|{{#if:{{{nîşanfirehî|}}}|{{{nîşanfirehî}}}|85px}}]]<br/>{{#if:{{{nîşan lînk|}}}|{{{nîşan lînk}}}|Nîşan}}</td>}} </tr></table> }} | data5 = {{#if:{{{dirûşm|}}}|'''Dirûşm:''' {{{dirûşm}}}}} | data6 = {{#if:{{{sirûd|}}}|'''Sirûd:''' {{{sirûd}}}}} | image7 = {{#if:{{{nexşe|}}}|[[Wêne:{{{nexşe}}}|frameless|200px|center]]}} | caption7 = {{{binnexşe|}}} | header10 = {{#if:{{{paytext|}}}{{{ziman|}}}{{{dîn|}}}{{{rêveberî|}}}{{{dirav|}}}{{{dem|}}}{{{koda telefonê|}}}{{{nîşana înternetê|}}}{{{agahîgelemp1 sernav|}}}{{{agahîgelemp1|}}}|Agahiyên gelemperî}} | label11 = Paytext | data11 = {{{paytext|}}} | label12 = Ziman | data12 = {{{ziman|}}} | label13 = Dîn | data13 = {{{dîn|}}} | label14 = Awayê rêveberiyê | data14 = {{{rêveberî|}}} | label15 = Dirav | data15 = {{{dirav|}}} | label20 = {{{agahîgelemp1 sernav|}}} | data20 = {{{agahîgelemp1|}}} | label21 = {{{agahîgelemp2 sernav|}}} | data21 = {{{agahîgelemp2|}}} | label22 = {{{agahîgelemp3 sernav|}}} | data22 = {{{agahîgelemp3|}}} | label23 = {{{agahîgelemp4 sernav|}}} | data23 = {{{agahîgelemp4|}}} | label24 = {{{agahîgelemp5 sernav|}}} | data24 = {{{agahîgelemp5|}}} | label25 = Dem | data25 = {{{dem|}}} | label26 = Koda telefonê | data26 = {{{koda telefonê|}}} | label27 = Nîşana înternetê | data27 = {{{nîşana înternetê|}}} | header40 = {{#if:{{{gelhe|}}}{{{gelhe sal|}}}{{{gelhe2|}}}{{{gelhe2 sal|}}}{{{gelhe3|}}}{{{gelhe3 sal|}}}{{{gelhe4|}}}{{{gelhe4 sal|}}}{{{gelhe5|}}}{{{gelhe5 sal|}}}|Gelhe}} | label41 = {{{gelhe sal|}}} | data41 = {{{gelhe|}}} | label42 = {{{gelhe2 sal|}}} | data42 = {{{gelhe2|}}} | label43 = {{{gelhe3 sal|}}} | data43 = {{{gelhe3|}}} | label44 = {{{gelhe4 sal|}}} | data44 = {{{gelhe4|}}} | label45 = {{{gelhe5 sal|}}} | data45 = {{{gelhe5|}}} | header67 = {{#if:{{{bûyer1|}}}{{{bûyer2|}}}{{{bûyer3|}}}{{{bûyer4|}}}{{{bûyer5|}}}{{{bûyer6|}}}{{{bûyer7|}}}{{{bûyer8|}}}{{{bûyer9|}}}{{{bûyer10|}}}{{{bûyer11|}}}{{{bûyer12|}}}|Dîrok}} | label68 = • {{{bûyer1|}}} | data68 = {{{bûyer1 sal|}}} | label69 = • {{{bûyer2|}}} | data69 = {{{bûyer2 sal|}}} | label70 = • {{{bûyer3|}}} | data70 = {{{bûyer3 sal|}}} | label71 = • {{{bûyer4|}}} | data71 = {{{bûyer4 sal|}}} | label72 = • {{{bûyer5|}}} | data72 = {{{bûyer5 sal|}}} | label73 = • {{{bûyer6|}}} | data73 = {{{bûyer6 sal|}}} | label74 = • {{{bûyer7|}}} | data74 = {{{bûyer7 sal|}}} | label75 = • {{{bûyer8|}}} | data75 = {{{bûyer8 sal|}}} | label76 = • {{{bûyer9|}}} | data76 = {{{bûyer9 sal|}}} | label77 = • {{{bûyer10|}}} | data77 = {{{bûyer10 sal|}}} | label78 = • {{{bûyer11|}}} | data78 = {{{bûyer11 sal|}}} | label79 = • {{{bûyer12|}}} | data79 = {{{bûyer12 sal|}}} | header80 = {{#if:{{{rûerd|}}}|Rûerd}} | label81 = Rûerd {{#if:{{{rûerd sal|}}}|({{{rûerd sal}}})}} | data81 = {{{rûerd|}}} | header82 = {{#if:{{{serokA1|}}}{{{serokB1|}}}{{{serokC1|}}}{{{serokD1|}}}{{{serokE1|}}} | Rêveberî }} | header83 = {{#if:{{{serokA1|}}}|{{{sernav serokA|}}}}} | label84 = {{#if:{{{serokA1|}}}|• {{{serokA1 sal|}}}}} | data84 = {{{serokA1|}}} | label85 = {{#if:{{{serokA2|}}}|• {{{serokA2 sal|}}}}} | data85 = {{{serokA2|}}} | label86 = {{#if:{{{serokA3|}}}|• {{{serokA3 sal|}}}}} | data86 = {{{serokA3|}}} | label87 = {{#if:{{{serokA4|}}}|• {{{serokA4 sal|}}}}} | data87 = {{{serokA4|}}} | label88 = {{#if:{{{serokA5|}}}|• {{{serokA5 sal|}}}}} | data88 = {{{serokA5|}}} | label89 = {{#if:{{{serokA6|}}}|• {{{serokA6 sal|}}}}} | data89 = {{{serokA6|}}} | label90 = {{#if:{{{serokA7|}}}|• {{{serokA7 sal|}}}}} | data90 = {{{serokA7|}}} | label91 = {{#if:{{{serokA8|}}}|• {{{serokA8 sal|}}}}} | data91 = {{{serokA8|}}} | header92 = {{#if:{{{serokB1|}}}|{{{sernav serokB|}}}}} | label93 = {{#if:{{{serokB1|}}}|• {{{serokB1 sal|}}}}} | data93 = {{{serokB1|}}} | label94 = {{#if:{{{serokB2|}}}|• {{{serokB2 sal|}}}}} | data94 = {{{serokB2|}}} | label95 = {{#if:{{{serokB3|}}}|• {{{serokB3 sal|}}}}} | data95 = {{{serokB3|}}} | label96 = {{#if:{{{serokB4|}}}|• {{{serokB4 sal|}}}}} | data96 = {{{serokB4|}}} | label97 = {{#if:{{{serokB5|}}}|• {{{serokB5 sal|}}}}} | data97 = {{{serokB5|}}} | label98 = {{#if:{{{serokB6|}}}|• {{{serokB6 sal|}}}}} | data98 = {{{serokB6|}}} | label99 = {{#if:{{{serokB7|}}}|• {{{serokB7 sal|}}}}} | data99 = {{{serokB7|}}} | label100 = {{#if:{{{serokB8|}}}|• {{{serokB8 sal|}}}}} | data100 = {{{serokB8|}}} | header101 = {{#if:{{{serokC1|}}}|{{{sernav serokC|}}}}} | label102 = {{#if:{{{serokC1|}}}|• {{{serokC1 sal|}}}}} | data102 = {{{serokC1|}}} | label103 = {{#if:{{{serokC2|}}}|• {{{serokC2 sal|}}}}} | data103 = {{{serokC2|}}} | label104 = {{#if:{{{serokC3|}}}|• {{{serokC3 sal|}}}}} | data104 = {{{serokC3|}}} | label105 = {{#if:{{{serokC4|}}}|• {{{serokC4 sal|}}}}} | data105 = {{{serokC4|}}} | label106 = {{#if:{{{serokC5|}}}|• {{{serokC5 sal|}}}}} | data106 = {{{serokC5|}}} | label107 = {{#if:{{{serokC6|}}}|• {{{serokC6 sal|}}}}} | data107 = {{{serokC6|}}} | label108 = {{#if:{{{serokC7|}}}|• {{{serokC7 sal|}}}}} | data108 = {{{serokC7|}}} | label109 = {{#if:{{{serokC8|}}}|• {{{serokC8 sal|}}}}} | data109 = {{{serokC8|}}} | header110 = {{#if:{{{serokD1|}}}|{{{sernav serokD|}}}}} | label111 = {{#if:{{{serokD1|}}}|• {{{serokD1 sal|}}}}} | data111 = {{{serokD1|}}} | label112 = {{#if:{{{serokD2|}}}|• {{{serokD2 sal|}}}}} | data112 = {{{serokD2|}}} | label113 = {{#if:{{{serokD3|}}}|• {{{serokD3 sal|}}}}} | data113 = {{{serokD3|}}} | label114 = {{#if:{{{serokD4|}}}|• {{{serokD4 sal|}}}}} | data114 = {{{serokD4|}}} | label115 = {{#if:{{{serokD5|}}}|• {{{serokD5 sal|}}}}} | data115 = {{{serokD5|}}} | label116 = {{#if:{{{serokD6|}}}|• {{{serokD6 sal|}}}}} | data116 = {{{serokD6|}}} | label117 = {{#if:{{{serokD7|}}}|• {{{serokD7 sal|}}}}} | data117 = {{{serokD7|}}} | label118 = {{#if:{{{serokD8|}}}|• {{{serokD8 sal|}}}}} | data118 = {{{serokD8|}}} | header119 = {{#if:{{{serokE1|}}}|{{{sernav serokE|}}}}} | label120 = {{#if:{{{serokE1|}}}|• {{{serokE1 sal|}}}}} | data120 = {{{serokE1|}}} | label121 = {{#if:{{{serokE2|}}}|• {{{serokE2 sal|}}}}} | data121 = {{{serokE2|}}} | label122 = {{#if:{{{serokE3|}}}|• {{{serokE3 sal|}}}}} | data122 = {{{serokE3|}}} | label123 = {{#if:{{{serokE4|}}}|• {{{serokE4 sal|}}}}} | data123 = {{{serokE4|}}} | label124 = {{#if:{{{serokE5|}}}|• {{{serokE5 sal|}}}}} | data124 = {{{serokE5|}}} | label125 = {{#if:{{{serokE6|}}}|• {{{serokE6 sal|}}}}} | data125 = {{{serokE6|}}} | label126 = {{#if:{{{serokE7|}}}|• {{{serokE7 sal|}}}}} | data126 = {{{serokE7|}}} | label127 = {{#if:{{{serokE8|}}}|• {{{serokE8 sal|}}}}} | data127 = {{{serokE8|}}} | header128 = {{#if:{{{perleman1|}}}{{{perleman2|}}}{{{perleman3|}}}{{{perleman4|}}}{{{perleman5|}}}|Karîna qanûndanînê}} | label129 = {{{cure_perleman1|}}} | data129 = {{{perleman1|}}} | label130 = {{{cure_perleman2|}}} | data130 = {{{perleman2|}}} | label131 = {{{cure_perleman3|}}} | data131 = {{{perleman3|}}} | label132 = {{{cure_perleman4|}}} | data132 = {{{perleman4|}}} | label133 = {{{cure_perleman5|}}} | data133 = {{{perleman5|}}} | data134 = {{#invoke:Ya berê Ya paşê|sereke}} }} </includeonly><noinclude> {{Belgekirin}}</noinclude> czfqy14zozh778m4k3zyp2daknt9yiz 2007285 2007284 2026-05-05T21:51:04Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2007284|2007284]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2007285 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Infobox|infoboxTemplate | bodyclass = ib-country vcard | aboveclass = adr | above = {{#invoke:Nav list|nav_list}}{{#if:{{{sal destpêk|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk|}}} – {{{sal dawî|}}}</div>}}{{#if:{{{sal destpêk2|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk2|}}} – {{{sal dawî2|}}}</div>}}{{#if:{{{sal destpêk3|}}}|<div style="font-weight:normal; font-size:100%;">{{{sal destpêk3|}}} – {{{sal dawî3|}}}</div>}} | label3 = Damezrandin | data3 = {{{damezrandin|}}} | data4 = {{#if:{{{al|}}}{{{nîşan|}}}| <table style="width:100%; text-align:center; background:none;"><tr> {{#if:{{{al|}}}|<td style="vertical-align:middle; width:50%;">[[Wêne:{{{al}}}|125px|border]]<br/>{{#if:{{{al lînk|}}}|{{{al lînk}}}|Al}}</td>}} {{#if:{{{nîşan|}}}|<td style="vertical-align:middle; width:50%;">[[Wêne:{{{nîşan}}}|{{#if:{{{nîşanfirehî|}}}|{{{nîşanfirehî}}}|85px}}]]<br/>{{#if:{{{nîşan lînk|}}}|{{{nîşan lînk}}}|Nîşan}}</td>}} </tr></table> }} | data5 = {{#if:{{{dirûşm|}}}|'''Dirûşm:''' {{{dirûşm}}}}} | data6 = {{#if:{{{sirûd|}}}|'''Sirûd:''' {{{sirûd}}}}} | image7 = {{#if:{{{nexşe|}}}|[[Wêne:{{{nexşe}}}|frameless|250px|center]]}} | caption7 = {{{binnexşe|}}} | header10 = {{#if:{{{paytext|}}}{{{ziman|}}}{{{dîn|}}}{{{rêveberî|}}}{{{dirav|}}}{{{dem|}}}{{{koda telefonê|}}}{{{nîşana înternetê|}}}{{{agahîgelemp1 sernav|}}}{{{agahîgelemp1|}}}|Agahiyên gelemperî}} | label11 = Paytext | data11 = {{{paytext|}}} | label12 = Ziman | data12 = {{{ziman|}}} | label13 = Dîn | data13 = {{{dîn|}}} | label14 = Awayê rêveberiyê | data14 = {{{rêveberî|}}} | label15 = Dirav | data15 = {{{dirav|}}} | label20 = {{{agahîgelemp1 sernav|}}} | data20 = {{{agahîgelemp1|}}} | label21 = {{{agahîgelemp2 sernav|}}} | data21 = {{{agahîgelemp2|}}} | label22 = {{{agahîgelemp3 sernav|}}} | data22 = {{{agahîgelemp3|}}} | label23 = {{{agahîgelemp4 sernav|}}} | data23 = {{{agahîgelemp4|}}} | label24 = {{{agahîgelemp5 sernav|}}} | data24 = {{{agahîgelemp5|}}} | label25 = Dem | data25 = {{{dem|}}} | label26 = Koda telefonê | data26 = {{{koda telefonê|}}} | label27 = Nîşana înternetê | data27 = {{{nîşana înternetê|}}} | header40 = {{#if:{{{gelhe|}}}{{{gelhe sal|}}}{{{gelhe2|}}}{{{gelhe2 sal|}}}{{{gelhe3|}}}{{{gelhe3 sal|}}}{{{gelhe4|}}}{{{gelhe4 sal|}}}{{{gelhe5|}}}{{{gelhe5 sal|}}}|Gelhe}} | label41 = {{{gelhe sal|}}} | data41 = {{{gelhe|}}} | label42 = {{{gelhe2 sal|}}} | data42 = {{{gelhe2|}}} | label43 = {{{gelhe3 sal|}}} | data43 = {{{gelhe3|}}} | label44 = {{{gelhe4 sal|}}} | data44 = {{{gelhe4|}}} | label45 = {{{gelhe5 sal|}}} | data45 = {{{gelhe5|}}} | header67 = {{#if:{{{bûyer1|}}}{{{bûyer2|}}}{{{bûyer3|}}}{{{bûyer4|}}}{{{bûyer5|}}}{{{bûyer6|}}}{{{bûyer7|}}}{{{bûyer8|}}}{{{bûyer9|}}}{{{bûyer10|}}}{{{bûyer11|}}}{{{bûyer12|}}}|Dîrok}} | label68 = • {{{bûyer1|}}} | data68 = {{{bûyer1 sal|}}} | label69 = • {{{bûyer2|}}} | data69 = {{{bûyer2 sal|}}} | label70 = • {{{bûyer3|}}} | data70 = {{{bûyer3 sal|}}} | label71 = • {{{bûyer4|}}} | data71 = {{{bûyer4 sal|}}} | label72 = • {{{bûyer5|}}} | data72 = {{{bûyer5 sal|}}} | label73 = • {{{bûyer6|}}} | data73 = {{{bûyer6 sal|}}} | label74 = • {{{bûyer7|}}} | data74 = {{{bûyer7 sal|}}} | label75 = • {{{bûyer8|}}} | data75 = {{{bûyer8 sal|}}} | label76 = • {{{bûyer9|}}} | data76 = {{{bûyer9 sal|}}} | label77 = • {{{bûyer10|}}} | data77 = {{{bûyer10 sal|}}} | label78 = • {{{bûyer11|}}} | data78 = {{{bûyer11 sal|}}} | label79 = • {{{bûyer12|}}} | data79 = {{{bûyer12 sal|}}} | header80 = {{#if:{{{rûerd|}}}|Rûerd}} | label81 = Rûerd {{#if:{{{rûerd sal|}}}|({{{rûerd sal}}})}} | data81 = {{{rûerd|}}} | header82 = {{#if:{{{serokA1|}}}{{{serokB1|}}}{{{serokC1|}}}{{{serokD1|}}}{{{serokE1|}}} | Rêveberî }} | header83 = {{#if:{{{serokA1|}}}|{{{sernav serokA|}}}}} | label84 = {{#if:{{{serokA1|}}}|• {{{serokA1 sal|}}}}} | data84 = {{{serokA1|}}} | label85 = {{#if:{{{serokA2|}}}|• {{{serokA2 sal|}}}}} | data85 = {{{serokA2|}}} | label86 = {{#if:{{{serokA3|}}}|• {{{serokA3 sal|}}}}} | data86 = {{{serokA3|}}} | label87 = {{#if:{{{serokA4|}}}|• {{{serokA4 sal|}}}}} | data87 = {{{serokA4|}}} | label88 = {{#if:{{{serokA5|}}}|• {{{serokA5 sal|}}}}} | data88 = {{{serokA5|}}} | label89 = {{#if:{{{serokA6|}}}|• {{{serokA6 sal|}}}}} | data89 = {{{serokA6|}}} | label90 = {{#if:{{{serokA7|}}}|• {{{serokA7 sal|}}}}} | data90 = {{{serokA7|}}} | label91 = {{#if:{{{serokA8|}}}|• {{{serokA8 sal|}}}}} | data91 = {{{serokA8|}}} | header92 = {{#if:{{{serokB1|}}}|{{{sernav serokB|}}}}} | label93 = {{#if:{{{serokB1|}}}|• {{{serokB1 sal|}}}}} | data93 = {{{serokB1|}}} | label94 = {{#if:{{{serokB2|}}}|• {{{serokB2 sal|}}}}} | data94 = {{{serokB2|}}} | label95 = {{#if:{{{serokB3|}}}|• {{{serokB3 sal|}}}}} | data95 = {{{serokB3|}}} | label96 = {{#if:{{{serokB4|}}}|• {{{serokB4 sal|}}}}} | data96 = {{{serokB4|}}} | label97 = {{#if:{{{serokB5|}}}|• {{{serokB5 sal|}}}}} | data97 = {{{serokB5|}}} | label98 = {{#if:{{{serokB6|}}}|• {{{serokB6 sal|}}}}} | data98 = {{{serokB6|}}} | label99 = {{#if:{{{serokB7|}}}|• {{{serokB7 sal|}}}}} | data99 = {{{serokB7|}}} | label100 = {{#if:{{{serokB8|}}}|• {{{serokB8 sal|}}}}} | data100 = {{{serokB8|}}} | header101 = {{#if:{{{serokC1|}}}|{{{sernav serokC|}}}}} | label102 = {{#if:{{{serokC1|}}}|• {{{serokC1 sal|}}}}} | data102 = {{{serokC1|}}} | label103 = {{#if:{{{serokC2|}}}|• {{{serokC2 sal|}}}}} | data103 = {{{serokC2|}}} | label104 = {{#if:{{{serokC3|}}}|• {{{serokC3 sal|}}}}} | data104 = {{{serokC3|}}} | label105 = {{#if:{{{serokC4|}}}|• {{{serokC4 sal|}}}}} | data105 = {{{serokC4|}}} | label106 = {{#if:{{{serokC5|}}}|• {{{serokC5 sal|}}}}} | data106 = {{{serokC5|}}} | label107 = {{#if:{{{serokC6|}}}|• {{{serokC6 sal|}}}}} | data107 = {{{serokC6|}}} | label108 = {{#if:{{{serokC7|}}}|• {{{serokC7 sal|}}}}} | data108 = {{{serokC7|}}} | label109 = {{#if:{{{serokC8|}}}|• {{{serokC8 sal|}}}}} | data109 = {{{serokC8|}}} | header110 = {{#if:{{{serokD1|}}}|{{{sernav serokD|}}}}} | label111 = {{#if:{{{serokD1|}}}|• {{{serokD1 sal|}}}}} | data111 = {{{serokD1|}}} | label112 = {{#if:{{{serokD2|}}}|• {{{serokD2 sal|}}}}} | data112 = {{{serokD2|}}} | label113 = {{#if:{{{serokD3|}}}|• {{{serokD3 sal|}}}}} | data113 = {{{serokD3|}}} | label114 = {{#if:{{{serokD4|}}}|• {{{serokD4 sal|}}}}} | data114 = {{{serokD4|}}} | label115 = {{#if:{{{serokD5|}}}|• {{{serokD5 sal|}}}}} | data115 = {{{serokD5|}}} | label116 = {{#if:{{{serokD6|}}}|• {{{serokD6 sal|}}}}} | data116 = {{{serokD6|}}} | label117 = {{#if:{{{serokD7|}}}|• {{{serokD7 sal|}}}}} | data117 = {{{serokD7|}}} | label118 = {{#if:{{{serokD8|}}}|• {{{serokD8 sal|}}}}} | data118 = {{{serokD8|}}} | header119 = {{#if:{{{serokE1|}}}|{{{sernav serokE|}}}}} | label120 = {{#if:{{{serokE1|}}}|• {{{serokE1 sal|}}}}} | data120 = {{{serokE1|}}} | label121 = {{#if:{{{serokE2|}}}|• {{{serokE2 sal|}}}}} | data121 = {{{serokE2|}}} | label122 = {{#if:{{{serokE3|}}}|• {{{serokE3 sal|}}}}} | data122 = {{{serokE3|}}} | label123 = {{#if:{{{serokE4|}}}|• {{{serokE4 sal|}}}}} | data123 = {{{serokE4|}}} | label124 = {{#if:{{{serokE5|}}}|• {{{serokE5 sal|}}}}} | data124 = {{{serokE5|}}} | label125 = {{#if:{{{serokE6|}}}|• {{{serokE6 sal|}}}}} | data125 = {{{serokE6|}}} | label126 = {{#if:{{{serokE7|}}}|• {{{serokE7 sal|}}}}} | data126 = {{{serokE7|}}} | label127 = {{#if:{{{serokE8|}}}|• {{{serokE8 sal|}}}}} | data127 = {{{serokE8|}}} | header128 = {{#if:{{{perleman1|}}}{{{perleman2|}}}{{{perleman3|}}}{{{perleman4|}}}{{{perleman5|}}}|Karîna qanûndanînê}} | label129 = {{{cure_perleman1|}}} | data129 = {{{perleman1|}}} | label130 = {{{cure_perleman2|}}} | data130 = {{{perleman2|}}} | label131 = {{{cure_perleman3|}}} | data131 = {{{perleman3|}}} | label132 = {{{cure_perleman4|}}} | data132 = {{{perleman4|}}} | label133 = {{{cure_perleman5|}}} | data133 = {{{perleman5|}}} | data134 = {{#invoke:Ya berê Ya paşê|sereke}} }} </includeonly><noinclude> {{Belgekirin}}</noinclude> rj7kio89fydo30kd6zscxnxic7vjjuu 0 51365 2007318 1814635 2026-05-06T05:59:48Z VikiAzad 99135 2007318 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Şeylanlî | navê din = ''Şeylanlı tayfası'' (az) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esîl = [[Kurd]] | ziman = [[Kurmancî]] | herêm = [[Kurdistana Sor]] | belavbûn = [[Laçîn]], [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]] | gelhe = ? | ol = [[Misilman]], [[Şiî]]tî | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Şeylanlî''' (bi azerî: ''Şeylanlı tayfası''<ref>[http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeylanl%C4%B1_tayfas%C4%B1 Wîkîpediya bi Azerî]</ref>) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]]) diman<ref>Ələkbərov, Ələsgər (1936). Esseys on the study of Kurdish culture. Bakı: pp. 40-42.</ref>. Ev eşîr yek ji qebîlên ela [[Kurdên Azerbaycanê]] ya dîrokî bi navê [[Qereçorlû]] ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin. == Binêre == [[Kurdên Azerbaycanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Qerebaxa Jorîn]] 1i1595nym36awtmnt31ewmnugh5ambm 2007320 2007318 2026-05-06T06:00:09Z VikiAzad 99135 2007320 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Şeylanlî | navê din = ''Şeylanlı tayfası'' (az) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esîl = [[Kurd]] | ziman = [[Kurmancî]] | herêm = [[Kurdistana Sor]] | belavbûn = [[Laçîn]], [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]] | gelhe = ? | ol = [[Misilman]], [[Şiî]]tî | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Şeylanlî''' (bi azerî: ''Şeylanlı tayfası''<ref>[http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeylanl%C4%B1_tayfas%C4%B1 Wîkîpediya bi Azerî]</ref>) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]]) diman<ref>Ələkbərov, Ələsgər (1936). Esseys on the study of Kurdish culture. Bakı: pp. 40-42.</ref>. Ev eşîr yek ji qebîlên ela [[Kurdên Azerbaycanê]] ya dîrokî bi navê [[Qereçorlû]] ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin. == Binêre == * [[Kurdên Azerbaycanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Qerebaxa Jorîn]] i55jf3bu28lfktf0dihsfgeenl6oxbs 2007337 2007320 2026-05-06T06:52:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007337 wikitext text/x-wiki {{kêm|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank êl û eşîr | nav = Eşîra Şeylanlî | navê din = ''Şeylanlı tayfası'' (az) | wêne = | binwêne = | hoz = | serekeşîr = | esîl = [[Kurd]] | ziman = [[Kurmancî]] | herêm = [[Kurdistana Sor]] | belavbûn = [[Laçîn]], [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]] | gelhe = ? | ol = [[Misilman]], [[Şiî]]tî | ocax = | pîr = | ziyaretgeh = }} '''Şeylanlî''' (bi azerî: ''Şeylanlı tayfası''<ref>[http://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeylanl%C4%B1_tayfas%C4%B1 Wîkîpediya bi Azerî]</ref>) eşîreke kurdên Azerbaycanê ye, berê şerê Qerebaẍê li gundê Laçînê ên bi eynî navê (bnr [[Şeylanlî (gund)|Şeylanlî]]) diman<ref>Ələkbərov, Ələsgər (1936). Esseys on the study of Kurdish culture. Bakı: pp. 40-42.</ref>. Ev eşîr yek ji qebîlên ela [[Kurdên Azerbaycanê]] ya dîrokî bi navê [[Qereçorlû]] ye, ya ku di dema Sefewiyan de li xoresanê hatiye bicîhkirin. == Binêre == * [[Kurdên Azerbaycanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Eşîr]] [[Kategorî:Eşîrên Kurdistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Kurdên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Qerebaxa Jorîn]] bqs04ozffa4rp5zpfrahtzdgpge0r2y 0 58537 2007091 1653568 2026-05-05T13:30:20Z Kurê Acemî 105128 2007091 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser navenda [[Çewlîg]]ê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Pirtûk == * Karl Hadank & [[Oskar Mann]], ''Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siwerek und '''Kor''''', Berlin, 1932. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] i2guqr30ik0aohvbwqkia6a0vd7pjga 2007092 2007091 2026-05-05T13:30:39Z Kurê Acemî 105128 2007092 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser navenda [[Çewlîg]]ê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] * == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] aa50tzzlgfv85evaqknqf7arxh71pm3 2007093 2007092 2026-05-05T13:30:50Z Kurê Acemî 105128 2007093 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser navenda [[Çewlîg]]ê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:20%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] bxhrw7w4bme95gdfw5athmrvdj6y33o 2007095 2007093 2026-05-05T13:31:06Z Kurê Acemî 105128 /* Gelhenasî */ 2007095 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Tirkiye | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser navenda [[Çewlîg]]ê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] 82ijz47q9ct3rogc919rwmzmzrnhcp6 2007096 2007095 2026-05-05T13:31:38Z Kurê Acemî 105128 2007096 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Bîngol#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser navenda [[Çewlîg]]ê ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] r6mra00bfrlfbux1cako533mr99sim9 2007097 2007096 2026-05-05T13:32:08Z Kurê Acemî 105128 2007097 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Bîngol#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngolê]] ve ye. Gund 29 km dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] dz286s74ocvx9i6jpotaqnaqeb207dv 2007098 2007097 2026-05-05T13:32:18Z Kurê Acemî 105128 2007098 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kur (cudakirin)}} {{Agahîdank gund | nav = Kur | navê_din = | navê_fermî = Dikme | wêne = | sernavê_wêne = Çewlîg | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] | navçe = [[Çewlîg]] | nahiye = Çewlîg (navend) | hejmara_mezrayan = | nifûs = 463<ref>{{Jêder |sernav=tuik, 2012 |url=http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2013-04-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130429181349/http://rapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2&ENVID=adnksdb2Env&report=wa_idari_yapi_10sonrasi.RDF&p_il1=12&p_yil=2012&p_dil=1&desformat=html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | sala_nifûsê = [[2012]] | eşîr = | berbelaviya_nifûsê_km2 = | temamiya_qadê_km2 = | bilindahî_m = 1.655 | koda_postayê = 12600 | koda_telefonê = (+90) 426 | nexşeya_reptiyeyê = Bîngol#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|display=inline, title}} }} '''Kur''' ({{bi-tr|Dikme}}) gundekî ku bi ser [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngolê]] ve ye. Gund 29 kîlometre dûrî bajarê [[Çewlîg]]ê ye. Hejmara gundiyan 488 kes in. == Gelhenasî == {| class="wikitable" style="text-align:center; width:40%;" |+ |- ! scope=col | Sal ! scope=col | Gelhe<ref>{{Jêder |sernav=Yerelnet, Dikme |url=http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |roja-gihiştinê=2013-02-27 |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603011648/http://www.yerelnet.org.tr/koyler/koy.php?koyid=238678 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[2011]] |488 |- |[[2000]] |482 |- |[[1990]] |701 |- |[[1985]] |624 |} == Navdar == * [[Ehmedê Kurdî]] * [[Seyîdxan Kurij]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|38|54|47|N|40|18|36|E|type:city_scale:500000|display=title|name=Kur}} {{Bajar û gundên Çewlîgê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Çewlîgê]] mcqzeqrczn5trm1gat4ene9bx2z3xd3 0 59763 2007401 1740680 2026-05-06T09:49:49Z Penaber49 39672 /* */ 2007401 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] relk2s7ecx5b1qejy69deizqsxqlvie 2007402 2007401 2026-05-06T09:53:41Z Penaber49 39672 /* */ 2007402 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada Homerosê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9wqz6afpzft36fc69en9g5kh28v099f 2007403 2007402 2026-05-06T09:58:05Z Penaber49 39672 /* */ 2007403 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada Homerosê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 35j90sqlab5lyet7ixupsjpzcprasri 2007404 2007403 2026-05-06T10:00:38Z Penaber49 39672 /* */ 2007404 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada Homerosê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] of0xkben5bzq34c5gh1q7k40ce0lena 2007405 2007404 2026-05-06T10:03:53Z Penaber49 39672 /* */ 2007405 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada Homerosê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] edip5jwtfbsjif8h2uzny3aeo6tovjm 2007406 2007405 2026-05-06T10:04:40Z Avestaboy 34898 2007406 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] ouwkw85u8ovtx63l7s6fxytdysumms7 2007407 2007406 2026-05-06T10:07:46Z Penaber49 39672 /* */ 2007407 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}; {{bi-tr|Frigya}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7k2k0lg3fqskfvw9wjl528yh032h6vj 2007408 2007407 2026-05-06T10:09:02Z Penaber49 39672 /* */ 2007408 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] bww8vi8u3fvl1g7qhzcn1vfjea4afrf 2007409 2007408 2026-05-06T10:21:30Z Penaber49 39672 /* */ 2007409 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = 𒄩𒀜𒌅𒊭 (''Ḫattuša'') | nav xwemalî = | nav kurdî = Împeratoriya Hîtîtê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Mîdas (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2rypvfvrrctee36f0gvr72darczhk9k 2007410 2007409 2026-05-06T10:22:30Z Penaber49 39672 /* */ 2007410 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Labarna (rêveberê destpêkê) | serokA2 = Mîdas (rêveberê dawî) | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] iwxv48pejq4tc1ocgk5t4dzza16l0od 2007411 2007410 2026-05-06T10:23:23Z Penaber49 39672 /* */ 2007411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7zi2w36c3uduas4iloxtuaruy9dqict 2007412 2007411 2026-05-06T10:23:43Z Penaber49 39672 /* */ 2007412 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|Nexşeya paşagehên kevnare yên rojavayê Anatolyayê li derdora sala 500î ya berî zayînê. Ev nexşe bi îngilîzî ye û Frîgya wekî ''Phrygia'' xuya ye.]] [[Wêne:Ruins of Gordion 1.JPG|thumb|Bermayiyên Gordion paytexta Frîgyayê]] '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9fmf05bjjvg3fhjycop70v5lpcasnm5 2007413 2007412 2026-05-06T10:24:09Z Penaber49 39672 /* */ 2007413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 19pl6zyn2wr54yu1ua0lnryu65ls1gh 2007414 2007413 2026-05-06T10:25:07Z Penaber49 39672 /* */ 2007414 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bin destê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] l8l9f2dwqiyaye4ptq215uoo5q9kv6e 2007415 2007414 2026-05-06T10:27:37Z Penaber49 39672 /* */ 2007415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê ku navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] icvyfpi9h2crwto3rfxnz10l3dfg4mn 2007416 2007415 2026-05-06T10:32:25Z Penaber49 39672 /* */ 2007416 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] doa0tlil02qqx0sa4ha10scus7s5xwr 2007417 2007416 2026-05-06T10:37:38Z Penaber49 39672 /* */ 2007417 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordiomê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 7sdgo1gbif9czr112i12d4x9jmoesrz 2007418 2007417 2026-05-06T10:38:16Z Penaber49 39672 2007418 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] b8kapmpef3cbb21pocvdym81yocnkgt 2007419 2007418 2026-05-06T10:39:37Z Penaber49 39672 /* */ 2007419 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] jf8wmc7ex0mikhi79hevlc9jl44rpat 2007420 2007419 2026-05-06T10:41:17Z Penaber49 39672 2007420 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e ku ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 57mjozraoawv81n1xlh30842xmmjkzg 2007422 2007420 2026-05-06T10:45:10Z Penaber49 39672 2007422 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên dorîlaeumê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] qb246jf8byayqhatmhqzve5v0kx6jil 2007423 2007422 2026-05-06T10:46:25Z Penaber49 39672 2007423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên dorîlaeumê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 5w3tyhhbwxog2hw8tda7ngcw2wnu9dd 2007424 2007423 2026-05-06T10:47:48Z Penaber49 39672 2007424 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên dorîlaeumê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 68omwtwyjnstqs78uypx1dppxq2n9ki 2007425 2007424 2026-05-06T10:51:43Z Penaber49 39672 2007425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 3wh0meo1ld8x645yyj834cd57rhruv1 2007426 2007425 2026-05-06T10:55:10Z Penaber49 39672 2007426 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] t5cp6ibk6fz1v0ch8d5bkfc4l2xe6q7 2007427 2007426 2026-05-06T10:57:24Z Penaber49 39672 2007427 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 718cekedqzfm0t8gd4t9t6m9jot8awg 2007428 2007427 2026-05-06T10:59:57Z Penaber49 39672 2007428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] jvaf0qm8jpth3hmt36n1kd3t5z7agtf 2007429 2007428 2026-05-06T11:04:09Z Penaber49 39672 2007429 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene. == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 2vklr32h5bftmmltjpfc3w16h49i61n 2007430 2007429 2026-05-06T11:04:52Z Penaber49 39672 2007430 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 89r6lm7vvoc8i4q439ic90mass75qu2 2007432 2007430 2026-05-06T11:08:20Z Penaber49 39672 2007432 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgyayê | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] gg3kq7ewph3vffsou1k1clyqr21zguv 2007433 2007432 2026-05-06T11:10:57Z Penaber49 39672 /* */ 2007433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros|Homêrosê]], Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] 9avcsdybedkjyd72conwe66bkoidw9w 2007448 2007433 2026-05-06T11:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2007448 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Keyaniya Frîgya | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1200 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 675 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Turkey ancient region map phrygia.gif | binnexşe = Di sala 700ê {{bz}} de nexşeya Keyaniya Frîgyayê | paytext = [[Gordion]] | ziman = [[Zimanê frîgî]] | dîn = [[Dînê frîgî]] | rêveberî = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Mîdas | serokA2 = | serokA1 sal = 740–675 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Hîtît]] | berê1 al = | berê2 = [[Mûşkî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Kîmerya]] | paşê1 al = | paşê2 = [[Lîdya]] }} '''Frîgya''' ({{bi-el|Φρυγία|Phrugía}}; {{bi-la|Phrygia}}) keyaniyeke li beşa rojavaê navendî ya Anatolyayê bû ku ji aliyê frîgiyan ve ku xelekeke hind û ewropî bûn hatiye avakirin. Navenda keyaniyê li ser çemê Sangariyosê (bi navê niha çemê Sakaryayê) bû û paytexta keyaniyê bajarê Gordionê bû. Çîrokên serdema qehremanî ya mîtolojiya yewnanî behsa çend padîşahên efsanewî yên frîgî kiriye ku di nav wan de padişahên wekê Gordiyas, Mîdas û Mîgdon hebûn. Li gorî Îlyada [[Homêros]]ê, Frîgyayî wekê hevalbendên nêzîk ên Trojiyan beşdarê [[şerê troyayê]] bûye û li dijî akhayiyan şer kiriye. Hêza Frîgyayê di dawiya sedsala 8ê a berê zayînê de gihîştiye bilindeya xwe ya herî bilind ku di bin serweriya padîşahê dîrokî ya Mîdasê de ku li piraniya rojava û navenda Anatolyayê serdest bû, li rojhilatê Anatolyayê (li Bakurê Kurdistana îro) ji bo desthilatdariyê bi hêzên asûrî û ûrartûyan re ketiye reqabetê. Lêbelê ev Mîdasê paşîn, berî ku kîmeriyan li dora sala 695ê {{bz}} paytexta Frîgya, Gordionê talan bikin, padîşahê serbixwe yê dawî yê Frîgyayê bû. Piştre Frîgya dibe welateke bindestê Lîdyayê û paşê jî li pey hev dikeve bin desthilatdariyên Persan, Îskender û cîgirên wî yên helenîstîk, împeratoriya Seleukos, Pergamon, împeratoriya Romayê û împeratoriya Bîzansê. Di vê serdemê de frîgyayî bûne xiristiyan û yewnanîaxêv ku nav dewleta Bîzansê de bi temamî asîmîle bûne. == Erdnîgarî == [[Wêne:Map Anatolia ancient regions-en.svg|thumb|çep|Di nav şaristaniyê Anatolyayê de cihê Frîgyayê]] Peyva Frîgyayê qadeke li rojavayê deşta bilind a Anatolyayê vedibêje ku herêmeke hişk e û ji axên daristanî yên li bakur û rojavayê Anatolyayê pir cuda ye. Frîgya li bakurê rojava dest pê dike ku li cihê ku deverek ji deştên hişk ên ji aliyê pergala çemên Sakarya û Porsukê ve têne şilekirin û warê niştecihbûnên Dorîlyomê ya li nêzîkê Eskîşehira îro û paytexta Frîgyayê Gordionê girtiye nav xwe. Avhewaya herêmê di mehê havînên de germ e û di mehên zivistanan de jî sar e. Ji ber vê yekê darê zeytûnê li vir bi hêsanî şîn nabin û herêm bi piranî ji bo çêrandina ajalan û hilberîna ceh dikare were bikar anîn. Li başûrê Dorîlyomê bajarê Mîdasê (Yazılıkaya, Eskişehir) wargeheke girîng ê Frîgyayê ye ku li herêmeke ji giran û stûnên ku ji tufê volkanîk hatine çêkirin pêk tê. Ber bi başûr ve, Frîgiyaya navendî bajarên Afyona îro (Akroinon a kevnar) bi kanên mermerê yên li Dokîmiyomê (Îscehisar îro) ên nêzîk û bajarokê Sînadayê vedihewîne. Li dawiya rojavayê Frîgyayê bajarê Ayzanoyê (Çavdarhisarê îro) û bajarê Akmonyayê hebûn. Ji vir ber bi başûrê rojavayê ve deverên bi girik ên Frîgyayê hene. Herêma başûrê rojavayê Frîgyayê ji aliyê çemê Maeander ve ku di roja îro de wekê çemê Büyük Menderes hatiye binavkirin û bi şaxê wê ya Lîkûsê ve tê avdan. Di nav sinorên wê de bajarên Ladîkeyayê li ser çemên Lîkûsê û Hîrepolîsê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Roman Phrygia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-1-139-38157-4 |paşnavê-edîtor=Thonemann |pêşnavê-edîtor=Peter |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139381574}}</ref> == Dîrok == Frîgiyayî gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûn û li [[Trakya]]yê dijiyan. Gelê frîgyayî di derdora 1200î berî zayînê de, piştî hilweşandina [[Hîtît|dewleta Hîtîtî]], ji Trakya koçî Anatolyayê kiriye û paytexta xwe [[Gordion]] li wir avakiriye. Herweha şahê welatê Frîgya [[Aryo Barzanê Frîgyayî]] bû. == Zimanê frîgî == Li gorî zimanzanan <ref>http://global.britannica.com/EBchecked/topic/458397/Phrygian-language{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }} (Li gorî Encyclopedia britannica, [[Frigî]] zimanekê ji Hind-ewropî ne)</ref> frîgî yan frîgyayî zimanekî hind-ewropî ye û bêhtir nêzîkî [[yewnanî]]<ref>http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407103323/http://www.talanta.nl/pdfs/08-Fred_C._Woudhuizen-Frits_Waanders.pdf |date=2014-04-07 }} (PHRYGIAN & GREEK* (Supplementum Epigraphicum Mediterraneum 33) FRED C. WOUDHUIZEN)</ref><ref>http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=14&Language_ID=2</ref>, [[ermenî]] û zimanên îranî ye, û herwiha bi [[albanî]], zimanên slavî û baltikî re xwediyê taybetmendiyên hevpar e.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |roja-gihiştinê=2013-05-14 |roja-arşîvê=2013-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130123021726/http://indoeuro.bizland.com/tree/balk/phrygian.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Anatolyayê]] [[Kategorî:Frîgya| ]] [[Kategorî:Herêmên Anatolyayê yên dîrokî]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] lph7sw2ppyt5omly62dz9zuygmmfe8t 0 71678 2007305 1992845 2026-05-06T01:28:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007305 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Population density of countries 2018 world map, people per sq km.svg|347px|thumb|Tîrbûna Gelhe (gelhe her km²) ji aliyê welat di sala 2018]] Ev, lîsteya welatên û girêdayînên derkeft di aliyê piraniya şêniya mirovan, û pîvana bi hejmara niştecihên mirovan her kîlometrên çargoşe an mîl çargoşe ye. {|class="sortable wikitable" style="text-align:right" !Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn<br>(gel./km²)!!Tîrbûn<br>(gel./mi²)!!Dem!!class="unsortable"| Çavkaniya Gelhe |- |||align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (tenê erd, derveyî [[Antarktîka]]) |{{Convert|134940000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/134940000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock] |- ||| align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (tenê erd) |{{Convert|148940000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/148940000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock] |- |||align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (bi av) |{{Convert|510072000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/510072000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's World population clock] |- |1 |align=left|''{{MAC}}'' ([[Çîn]])<ref>Current [[Special Administrative Region]] (SAR) of the [[China|People's Republic of China]] (PRC). Former [[Portugal|Portuguese]] colony, it definitively reverted to Chinese sovereignty on December 20, 1999.</ref> |{{Convert|30.4|km2|0|disp=table}} |649,100 |{{Convert|{{#expr: 649100/30.4 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2016 |align=left|[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate] |- |2 |align=left|{{MCO}} |{{Convert|2.02|km2|2|disp=table}} |38,400 |{{Convert|{{#expr: 38400/2.02 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://www.imsee.mc/Population-et-emploi Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi |date=2012-11-28 }} |- |3 |align=left|{{SGP}} |{{Convert|719|km2|0|disp=table}} |5,535,000 |{{Convert|{{#expr: 5535000/719.1 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#14 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#14 |date=2015-11-29 }} |- |4 |align=left|''{{HKG}}'' ([[Çîn]])<ref>Current [[Special Administrative Region]] (SAR) of the [[China|People's Republic of China]] (PRC). Former [[United Kingdom|British]] colony, it definitively returned to Chinese sovereignty on July 1, 1997.</ref> |{{Convert|1,106|km2|0|disp=table}} |7,324,300 |{{Convert|{{#expr: 7324300/1105.7 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T Official estimate]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609015356/http://www.censtatd.gov.hk/hong_kong_statistics/statistics_by_subject/index.jsp?subjectID=1&charsetID=2&displayMode=T |date=2007-06-09 }} |- |5 |align=left|''{{GIB}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]])<ref>Territory claimed by [[Spain]].</ref> |{{Convert|6.8|km2|1|disp=table}} |29,873 |{{Convert|{{#expr: 29873/7 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2016 |align=left|[http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928123433/http://www.gibraltar.gov.gi/images/stories/PDF/statistics/Key_Indicators_Website.pdf |date=2018-09-28 }} |- |6 |align=left|{{VAT}} |{{Convert|0.44|km2|2|disp=table}} |800 |{{Convert|{{#expr: 800/0.44 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031317/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html |date=2017-02-02 }} |- |7 |align=left|{{BHR}} |{{Convert|757|km2|0|disp=table}} |1,472,483 |{{Convert|{{#expr: 1472483/757 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2016 |align=left|[http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230515/http://www.cio.gov.bh/CIO_ARA/English/Publications/Census/2011%2009%2018%20Final%20English%20Census%202010%20Summary%20%20Results%20-%20Review%201.pdf |date=2013-05-02 }} |- |8 |align=left|{{MLT}} |{{Convert|315|km2|0|disp=table}} |426,149 |{{Convert|{{#expr: 426149/315 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2016 |align=left|[http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113194522/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=3424 |date=2013-11-13 }} |- |9 |align=left|''{{BER}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|53|km2|0|disp=table}} |66,449 |{{Convert|{{#expr: 66449/53 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2016 |align=left|[http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520190010/http://www.gov.bm/portal/server.pt/gateway/PTARGS_0_2_980_227_1014_43/http%3B/ptpublisher.gov.bm%3B7087/publishedcontent/publish/cabinet_office/statistics/dept___statistics___additonal_files/2012_facts___figures_0.pdf |date=2013-05-20 }} |- |10 |{{Data Bangladesh|popdens}} |align=left|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }} |- |11 |align=left|''{{SXM}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]]) |{{Convert|34|km2|0|disp=table}} |37,429 |{{Convert|{{#expr: 37429/34 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/SintMaarten.html Official estimate] |- |12 |align=left|{{MDV}} |{{Convert|298|km2|0|disp=table}} |317,280 |{{Convert|{{#expr: 317280/298 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224031/http://planning.gov.mv/en/images/stories/publications/analysiscd/pdf/13.pdf |date=2016-03-03 }} |- |13 |align=left|''{{JEY}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|116|km2|0|disp=table}} |97,857 |{{Convert|{{#expr: 97857/116 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 27, 2011 |align=left|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003705/http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020111208%20SU.pdf |date=2012-09-18 }} |- |14 |align=left|''{{GGY}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|78|km2|0|disp=table}} |62,431 |{{Convert|{{#expr: 62431/78 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2010 |align=left|[http://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=5506&p=0 Official estimate] |- |15 |align=left|''{{Ala|Palestinian National Authority|name=Palestinian Territories}}''<ref>Borders and area of Palestinian-administered territories are pending outcome of negotiations with [[Israel]].</ref> |{{Convert|6,020|km2|0|disp=table}} |4,550,368 |{{Convert|{{#expr: 4550368/6020 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2014 |align=left|[http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population |date=2015-06-10 }} |- |16 |align=left|''{{MAF}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|54|km2|0|disp=table}} |36,979 |{{Convert|{{#expr: 36979/54 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |17 |align=left|{{TWN}} ([[Komara Çînê|ROC]])<ref name=":0">[[Political status of Taiwan|Partially recognized state]], claimed by the [[People's Republic of China]] as one of its [[Provinces of China|provinces]].</ref> |{{Convert|36,191|km2|0|disp=table}} |23,410,280 |{{Convert|{{#expr: 23410280/36191 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 30, 2014 |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |18 |align=left|{{BRB}} |{{Convert|430|km2|0|disp=table}} |274,200 |{{Convert|{{#expr: 274200/430 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Barbados.html Official estimate] |- |19 |align=left|{{MRI}} |{{Convert|2,040|km2|0|disp=table}} |1,259,838 |{{Convert|{{#expr: 1259838/2040 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://statsmauritius.gov.mu/English/StatsbySubj/Documents/ei1092/population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925231641/http://statsmauritius.gov.mu/English/StatsbySubj/Documents/ei1092/population.pdf |date=2015-09-25 }} |- |20 |align=left|''{{MYT}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|374|km2|0|disp=table}} |212,600 |{{Convert|{{#expr: 212600/374 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 21, 2012 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/themes/document.asp?ref_id=19214&reg_id=27 2012 census result] |- |21 |align=left|{{SMR}} |{{Convert|61|km2|0|disp=table}} |33,028 |{{Convert|{{#expr: 33028/61 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 31, 2016 |align=left|[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228151338/http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html |date=2012-12-28 }} |- |22 |align=left|''{{ABW}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]]) |{{Convert|193|km2|0|disp=table}} |101,484 |{{Convert|{{#expr: 101484/193 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 29, 2010 |align=left|[http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113151207/http://www.cbs.aw/cbs/readBlob.do?id=4199 |date=2012-11-13 }} |- |23 |align=left|{{KOR}} |{{Convert|100,210|km2|0|disp=table}} |50,801,405 |{{Convert|{{#expr: 50801405/100210 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2016 |align=left|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=1&NUM=1 Annual official estimate] |- |24 |align=left|{{LBN}} |{{Convert|10,452|km2|0|disp=table}} |4,966,000 |{{Convert|{{#expr: 4966000/10201 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |25 |align=left|{{NRU}} |{{Convert|21|km2|0|disp=table}} |10,084 |{{Convert|{{#expr: 10084/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 30, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Nauru.html 2011 census result] |- |26 |align=left|{{RWA}} |{{Convert|25,314|km2|0|disp=table}} |11,262,564 |{{Convert|{{#expr: 11262564/25314 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://statistics.gov.rw/ Annual official estimate] |- |27 |align=left|{{TUV}} |{{Convert|26|km2|0|disp=table}} |11,323 |{{Convert|{{#expr: 11323/26 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |28 |align=left|''{{BLM}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|21|km2|0|disp=table}} |8,938 |{{Convert|{{#expr: 8938/21 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |29 |align=left|{{COM}} |{{Convert|1,861|km2|0|disp=table}} |784,745 |{{Convert|{{#expr: 784745/1861 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111213747/http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis |date=2016-01-11 }} |- |30 |{{Data Netherlands|popdens}} |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |31 |align=left|{{HTI}} |{{Convert|27,065|km2|0|disp=table}} |10,911,819 |{{Convert|{{#expr: 10911819/27065 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219001450/http://ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2015-02-19 }} |- |32 |{{Data India|popdens}} |align=left|[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter3.pdf Population clock based on 2011 census] |- |33 |align=left|''{{PRI}}'' ([[Dewletên Yekbûyî|DYA]])<ref>Commonwealth of the [[United States]].</ref> |{{Convert|8,868|km2|0|disp=table}} |3,474,182 |{{Convert|{{#expr: 3474182/8868 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.census.gov/popest/data/index.html Official estimate] |- |34 |{{Data Israel|popdens}} |align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915102003/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |date=2018-09-15 }}<ref name=":1">Calculated based on average growth since last census</ref> |- |35 |align=left|{{BEL}} |{{Convert|30,528|km2|0|disp=table}} |11,316,587 |{{Convert|{{#expr: 11316587/30528 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 1, 2016 |align=left|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111002452/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf |date=2014-11-11 }} |- |36 |align=left|{{BDI}} |{{Convert|27,816|km2|0|disp=table}} |10,114,505 |{{Convert|{{#expr: 10114505/27816 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2016 |align=left|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }} |- |37 |align=left|''{{MTQ}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|1,128|km2|0|disp=table}} |394,173 |{{Convert|{{#expr: 394173/1128 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |38 |{{Data Philippines|Popdens}} |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |date=2019-04-03 }} |- |39 |align=left|''{{CUR}}'' ([[Kingdom of the Netherlands]]) |{{Convert|444|km2|0|disp=table}} |150,563 |{{Convert|{{#expr: 150563/444 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 26, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Curacao.html 2011 census result] |- |40 |align=left|{{JPN}} |{{Convert|377,944|km2|0|disp=table}} |126,960,000 |{{Convert|{{#expr: 126960000/377944 round 2}}|/km2|0|disp=table}} |June 1, 2016 |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |41 |align=left|''{{REU}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|2,512|km2|0|disp=table}} |821,136 |{{Convert|{{#expr: 821136/2512 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |42 |align=left|{{MHL}} |{{Convert|181|km2|0|disp=table}} |56,086 |{{Convert|{{#expr: 56086/181 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |43 |align=left|{{SRI}} |{{Convert|65,610|km2|0|disp=table}} |20,277,597 |{{Convert|{{#expr: 20277597/65610 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2012 |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |44 |align=left|''{{VIR}}'' ([[Dewletên Yekbûyî|DYA]]) |{{Convert|352|km2|0|disp=table}} |106,405 |{{Convert|{{#expr: 106405/352 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2010 |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn180.html Final 2010 census result] |- |45 |align=left|{{SLV}} |{{Convert|21,040|km2|0|disp=table}} |6,340,000 |{{Convert|{{#expr: 6340000/21040 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |46 |align=left|{{GRD}} |{{Convert|344|km2|0|disp=table}} |103,328 |{{Convert|{{#expr: 103328/344 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 12, 2011 |align=left|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614004809/http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx |date=2012-06-14 }} |- |47 |align=left|''{{GUM}}'' ([[Dewletên Yekbûyî|DYA]]) |{{Convert|541|km2|0|disp=table}} |159,358 |{{Convert|{{#expr: 159358/541 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2010 |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn179.html Final 2010 census result] |- |48 |align=left|''{{ASM}}'' ([[Dewletên Yekbûyî|DYA]]) |{{Convert|197|km2|0|disp=table}} |55,519 |{{Convert|{{#expr: 55519/197 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2010 |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn177.html Final 2010 census result] |- |49 |align=left|{{LCA}} |{{Convert|617|km2|0|disp=table}} |166,526 |{{Convert|{{#expr: 166526/617 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 10, 2010 |align=left|[http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf Preliminary 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.stats.gov.lc/StLuciaPreliminaryCensusReport2010.pdf |date=2013-05-02 }} |- |50 |align=left|{{VNM}} |{{Convert|331,212|km2|0|disp=table}} |88,780,000 |{{Convert|{{#expr: 88780000/331212 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |51 |align=left|{{GBR}} |{{Convert|242,910|km2|0|disp=table}} |64,105,700 |{{Convert|{{#expr: 63705000/242910 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621130514/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf |date=2015-06-21 }} |- |52 |align=left|{{VCT}} |{{Convert|389|km2|0|disp=table}} |100,892 |{{Convert|{{#expr: 100892/389 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2009 |align=left|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm |date=2013-06-02 }} |- |53 |align=left|{{TTO}} |{{Convert|5,155|km2|0|disp=table}} |1,328,019 |{{Convert|{{#expr: 1328019/5155 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 9, 2011 |align=left|[http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230527/http://www.cso.gov.tt/sites/default/files/content/images/census/TRINIDAD%20AND%20TOBAGO%202011%20Demographic%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |54 |align=left|''{{GLP}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|1,630|km2|0|disp=table}} |403,355 |{{Convert|{{#expr: 403355/1630 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |55 |align=left|{{JAM}} |{{Convert|10,991|km2|0|disp=table}} |2,711,476 |{{Convert|{{#expr: 2711476/10991 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx Official estimate] |- |56 |{{Data Pakistan|popdens}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |57 |align=left|{{LIE}} |{{Convert|160|km2|0|disp=table}} |36,842 |{{Convert|{{#expr: 36842/160 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm |date=2014-03-31 }} |- |58 |align=left|{{DEU}} |{{Convert|357,168|km2|0|disp=table}} |81,459,000 |{{Convert|{{#expr: 81459000/357168 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |59 |align=left|{{KWT}} |{{Convert|17,818|km2|0|disp=table}} |4,007,000 |{{Convert|{{#expr: 4007000/17818 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2016 |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ Official estimate] |- |60 |align=left|{{DOM}} |{{Convert|47,875|km2|0|disp=table}} |10,528,000 |{{Convert|{{#expr: 10528000/47875 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf UN Projection] |- |61 |align=left|''{{CAY}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|259|km2|0|disp=table}} |55,456 |{{Convert|{{#expr: 55456/259 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 10, 2010 |align=left|[http://www.eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921135615/http://eso.ky/pages.php?page=2010censusofpopulationandhousingfinalreport |date=2013-09-21 }} |- |62 |align=left|{{LUX}} |{{Convert|2,586|km2|0|disp=table}} |537,000 |{{Convert|{{#expr: 537000/2586 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2024 }} |- |63 |align=left|{{PRK}} |{{Convert|122,762|km2|0|disp=table}} |25,155,000 |{{Convert|{{#expr: 25155000/122762 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf UN Projection] |- |64 |align=left|{{CHE}} |{{Convert|41,285|km2|0|disp=table}} |8,341,600 |{{Convert|{{#expr: 8341600/41285 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2016 |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure] |- |65 |align=left|{{ITA}} |{{Convert|301,308|km2|0|disp=table}} |60,665,551 |{{Convert|{{#expr: 60665551/301308 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103161813/http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html |date=2016-11-03 }} |- |66 |align=left|{{SEY}} |{{Convert|455|km2|0|disp=table}} |90,945 |{{Convert|{{#expr: 90945/455 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 26, 2010 |align=left|[http://www.nbs.gov.sc/archives/82 Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221021324/http://www.nbs.gov.sc/archives/82 |date=2012-02-21 }} |- |67 |align=left|''{{VGB}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|151|km2|0|disp=table}} |29,537 |{{Convert|{{#expr: 29537/151 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.dpu.gov.vg Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020525210259/http://www.dpu.gov.vg/ |date=2002-05-25 }} |- |68 |align=left|{{ATG}} |{{Convert|442|km2|0|disp=table}} |86,295 |{{Convert|{{#expr: 86295/442 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 27, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- |69 |align=left|{{NGA}} |{{Convert|923,768|km2|0|disp=table}} |178,517,000 |{{Convert|{{#expr: 178517000/923768 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |70 |align=left|{{SKN}} |{{Convert|270|km2|0|disp=table}} |51,970 |{{Convert|{{#expr: 51970/270 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2009 |align=left|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602153647/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/Population/MP.htm |date=2013-06-02 }} |- |71 |align=left|{{STP}} |{{Convert|1,001|km2|0|disp=table}} |187,356 |{{Convert|{{#expr: 187356/1001 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 13, 2012 |align=left|[http://www.citypopulation.de/SaoTome.html 2012 census result] |- |72 |align=left|{{NPL}} |{{Convert|147,181|km2|0|disp=table}} |26,494,504 |{{Convert|{{#expr: 26494504/147181 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 22, 2011 |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }} |- |73 |align=left|{{QAT}} |{{Convert|11,571|km2|0|disp=table}} |2,024,707 |{{Convert|{{#expr: 2024707/11571 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 31, 2013 |align=left|[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130220032/http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm |date=2012-11-30 }} |- |74 |align=left|{{GMB}} |{{Convert|10,690|km2|0|disp=table}} |1,849,000 |{{Convert|{{#expr: 1849000/10690 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |75 |align=left|{{Ala|Kosovo}}<ref>{{Kosovo-note}}</ref> |{{Convert|10,910|km2|0|disp=table}} |1,815,606 |{{Convert|{{#expr: 1815606/10910 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Kosovo-Cities.html Official estimate] |- |76 |align=left|{{AND}} |{{Convert|464|km2|0|disp=table}} |76,246 |{{Convert|{{#expr: 76246/464 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic=&bGrafic=&formules=inici&any1=01/01/2000&any2=01/01/2012&codi_divisio=8&lang=1&codi_subtemes=8&codi_tema=2&chkseries= Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113143444/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?tipus_grafic= |date=2017-11-13 }} |- |77 |align=left|{{UGA}} |{{Convert|241,551|km2|0|disp=table}} |36,600,000 |{{Convert|{{#expr: 36600000/241551 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical_Abstract_2014.pdf Annual official estimate] |- |78 |align=left|''{{IMN}} |{{Convert|572|km2|0|disp=table}} |84,497 |{{Convert|{{#expr: 84497/572 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 27, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |79 |align=left|{{KIR}} |{{Convert|726|km2|0|disp=table}} |106,461 |{{Convert|{{#expr: 106461/726 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |80 |align=left|{{CYP}} |{{Convert|5,896|km2|0|disp=table}} |862,000 |{{Convert|{{#expr: 862000/5896 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2011 |align=left|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/C6ECE5795EAC1ED8C2257AB70038FCD4?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |81 |align=left|{{TON}} |{{Convert|720|km2|0|disp=table}} |104,270 |{{Convert|{{#expr: 104270/720 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |82 |align=left|{{FSM}} |{{Convert|701|km2|0|disp=table}} |101,351 |{{Convert|{{#expr: 101351/701 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |83 |align=left|{{GUA}} |{{Convert|108,889|km2|0|disp=table}} |15,806,675 |{{Convert|{{#expr: 15806675/108889 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2014 |align=left|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Annual Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }} |- |84 |{{Data China|popdens}} |align=left|[http://data.stats.gov.cn/ Official population clock] |- |85 |align=left|''{{TKL}}'' ([[Zelenda Nû|ZN]]) |{{Convert|10|km2|0|disp=table}} |1,411 |{{Convert|{{#expr: 1411/10 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 18, 2011 |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |86 |align=left|''{{AIA}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|96|km2|0|disp=table}} |13,452 |{{Convert|{{#expr: 13452/96 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 11, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- |87 |align=left|{{CZE}} |{{Convert|78,867|km2|0|disp=table}} |10,517,400 |{{Convert|{{#expr: 10517400/78867 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2014 |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310072510/https://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx |date=2016-03-10 }} |- |88 |align=left|{{DNK}} |{{Convert|43,098|km2|0|disp=table}} |5,639,719 |{{Convert|{{#expr: 5639719/43098 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 1, 2014 |align=left|[http://www.statistikbanken.dk/FOLK1 Quarterly official estimate] |- |89 |align=left|{{THA}} |{{Convert|513,120|km2|0|disp=table}} |65,926,261 |{{Convert|{{#expr: 5634437/43098 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2014 |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |90 |align=left|{{IDN}} |{{Convert|1,904,569|km2|0|disp=table}} | 257,080,000 |{{Convert|{{#expr: 257080000/1904569 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 11, 2015 |align=left|[http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211724/http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp%20 |date=2018-12-25 }} |- |91 |align=left|{{POL}} |{{Convert|312,685|km2|0|disp=table}} |38,496,000 |{{Convert|{{#expr: 38496000/312685 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://stat.gov.pl/en/basic-data Official estimate] |- |92 |align=left|{{CPV}} |{{Convert|4,033|km2|0|disp=table}} |491,875 |{{Convert|{{#expr: 491875/4033 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 16, 2010 |align=left|[http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolução%20da%20população%20residente%20em%20cabo%20verde,%201900%20-2010.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003130545/http://www.ine.cv/actualise/dadostat/files/7ba5fbd5-bf0a-4faf-a734-0495ba9f80f0evolu%C3%A7%C3%A3o%20da%20popula%C3%A7%C3%A3o%20residente%20em%20cabo%20verde%2C%201900%20-2010.pdf |date=2012-10-03 }} |- |93 |align=left|{{MWI}} |{{Convert|118,484|km2|0|disp=table}} |14,388,600 |{{Convert|{{#expr: 14388600/118484 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |94 |align=left|''{{MNP}}'' ([[Dewletên Yekbûyî|DYA]]) |{{Convert|457|km2|0|disp=table}} |53,883 |{{Convert|{{#expr: 53883/457 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2010 |align=left|[http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/2010_census/cb11-cn178.html Final 2010 census result] |- |95 |align=left|{{FRA}} |{{Convert|543,965|km2|0|disp=table}} |66,644,000 |{{Convert|{{#expr: 64149000/543965 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |February, 2016 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |96 |align=left|{{SYR}} |{{Convert|185,180|km2|0|disp=table}} |21,377,000 |{{Convert|{{#expr: 21377000/185180 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |97 |align=left|{{PRT}} |{{Convert|92,090|km2|0|disp=table}} |10,562,178 |{{Convert|{{#expr: 10562178/92090 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2011 |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |98 |align=left|{{SVK}} |{{Convert|49,036|km2|0|disp=table}} |5,410,728 |{{Convert|{{#expr: 5410728/49036 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2013 |align=left|[http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031417/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=68588 |date=2017-02-02 }} |- |99 |align=left|{{TOG}} |{{Convert|56,600|km2|0|disp=table}} |6,191,155 |{{Convert|{{#expr: 6191155/56600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |November 6, 2010 |align=left|[http://www.stat-togo.org/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=14&&Itemid=56 Final 2010 census result] |- |100 |align=left|{{AZE}} |{{Convert|86,600|km2|0|disp=table}} |9,477,100 |{{Convert|{{#expr: 9477100/86600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://stat.gov.az/news/?id=2122 Official estimate] |- |101 |align=left|{{HUN}} |{{Convert|93,029|km2|0|disp=table}} |9,877,365 |{{Convert|{{#expr: 9877365/93029 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wnt001b.html Annual official estimate] |- |102 |align=left|{{MDA}} |{{Convert|33,843|km2|0|disp=table}} |3,559,500 |{{Convert|{{#expr: 3559500/33843 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2012 |align=left|[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& Official estimate] |- |103 |align=left|{{GHA}} |{{Convert|238,533|km2|0|disp=table}} |24,658,823 |{{Convert|{{#expr: 24658823/238533 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 26, 2010 |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |104 |align=left|{{CUB}} |{{Convert|109,886|km2|0|disp=table}} |11,163,934 |{{Convert|{{#expr: 11163934/109886 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 15, 2012 |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718202826/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf |date=2013-07-18 }} |- |105 |align=left|{{ARM}} |{{Convert|29,743|km2|0|disp=table}} |3,024,100 |{{Convert|{{#expr: 3024100/29743 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=11001 Official estimate] |- |106 |align=left|{{SVN}} |{{Convert|20,273|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}} round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/20273 round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (2058821+8*{{Age in days|2013|1|1}})/7827 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618041010/http://www.stat.si/eng/tema_demografsko_prebivalstvo.asp |date=2009-06-18 }} |- |107 |align=left|{{AUT}} |{{Convert|83,879|km2|0|disp=table}} |8,572,895 |{{Convert|{{#expr: 8572895/83879 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 1, 2014 |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/075280 Official quarterly estimate] |- |108 |align=left|{{TUR}} |{{Convert|783,562|km2|0|disp=table}} |78,741,053 |{{Convert|{{#expr: 78741053/769604 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=2017-11-08 }} |- |109 |align=left|{{UAE}} |{{Convert|83,600|km2|0|disp=table}} |8,264,070 |{{Convert|{{#expr: 8264070/83600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |110 |align=left|{{ALB}} |{{Convert|28,703|km2|0|disp=table}} |2,821,977 |{{Convert|{{#expr: 2821977/28703 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 1, 2011 |align=left|[http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114073838/http://www.instat.gov.al/media/177354/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |date=2014-11-14 }} |- |111 |align=left|{{DMA}} |{{Convert|739|km2|0|disp=table}} |71,293 |{{Convert|{{#expr: 71293/739 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 14, 2011 |align=left|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- |112 |align=left|{{ESP}} |{{Convert|505,990|km2|0|disp=table}} |46,439,864 |{{Convert|{{#expr: 46439864/505990 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2015 |align=left|[http://www.ine.es/en/welcome.shtml Official estimate] |- |113 |align=left|{{SRB}} |{{Convert|77,474|km2|0|disp=table}} |7,146,759 |{{Convert|{{#expr: 7146759/77474 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |114 |align=left|{{BEN}} |{{Convert|112,622|km2|0|disp=table}} |10,323,000 |{{Convert|{{#expr: 10323000/112622 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |115 |align=left|{{CRI}} |{{Convert|51,100|km2|0|disp=table}} |4,667,096 |{{Convert|{{#expr: 4667096/51100 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx |date=2012-03-27 }} |- |116 |align=left|{{MYS}} |{{Convert|330,803|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 28334.135+1.321*{{Age in days|2010|7|6}} round 0}}000}} |{{Formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/330803 round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/127724 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} |- |117 |align=left|{{TRNC}} |{{Convert|3355|km2|0|disp=table}} |313,626 |{{Convert|{{#expr: 313626/3355 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2014 |align=left|[http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108225108/http://www.devplan.org/Ecosos/BOOK/SEG-2014.pdf |date=2016-01-08 }} |- |118 |{{Data Egypt|popdens}} |align=left|[http://www.capmas.gov.eg Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }} |- |119 |align=left|{{SLE}} |{{Convert|71,740|km2|0|disp=table}} |6,092,000 |{{Convert|{{#expr: 6092000/71740 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |120 |align=left|{{ROU}} |{{Convert|238,391|km2|0|disp=table}} |20,121,641 |{{Convert|{{#expr: 20121641/238391 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 20, 2011 |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |121 |align=left|{{KHM}} |{{Convert|181,035|km2|0|disp=table}} |15,184,116 |{{Convert|{{#expr: 15184116/181035 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |122 |align=left|{{GRC}} |{{Convert|131,957|km2|0|disp=table}} |11,123,034 |{{Convert|{{#expr: 11123034/131957 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00001&plugin=1 Official estimate] |- |123 |align=left|{{ETH}} |{{Convert|1,063,652|km2|0|disp=table}} |87,952,991 |{{Convert|{{#expr: 87952991/1063652 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017033609/http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 |date=2015-10-17 }} |- |124 |align=left|{{IRQ}} |{{Convert|434,128|km2|0|disp=table}} |36,004,552 |{{Convert|{{#expr: 36004552/434128 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&id=14075 Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }} |- |125 |align=left|{{MKD}} |{{Convert|25,713|km2|0|disp=table}} |2,062,294 |{{Convert|{{#expr: 2062294/25713 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |126 |align=left|{{KEN}} |{{Convert|581,834|km2|0|disp=table}} |45,546,000 |{{Convert|{{#expr: 45546000/581834 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |127 |align=left|{{MMR}} |{{Convert|676,577|km2|0|disp=table}} |51,419,420 |{{Convert|{{#expr: 51419420/676577 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 29, 2014 |align=left|[http://www.straitstimes.com/news/asia/east-asia/story/myanmar-census-shows-population-9-million-fewer-estimated-20140830 Preliminary 2014 census result] |- |128 |align=left|{{CRO}} |{{Convert|56,542|km2|0|disp=table}} |4,290,612 |{{Convert|{{#expr: 4290612/56542 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2011 |align=left|[http://www.dzs.hr/default_e.htm 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151123094014/http://www.dzs.hr/default_e.htm |date=2015-11-23 }} |- |129 |align=left|''{{PYF}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|3,521|km2|0|disp=table}} |268,270 |{{Convert|{{#expr: 268270/3521 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 22, 2012 |align=left|[http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_résultats_population_légale.sflb.ashx Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221193409/http://www.ispf.pf/Libraries/RP2012/Premiers_r%C3%A9sultats_population_l%C3%A9gale.sflb.ashx |date=2014-02-21 }} |- |130 |align=left|{{HON}} |{{Convert|112,492|km2|0|disp=table}} |8,385,072 |{{Convert|{{#expr: 8385072/112492 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |131 |align=left|{{UKR}}<ref>Includes [[Qirim]] and [[Sevastopol]].</ref> |{{Convert|603,628|km2|0|disp=table}} |45,377,581 |{{Convert|{{#expr: 45377581/603628 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2014 |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2014/ds/kn/kn_e/kn0414_e.html Monthly official estimate] |- |132 |align=left|{{BIH}} |{{Convert|51,209|km2|0|disp=table}} |3,531,159 |{{Convert|{{#expr: 3531159/51209 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 30, 2013 |align=left|[http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=2017-12-24 }} |- |133 |{{Data Morocco|popdens}} |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |134 |{{Data Jordan|popdens}} |align=left|[http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm |date=2012-01-17 }} |- |135 |align=left|{{CIV}} |{{Convert|322,921|km2|0|disp=table}} |23,202,000 |{{Convert|{{#expr: 23202000/322921 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |136 |align=left|{{SWZ}} |{{Convert|17,364|km2|0|disp=table}} |1,250,000 |{{Convert|{{#expr: 1250000/17364 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |137 |align=left|{{TLS}} |{{Convert|14,919|km2|0|disp=table}} |1,066,409 |{{Convert|{{#expr: 1066409/14919 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 11, 2010 |align=left|[http://dne.mof.gov.tl Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120816060817/http://dne.mof.gov.tl/ |date=2012-08-16 }} |- |138 |align=left|{{SEN}} |{{Convert|196,722|km2|0|disp=table}} |14,799,859 |{{Convert|{{#expr: 14799859/196722 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2016 |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |139 |align=left|{{UZB}} |{{Convert|444,103|km2|0|disp=table}} |30,492,800 |{{Convert|{{#expr: 30492800/444103 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.uz/demographic Official estimate] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140723223303/http://www.stat.uz/demographic |date=2014-07-23 }} |- |140 |align=left|{{LES}} |{{Convert|30,355|km2|0|disp=table}} |2,074,000 |{{Convert|{{#expr: 2074000/30355 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |141 |align=left|{{BRN}} |{{Convert|5,765|km2|0|disp=table}} |393,162 |{{Convert|{{#expr: 393162/5765 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 20, 2011 |align=left|[http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010121333/http://www.depd.gov.bn/projects/BPP/Preliminary%20Report%20of%20BPP%202011_updated_20Feb2012.pdf |date=2012-10-10 }} |- |142 |align=left|{{IRL}} |{{Convert|70,273|km2|0|disp=table}} |4,757,976 |{{Convert|{{#expr: 4757976/70273 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 2016 |align=left|[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpr/censusofpopulation2016-preliminaryresults/ Official census figures] |- |143 |align=left|{{SAM}} |{{Convert|2,831|km2|0|disp=table}} |187,820 |{{Convert|{{#expr: 187820/2831 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |November 7, 2011 |align=left|[http://www.sbs.gov.ws Final 2011 census result] |- |144 |align=left|{{TUN}} |{{Convert|163,610|km2|0|disp=table}} |10,777,500 |{{Convert|{{#expr: 10777500/163610 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2012 |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexfr.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117075430/http://www.ins.nat.tn/indexfr.php |date=2020-11-17 }} |- |145 |align=left|{{BGR}} |{{Convert|111,002|km2|0|disp=table}} |7,153,784 |{{Convert|{{#expr: 7153784/111002 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://www.nsi.bg/bg/node/14154] |- |146 |align=left|''{{BES}}'' ([[Holenda]]) |{{Convert|322|km2|0|disp=table}} |21,133 |{{Convert|{{#expr: 21133/322 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- |147 |align=left|''{{NFK}}'' ([[Awistralya]]) |{{Convert|35|km2|0|disp=table}} |2,302 |{{Convert|{{#expr: 2302/35 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 9, 2011 |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- |148 |align=left|{{GEO}} |{{Convert|69,700|km2|0|disp=table}} |4,490,500 |{{Convert|{{#expr: 4490500/69700 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Official estimate] |- |149 |align=left|{{BFA}} |{{Convert|270,764|km2|0|disp=table}} |17,322,796 |{{Convert|{{#expr: 17322796/270764 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814084502/http://www.insd.bf/fr |date=2012-08-14 }} |- |150 |align=left|''{{TCA}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|497|km2|0|disp=table}} |31,458 |{{Convert|{{#expr: 31458/497 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 25, 2012 |align=left|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- |151 |align=left|''{{COK}}'' ([[Zelenda Nû|ZN]]) |{{Convert|237|km2|0|disp=table}} |14,974 |{{Convert|{{#expr: 14974/237 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 1, 2011 |align=left|[http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230514/http://www.mfem.gov.ck/docs/Stats/2012/Census/2011%20Cook%20Islands%20Population%20Census%20Report.pdf |date=2013-05-02 }} |- |152 |align=left|{{ECU}} |{{Convert|255,595|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}} round 0}}00}} |{{Formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/255595 round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/98686 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |153 |align=left|{{MEX}} |{{Convert|1,967,138|km2|0|disp=table}} |119,713,203 |{{Convert|{{#expr: 119713203/1967138 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones |date=2013-08-07 }} |- |154 |align=left|{{GNQ}} |{{Convert|28,051|km2|0|disp=table}} |1,622,000 |{{Convert|{{#expr: 1622000/28051 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.guineaecuatorialpress.com/estadistica.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107063158/https://www.guineaecuatorialpress.com/404.shtml |date=2019-01-07 }} |- |155 |align=left|{{TJK}} |{{Convert|143,100|km2|0|disp=table}} |8,160,000 |{{Convert|{{#expr: 8160000/143100 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |156 |align=left|{{YEM}} |{{Convert|455,000|km2|0|disp=table}} |24,527,000 |{{Convert|{{#expr: 24527000/455000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |157 |align=left|{{ERI}} |{{Convert|121,100|km2|0|disp=table}} |6,333,000 |{{Convert|{{#expr: 6333000/121100 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |158 |align=left|{{TZA}} |{{Convert|883,749|km2|0|disp=table}} |44,928,923 |{{Convert|{{#expr: 44928923/883749 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 26, 2012 |align=left|[http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf |date=2013-05-02 }} |- |159 |align=left|{{NIC}} |{{Convert|121,428|km2|0|disp=table}} |6,071,045 |{{Convert|{{#expr: 6071045/121428 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2012 |align=left|[http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20año%202012%20INIDE.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |date=2013-05-02 }} |- |160 |align=left|''{{MSR}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|102|km2|0|disp=table}} |4,922 |{{Convert|{{#expr: 4922/102 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 12, 2011 |align=left|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- |161 |align=left|''{{WLF}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|274|km2|0|disp=table}} |13,135 |{{Convert|{{#expr: 13135/274 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |162 |{{Data Iran|popdens}} |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |163 |align=left|{{FJI}} |{{Convert|18,333|km2|0|disp=table}} |858,038 |{{Convert|{{#expr: 858038/18333 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2012 |align=left|[http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113144319/http://www.statsfiji.gov.fj/Key%20Stats/Population/1.2%20pop%20by%20ethnicity.pdf |date=2011-11-13 }} |- |164 |align=left|{{PAN}} |{{Convert|74,177|km2|0|disp=table}} |3,405,813 |{{Convert|{{#expr: 3405813/74177 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 16, 2010 |align=left|[http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/cuadros.aspx Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110307170158/http://www.censos2010.gob.pa/Resultados/Cuadros.aspx |date=2011-03-07 }} |- |165 |align=left|{{BLR}} |{{Convert|207,600|km2|0|disp=table}} |9,469,200 |{{Convert|{{#expr: 9469200/207600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014 Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729023401/http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014/ |date=2014-07-29 }} |- |166 |align=left|{{LIT}} |{{Convert|65,300|km2|0|disp=table}} |2,944,459 |{{Convert|{{#expr: 2944459/65300 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |date=2010-08-19 }} |- |167 |align=left|{{MNE}} |{{Convert|13,812|km2|0|disp=table}} |620,029 |{{Convert|{{#expr: 620029/13812 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2011 |align=left|[http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje%281%29.pdf Final 2011 census result] |- |168 |align=left|{{CMR}} |{{Convert|466,050|km2|0|disp=table}} |20,386,799 |{{Convert|{{#expr: 20386799/466050 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |169 |align=left|{{GUI}} |{{Convert|245,857|km2|0|disp=table}} |10,628,972 |{{Convert|{{#expr: 10628972/245857 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2015 |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |170 |align=left|{{ZAF}} |{{Convert|1,220,813|km2|0|disp=table}} |52,981,991 |{{Convert|{{#expr: 52981991/1220813 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |171 |align=left|{{PLW}} |{{Convert|488|km2|0|disp=table}} |20,901 |{{Convert|{{#expr: 20901/488 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |172 |align=left|{{GNB}} |{{Convert|36,125|km2|0|disp=table}} |1,520,830 |{{Convert|{{#expr: 1520830/36125 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 1, 2009 |align=left|[http://www.stat-guinebissau.com Final 2009 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203014233/http://www.stat-guinebissau.com/ |date=2011-02-03 }} |- |173 |{{Data Colombia|popdens}} |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |174 |align=left|{{AFG}} |{{Convert|645,807|km2|0|disp=table}} |25,500,100 |{{Convert|{{#expr: 25500100/645807 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2013 |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |175 |align=left|''{{CCK}}'' ([[Awistralya]]) |{{Convert|14|km2|0|disp=table}} |550 |{{Convert|{{#expr: 550/14 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 9, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |176 |align=left|{{DJI}} |{{Convert|23,000|km2|0|disp=table}} |864,618 |{{Convert|{{#expr: 864618/23000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2011 |align=left|[http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053048/http://www.ministere-finances.dj/Annuaire2012Ver02102012-Correct3.pdf |date=2016-03-04 }} |- |177 |align=left|{{LBR}} |{{Convert|97,036|km2|0|disp=table}} |3,476,608 |{{Convert|{{#expr: 3476608/97036 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2008 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Liberia.html Final 2008 census result] |- |178 |align=left|{{MDG}} |{{Convert|587,041|km2|0|disp=table}} |20,696,070 |{{Convert|{{#expr: 20696070/587041 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2011 |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |179 |align=left|''{{SHN}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|122|km2|0|disp=table}} |4,255 |{{Convert|{{#expr: 4255/122 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |February 10, 2008 |align=left|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf Preliminary 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf |date=2014-06-29 }} |- |180 |align=left|''{{FRO}}'' ([[Danîmarka]]) |{{Convert|1,399|km2|0|disp=table}} |48,244 |{{Convert|{{#expr: 48244/1399 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2013 |align=left|[http://www.hagstova.fo/portal/page/portal/HAGSTOVAN/Statistics_%20Faroe_Islands Monthly official estimate] |- |181 |align=left|{{ZIM}} |{{Convert|390,757|km2|0|disp=table}} |12,973,808 |{{Convert|{{#expr: 12973808/390757 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 17, 2012 |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |182 |{{Data United States|Popdens}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |183 |align=left|{{VEN}} |{{Convert|916,445|km2|0|disp=table}} |28,946,101 |{{Convert|{{#expr: 28946101/916445 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 30, 2011 |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |184 |align=left|{{LAT}} |{{Convert|64,562|km2|0|disp=table}} |2,005,200 |{{Convert|{{#expr: 2005200/64562 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }} |- |185 |align=left|{{MOZ}} |{{Convert|799,380|km2|0|disp=table}} |23,700,715 |{{Convert|{{#expr: 23700715/799380 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |186 |align=left|{{COD}} |{{Convert|2,345,095|km2|0|disp=table}} |69,360,000 |{{Convert|{{#expr: 69360000/2345095 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |187 |align=left|{{KGZ}} |{{Convert|199,945|km2|0|disp=table}} |5,895,100 |{{Convert|{{#expr: 5895100/199945 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2015 |align=left|[http://www.stat.kg/media/statisticsoperational/8095e2a8-5228-4645-90e5-4ee025605225.xls Official estimate] |- |188 |align=left|{{EST}} |{{Convert|45,339|km2|0|disp=table}} |1,313,271 |{{Convert|{{#expr: 1313271/45339 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2015 |align=left|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |189 |align=left|{{LAO}} |{{Convert|236,800|km2|0|disp=table}} |6,580,800 |{{Convert|{{#expr: 6580800/236800 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120517150036/http://www.nsc.gov.la/Statistics/Selected%20Statistics/Population.htm |date=2012-05-17 }} |- |190 |align=left|{{BHS}} |{{Convert|13,940|km2|0|disp=table}} |351,461 |{{Convert|{{#expr: 351461/13940 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |May 3, 2010 |align=left|[http://statistics.bahamas.gov.bs/download/056411800.pdf Final 2010 census result]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} |- |191 |align=left|''{{SPM}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|242|km2|0|disp=table}} |6,081 |{{Convert|{{#expr: 6081/242 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-departements.asp?annee=2010 Official estimate] |- |192 |align=left|{{BRA}} |{{Convert|8,515,767|km2|0|disp=table}} |202,768,562 |{{Convert|{{#expr: 202768562/8515767 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf Official estimate] |- |193 |align=left|{{PER}} |{{Convert|1,285,216|km2|0|disp=table}} |30,475,144 |{{Convert|{{#expr: 30475144/1285216 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2013 |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |194 |align=left|{{CHL}} |{{Convert|756,096|km2|0|disp=table}} |16,634,603 |{{Convert|{{#expr: 16634603/756096 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |April 9, 2012 |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} |- |195 |align=left|{{VUT}} |{{Convert|12,190|km2|0|disp=table}} |264,652 |{{Convert|{{#expr: 264652/12190 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |196 |align=left|{{SWE}} |{{Convert|449,964|km2|0|disp=table}} |9,884,285 |{{Convert|{{#expr: 9884285/449964 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |April 30, 2016 |align=left|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate] |- |197 |align=left|{{BTN}} |{{Convert|38,394|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 720000+36*{{Age in days|2012|4|16}} round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/38394 round 1}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/14824 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.nsb.gov.bt/main/main.php#&slider1=1 Official population clock]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }} |- |198 |align=left|{{URY}} |{{Convert|176,215|km2|0|disp=table}} |3,286,314 |{{Convert|{{#expr: 3286314/176215 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |September 30, 2011 |align=left|[http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112153208/http://www.ine.gub.uy/censos2011/index.html |date=2012-01-12 }} |- |199 |align=left|''{{ALA}}'' ([[Fînlenda]]) |{{Convert|1,552|km2|0|disp=table}} |28,502 |{{Convert|{{#expr: 28502/1552 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115211225/http://www.asub.ax/start.con?iLan=2 |date=2016-11-15 }} |- |200 |align=left|{{SLB}} |{{Convert|28,370|km2|0|disp=table}} |515,870 |{{Convert|{{#expr: 515870/28370 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |November 23, 2009 |align=left|[http://www.spc.int/prism/solomons 2009 census result] |- |201 |align=left|{{FIN}} |{{Convert|338,424|km2|0|disp=table}} |5,489,057 |{{Convert|{{#expr: 5489057/338424 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |October 13, 2015 |align=left|[http://vrk.fi/default.aspx?site=4&docid=85 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002005827/http://vrk.fi/default.aspx?site=4&docid=85 |date=2015-10-02 }} |- |202 |align=left|{{SSD}} |{{Convert|644,329|km2|0|disp=table}} |11,296,000 |{{Convert|{{#expr: 11296000/644329 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |203 |align=left|{{ZAM}} |{{Convert|752,612|km2|0|disp=table}} |13,092,666 |{{Convert|{{#expr: 13092666/752612 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |October 16, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |204 |align=left|{{SDN}} |{{Convert|1,839,542|km2|0|disp=table}} |30,894,000 |{{Convert|{{#expr: 30894000/1839542 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |April 22, 2008 |align=left|[http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf |date=2013-05-20 }} |- |205 |{{Data New Zealand|popdens}} |align=left|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |206 |align=left|{{AGO}} |{{Convert|1,246,700|km2|0|disp=table}} |20,609,294 |{{Convert|{{#expr: 20609294/1246700 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |207 |align=left|{{PRY}} |{{Convert|406,752|km2|0|disp=table}} |6,672,631 |{{Convert|{{#expr: 6672631/406752 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.dgeec.gov.py/sub_index/Pobreza/Paraguay%20Evolucion%20de%20la%20Poblacion%20Total%20Periodo%201950-2002%20Proyeccion%202012.pdf Official estimate] |- |208 |align=left|{{DZA}} |{{Convert|2,381,741|km2|0|disp=table}} |38,700,000 |{{Convert|{{#expr: 38700000/2381741 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |209 |align=left|{{NOR}} |{{Convert|323,782|km2|0|disp=table}} |5,063,709 |{{Convert|{{#expr: 5063709/323782 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2013 |align=left|[http://www.ssb.no/en/befolkning/statistikker/folkendrkv/kvartal Quarterly official estimate] |- |210 |align=left|{{PNG}} |{{Convert|462,840|km2|0|disp=table}} |7,398,500 |{{Convert|{{#expr: 7398500/462840 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdd/index.php/en/downloads/doc_download/736-population-datasheet-jan-2014 Annual official estimate] |- |211 |align=left|''{{CXR}}'' ([[Awistralya]]) |{{Convert|137|km2|0|disp=table}} |2,072 |{{Convert|{{#expr: 2072/137 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |August 9, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- |212 |align=left|{{SOM}} |{{Convert|637,657|km2|0|disp=table}} |9,331,000 |{{Convert|{{#expr: 9331000/637657 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Somalia.html Official estimate] |- |213 |align=left|{{NER}} |{{Convert|1,186,408|km2|0|disp=table}} |17,129,076 |{{Convert|{{#expr: 17129076/1186408 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |December 10, 2012 |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |214 |align=left|{{ARG}} |{{Convert|2,780,400|km2|0|disp=table}} |40,117,096 |{{Convert|{{#expr: 40117096/2780400 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |October 27, 2010 |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |215 |align=left|{{BLZ}} |{{Convert|22,965|km2|0|disp=table}} |324,528 |{{Convert|{{#expr: 324528/22965 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |May 12, 2010 |align=left|[http://www.sib.org.bz/Portals/0/docs/publications/census/2010_Census_Report.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127084833/http://www.sib.org.bz/Portals/0/docs/publications/census/2010_Census_Report.pdf |date=2016-01-27 }} |- |216 |align=left|{{SAU}} |{{Convert|2,149,690|km2|0|disp=table}} |29,994,272 |{{Convert|{{#expr: 29994272/2149690 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919225542/http://www.cdsi.gov.sa/english/ |date=2012-09-19 }} |- |217 |align=left|''{{NCL}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|18,575|km2|0|disp=table}} |258,958 |{{Convert|{{#expr: 258958/18575 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdp/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=158&Itemid=42&lang=en Official estimate] |- |218 |align=left|{{OMN}} |{{Convert|309,500|km2|0|disp=table}} |4,183,841 |{{Convert|{{#expr: 4183841/309500 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |June 9, 2015 |align=left|[http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website Weekly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530052708/http://www.ncsi.gov.om/NCSI_website |date=2014-05-30 }} |- |219 |align=left|{{COG}} |{{Convert|342,000|km2|0|disp=table}} |4,448,000 |{{Convert|{{#expr: 4448000/342000 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |220 |align=left|{{MLI}} |{{Convert|1,248,574|km2|0|disp=table}} |14,528,662 |{{Convert|{{#expr: 14528662/1248574 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2009 |align=left|[http://instat.gov.ml Final 2009 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413171022/http://www.instat.gov.ml/ |date=2012-04-13 }} |- |221 |align=left|{{TKM}} |{{Convert|491,210|km2|0|disp=table}} |5,240,000 |{{Convert|{{#expr: 5240000/491210 round 1}}|/km2|1|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |222 |align=left|{{BOL}} |{{Convert|1,098,581|km2|0|disp=table}} |10,389,913 |{{Convert|{{#expr: 10389913/1098581 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |November 21, 2012 |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |223 |align=left|{{CHA}} |{{Convert|1,284,000|km2|0|disp=table}} |11,274,106 |{{Convert|{{#expr: 11274106/1284000 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |May 20, 2009 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Chad.html Preliminary 2009 census result] |- |224 |align=left|{{RUS}} |{{Convert|17,098,242|km2|0|disp=table}} |143,975,923 |{{Convert|{{#expr: 143975923/17098242 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |January 1, 2015 |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk11/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213200830/http://www.gks.ru/bgd/free/b13_00/IssWWW.exe/Stg/dk11/8-0.htm |date=2014-02-13 }} |- |225 |align=left|{{CAF}} |{{Convert|622,436|km2|0|disp=table}} |4,616,000 |{{Convert|{{#expr: 4616000/622436 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |226 |align=left|{{GAB}} |{{Convert|267,667|km2|0|disp=table}} |1,672,000 |{{Convert|{{#expr: 1672000/267667 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |227 |align=left|{{KAZ}} |{{Convert|2,724,900|km2|0|disp=table}} |17,186,000 |{{Convert|{{#expr: 17186000/2724900 round 2}}|/km2|0|disp=table}} |February 1, 2014 |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |228 |align=left|''{{NIU}}'' ([[Zelenda Nû|ZN]]) |{{Convert|261|km2|0|disp=table}} |1,613 |{{Convert|{{#expr: 1613/261 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |September 10, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Niue.html Final 2011 census result] |- |229 |align=left|{{GUY}} |{{Convert|214,999|km2|0|disp=table}} |784,894 |{{Convert|{{#expr: 784894/214999 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031300/http://www.statisticsguyana.gov.gy/pubs/Guyana_Population_Projections_2005-2025.pdf |date=2017-02-02 }} |- |230 |{{Data Canada|popdens}} |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |231 |align=left|{{LBY}} |{{Convert|1,770,060|km2|0|disp=table}} |6,244,174 |{{Convert|{{#expr: 6202000/1770060 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |232 |align=left|{{BWA}} |{{Convert|581,730|km2|0|disp=table}} |2,024,904 |{{Convert|{{#expr: 2024904/581730 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |August 22, 2011 |align=left|[http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525113252/http://www.cso.gov.bw/media/2011%20Census%20_Alphabetical%20Index%20of%20Districts.pdf |date=2013-05-25 }} |- |233 |align=left|{{MTN}} |{{Convert|1,030,700|km2|0|disp=table}} |3,461,041 |{{Convert|{{#expr: 3461041/1030700 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf |date=2015-09-25 }} |- |234 |align=left|{{SUR}} |{{Convert|163,820|km2|0|disp=table}} |534,189 |{{Convert|{{#expr: 534189/163820 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |August 13, 2012 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Suriname.html Preliminary 2012 census result] |- |235 |align=left|{{ISL}} |{{Convert|102,775|km2|0|disp=table}} |332,529 |{{Convert|{{#expr: 332529/102775 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |January 1, 2016 |align=left|[http://www.statice.is Official estimate] |- |236 |{{Data Australia|popdens}} |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official estimate] |- |237 |align=left|''{{GUF}}'' ([[Fransa]]) |{{Convert|86,504|km2|0|disp=table}} |229,040 |{{Convert|{{#expr: 229040/86504 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |January 1, 2010 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/france-regions.asp Official estimate] |- |238 |align=left|{{NAM}} |{{Convert|825,118|km2|0|disp=table}} |2,113,077 |{{Convert|{{#expr: 2113077/825118 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |August 28, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Namibia.html Final 2011 census result] |- |239 |align=left|[[Saharaya Rojava]]<ref>Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |{{Convert|252,120|km2|0|disp=table}} |567,000 |{{Convert|{{#expr: 567000/252120 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |240 |align=left|{{MNG}} |{{Convert|1,564,100|km2|0|disp=table}} |3,000,000 |{{Convert|{{#expr: 3000000/1564100 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |January 24, 2015 |align=left|[http://www.infomongolia.com/ct/ci/6068 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034911/http://www.infomongolia.com/ct/ci/6068 |date=2015-09-24 }} |- |241 |align=left|''{{PCN}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]]) |{{Convert|47|km2|0|disp=table}} |56 |{{Convert|{{#expr: 56/47 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Pitcairn.html 2013 census result] |- |242 |align=left|''{{FLK}}'' ([[Keyaniya Yekbûyî|KY]])<ref>Islands claimed by [[Argentina]].</ref> |{{Convert|12,173|km2|0|disp=table}} |2,563 |{{Convert|{{#expr: 2563/12173 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |April 15, 2012 |align=left|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- |243 |align=left|''{{SJM}}'' ([[Norwêc]]) |{{Convert|61,399|km2|0|disp=table}} |2,655 |{{Convert|{{#expr: 2655/61399 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |September 1, 2012 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Svalbard.html Official estimate] |- |244 |align=left|''{{GRL}}'' ([[Danîmarka]]) |{{Convert|2,166,000|km2|0|disp=table}} |55,984 |{{Convert|{{#expr: 55984/2166000 round 2}}|/km2|2|disp=table}} |January 1, 2015 |align=left|[http://www.stat.gl/default.asp?lang=en Official estimate] |- !Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn<br>(gel./km²)!!Tîrbûn<br>(gel./mi²)!!Dem!!class="unsortable"| Çavkaniya Gelhe |} == Tabloya Duyemîn == {|class="wikitable sortable" style="text-align:right" !Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn<br>(gel./km²)!!Tîrbûn<br>(gel./mi²)!!Dem!!class="unsortable"| Çavkaniya Gelhe |- |||align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (tenê erd, derveyî [[Antarktîka]]) |{{Convert|134940000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/134940000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock] |- ||| align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (tenê erd) |{{Convert|148940000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/148940000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock] |- |||align=left|{{Noflag}}'''[[Tîrbûn#Tîrbûna Mirovî|Cîhan]]''' (bi av) |{{Convert|510072000|km2|disp=table}} |{{Formatnum:{{Worldpop}}}} |{{Convert|{{#expr: {{Worldpop}}/510072000 round 0 }}|/km2|0|disp=table}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock/ USCB's world population clock] |- |1 |{{Data Bangladesh|popdens}} |align=left|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }} |- |2 |align=left|{{TWN}}<ref name=":0"/> |{{Convert|36,191|km2|0|disp=table}} |23,392,036 |{{Convert|{{#expr: 23392036/36191 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2014 |align=left|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |3 |align=left|{{KOR}} |{{Convert|100,210|km2|0|disp=table}} |50,801,405 |{{Convert|{{#expr: 50801405/100210 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2016 |align=left|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=1&NUM=1 Annual official estimate] |- |4 |align=left|{{RWA}} |{{Convert|25,314|km2|0|disp=table}} |11,262,564 |{{Convert|{{#expr: 11262564/25314 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://statistics.gov.rw/ Annual official estimate] |- |5 |{{Data Netherlands|popdens}} |align=left|[http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617194723/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/themas/bevolking/cijfers/extra/bevolkingsteller.htm |date=2009-06-17 }} |- |6 |align=left|{{HTI}} |{{Convert|27,065|km2|0|disp=table}} |10,911,819 |{{Convert|{{#expr: 10911819/27065 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219001450/http://ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2015-02-19 }} |- |7 |{{Data India|popdens}} |align=left|[http://www.indiastat.com/default.aspx India Population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124035144/http://www.indiastat.com/Default.aspx |date=2015-11-24 }} |- |8 |{{Data Israel|popdens}} |align=left|[http://cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180915102003/http://www.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&ID=141 |date=2018-09-15 }}<ref name=":1"/> |- |9 |align=left|{{BEL}} |{{Convert|30,528|km2|0|disp=table}} |11,316,587 |{{Convert|{{#expr: 11316587/30528 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 1, 2016 |align=left|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141111002452/http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/nl/bev/statistieken/stat-1-1_n.pdf |date=2014-11-11 }} |- |10 |align=left|{{BDI}} |{{Convert|27,816|km2|0|disp=table}} |10,114,505 |{{Convert|{{#expr: 10114505/27816 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2016 |align=left|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }} |- |11 |{{Data Philippines|Popdens}} |align=left|[http://www.popcom.gov.ph Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403061418/http://www.popcom.gov.ph/ |date=2019-04-03 }} |- |12 |align=left|{{JPN}} |{{Convert|377,944|km2|0|disp=table}} |126,960,000 |{{Convert|{{#expr: 126960000/377944 round 2}}|/km2|0|disp=table}} |June 1, 2016 |align=left|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly official estimate] |- |13 |align=left|{{SRI}} |{{Convert|65,610|km2|0|disp=table}} |20,277,597 |{{Convert|{{#expr: 20277597/65610 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2012 |align=left|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131206021926/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/Pages/sm/CPH%202011_R1.pdf |date=2013-12-06 }} |- |14 |align=left|{{VNM}} |{{Convert|331,212|km2|0|disp=table}} |88,780,000 |{{Convert|{{#expr: 88780000/331212 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=508&ItemID=13500 Official estimate] |- |15 |align=left|{{GBR}} |{{Convert|242,910|km2|0|disp=table}} |64,105,700 |{{Convert|{{#expr: 63705000/242910 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621130514/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_367167.pdf |date=2015-06-21 }} |- |16 |{{Data Pakistan|popdens}} |align=left|[http://www.census.gov.pk Official population clock]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/%20 |date=2018-12-25 }} |- |17 |align=left|{{DEU}} |{{Convert|357,168|km2|0|disp=table}} |81,285,000 |{{Convert|{{#expr: 81285000/357168 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110018/http://www.statistik-portal.de/Statistik-Portal/en/en_zs01_bund.asp |date=2015-09-24 }} |- |18 |align=left|{{DOM}} |{{Convert|47,875|km2|0|disp=table}} |10,528,000 |{{Convert|{{#expr: 10528000/47875 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf UN Projection] |- |19 |align=left|{{PRK}} |{{Convert|122,762|km2|0|disp=table}} |25,155,000 |{{Convert|{{#expr: 25155000/122762 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2015 |align=left|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf UN Projection] |- |20 |align=left|{{CHE}} |{{Convert|41,285|km2|0|disp=table}} |8,341,600 |{{Convert|{{#expr: 8341600/41285 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 31, 2016 |align=left|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure] |- |21 |align=left|{{ITA}} |{{Convert|301,308|km2|0|disp=table}} |60,665,551 |{{Convert|{{#expr: 60665551/301308 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2015 |align=left|[http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161103161813/http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html |date=2016-11-03 }} |- |22 |align=left|{{NGA}} |{{Convert|923,768|km2|0|disp=table}} |178,517,000 |{{Convert|{{#expr: 178517000/923768 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |23 |align=left|{{NPL}} |{{Convert|147,181|km2|0|disp=table}} |26,494,504 |{{Convert|{{#expr: 26494504/147181 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 22, 2011 |align=left|[http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf |date=2013-07-17 }} |- |24 |align=left|{{UGA}} |{{Convert|241,551|km2|0|disp=table}} |36,600,000 |{{Convert|{{#expr: 36600000/241551 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical_Abstract_2014.pdf Annual official estimate] |- |25 |align=left|{{GUA}} |{{Convert|108,889|km2|0|disp=table}} |15,806,675 |{{Convert|{{#expr: 15806675/108889 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2014 |align=left|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Annual Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }} |- |26 |{{Data China|popdens}} |align=left|[http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121134454/http://www.stats.gov.cn/english/pressrelease/t20130118_402867147.htm |date=2013-01-21 }} |- |27 |align=left|{{IDN}} |{{Convert|1,904,569|km2|0|disp=table}} | 257,080,000 |{{Convert|{{#expr: 257080000/1904569 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 11, 2015 |align=left|[http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211724/http://www.bi.go.id/sdds/series/pop/index_pop.asp%20 |date=2018-12-25 }} |- |28 |align=left|{{CZE}} |{{Convert|78,867|km2|0|disp=table}} |10,517,400 |{{Convert|{{#expr: 10517400/78867 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2014 |align=left|[http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310072510/https://www.czso.cz/csu/csu.nsf/enginformace/coby061214.docx |date=2016-03-10 }} |- |29 |align=left|{{THA}} |{{Convert|513,120|km2|0|disp=table}} |65,926,261 |{{Convert|{{#expr: 65926261/513120 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 1, 2010 |align=left|[http://web.nso.go.th/index.htm 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925201333/http://web.nso.go.th/index.htm |date=2015-09-25 }} |- |30 |align=left|{{POL}} |{{Convert|312,685|km2|0|disp=table}} |38,496,000 |{{Convert|{{#expr: 38496000/312685 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://stat.gov.pl/en/basic-data Official estimate] |- |31 |align=left|{{MWI}} |{{Convert|118,484|km2|0|disp=table}} |14,388,600 |{{Convert|{{#expr: 14388600/118484 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Malawi.html Official estimate] |- |32 |align=left|{{FRA}} |{{Convert|543,965|km2|0|disp=table}} |64,149,000 |{{Convert|{{#expr: 64149000/543965 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 1, 2014 |align=left|[http://www.insee.fr/fr/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=000436387 Monthly official estimate] |- |33 |align=left|{{SYR}} |{{Convert|185,180|km2|0|disp=table}} |21,377,000 |{{Convert|{{#expr: 21377000/185180 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2011 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Syria.html Official estimate] |- |34 |align=left|{{PRT}} |{{Convert|92,090|km2|0|disp=table}} |10,562,178 |{{Convert|{{#expr: 10562178/92090 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 21, 2011 |align=left|[http://www.ine.pt/scripts/flex_definitivos/Main.html Final 2011 census result] |- |35 |align=left|{{AZE}} |{{Convert|86,600|km2|0|disp=table}} |9,477,100 |{{Convert|{{#expr: 9477100/86600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://stat.gov.az/news/?id=2122 Official estimate] |- |36 |align=left|{{HUN}} |{{Convert|93,029|km2|0|disp=table}} |9,879,000 |{{Convert|{{#expr: 9879000/93029 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wnt001b.html Annual official estimate] |- |37 |align=left|{{GHA}} |{{Convert|238,533|km2|0|disp=table}} |24,658,823 |{{Convert|{{#expr: 24658823/238533 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 26, 2010 |align=left|[http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924105945/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/2010_population_and_housing_census%28view_summary_of_final_results%29.pdf |date=2015-09-24 }} |- |38 |align=left|{{CUB}} |{{Convert|109,886|km2|0|disp=table}} |11,163,934 |{{Convert|{{#expr: 11163934/109886 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |September 15, 2012 |align=left|[http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718202826/http://www.one.cu/publicaciones/cepde/cpv2012/20121212cifraspreliminares/resultados%20preliminares.pdf |date=2013-07-18 }} |- |39 |align=left|{{AUT}} |{{Convert|83,879|km2|0|disp=table}} |8,504,850 |{{Convert|{{#expr: 8504850/83879 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.statistik.at/web_de/presse/075280 Official quarterly estimate] |- |40 |align=left|{{TUR}} |{{Convert|783,562|km2|0|disp=table}} |76,667,864 |{{Convert|{{#expr: 76667864/769604 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2013 |align=left|[http://www.turkstat.gov.tr/HbGetirHTML.do?id=15974 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226013102/http://www.turkstat.gov.tr/jsp/hata/body/hata.jsp;jsessionid=HGjjcvZFPzJRWLtt5XnWKh0zTzfWZ1F78DYr0jTsygZWkPpWNxSX!-604987181 |date=2018-12-26 }} |- |41 |align=left|{{UAE}} |{{Convert|83,600|km2|0|disp=table}} |8,264,070 |{{Convert|{{#expr: 8264070/83600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008044353/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportPDF/Population%20Estimates%202006%20-%202010.pdf |date=2013-10-08 }} |- |42 |align=left|{{ESP}} |{{Convert|503,783|km2|0|disp=table}} |46,609,700 |{{Convert|{{#expr: 46609700/503783 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.ine.es/en/welcome.shtml Official estimate] |- |43 |align=left|{{BEN}} |{{Convert|112,622|km2|0|disp=table}} |10,323,000 |{{Convert|{{#expr: 10323000/112622 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |44 |align=left|{{MYS}} |{{Convert|330,803|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 28334.135+1.321*{{Age in days|2010|7|6}} round 0}}000}} |{{Formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/330803 round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (28334135+1321*{{Age in days|2010|7|6}})/127724 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en |date=2013-12-05 }} |- |45 |{{Data Egypt|popdens}} |align=left|[http://www.capmas.gov.eg Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }} |- |46 |align=left|{{ROU}} |{{Convert|238,391|km2|0|disp=table}} |20,121,641 |{{Convert|{{#expr: 20121641/238391 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 20, 2011 |align=left|[http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf Final 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |date=2013-07-17 }} |- |47 |align=left|{{KHM}} |{{Convert|181,035|km2|0|disp=table}} |15,184,116 |{{Convert|{{#expr: 15184116/181035 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |48 |align=left|{{GRC}} |{{Convert|131,957|km2|0|disp=table}} |11,123,034 |{{Convert|{{#expr: 11123034/131957 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tps00001&plugin=1 Official estimate] |- |49 |align=left|{{ETH}} |{{Convert|1,063,652|km2|0|disp=table}} |87,952,991 |{{Convert|{{#expr: 87952991/1063652 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017033609/http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017 |date=2015-10-17 }} |- |50 |align=left|{{IRQ}} |{{Convert|434,128|km2|0|disp=table}} |36,004,552 |{{Convert|{{#expr: 36004552/434128 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.mofamission.gov.iq/nld/ab/articledisplay.aspx?gid=1&id=14075 Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208014232/http://www.mofamission.gov.iq/ |date=2014-02-08 }} |- |51 |align=left|{{MMR}} |{{Convert|676,577|km2|0|disp=table}} |51,419,420 |{{Convert|{{#expr: 51419420/676577 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |March 29, 2014 |align=left|[http://www.straitstimes.com/news/asia/east-asia/story/myanmar-census-shows-population-9-million-fewer-estimated-20140830 Preliminary 2014 census result] |- |52 |align=left|{{KEN}} |{{Convert|581,834|km2|0|disp=table}} |45,546,000 |{{Convert|{{#expr: 45546000/581834 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |53 |align=left|{{UKR}}<ref>Includes [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |{{Convert|603,628|km2|0|disp=table}} |45,377,581 |{{Convert|{{#expr: 45377581/603628 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2014 |align=left|[http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2014/ds/kn/kn_e/kn0414_e.html Monthly official estimate] |- |54 |align=left|{{HON}} |{{Convert|112,088|km2|0|disp=table}} |8,385,072 |{{Convert|{{#expr: 8385072/112088 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101017031001/http://www.ine.gob.hn/drupal/node/205 |date=2010-10-17 }} |- |55 |{{Data Morocco|popdens}} |align=left|[http://www.hcp.ma Official population clock] |- |56 |align=left|{{CIV}} |{{Convert|322,921|km2|0|disp=table}} |23,202,000 |{{Convert|{{#expr: 23202000/322921 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ins.ci/n Official estimate] |- |57 |align=left|{{SEN}} |{{Convert|196,722|km2|0|disp=table}} |13,567,338 |{{Convert|{{#expr: 13567338/196722 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html |date=2012-01-17 }} |- |58 |align=left|{{UZB}} |{{Convert|444,103|km2|0|disp=table}} |30,492,800 |{{Convert|{{#expr: 30492800/444103 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.uz/demographic Official estimate] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140723223303/http://www.stat.uz/demographic |date=2014-07-23 }} |- |59 |align=left|{{TUN}} |{{Convert|163,610|km2|0|disp=table}} |10,777,500 |{{Convert|{{#expr: 10777500/163610 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2012 |align=left|[http://www.ins.nat.tn/indexfr.php Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117075430/http://www.ins.nat.tn/indexfr.php |date=2020-11-17 }} |- |60 |align=left|{{BGR}} |{{Convert|111,002|km2|0|disp=table}} |7,282,041 |{{Convert|{{#expr: 7282041/111002 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 31, 2012 |align=left|[http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113220442/http://www.nsi.bg/otrasal.php?otr=19&a1=376&a2=377&a3=378#cont |date=2012-11-13 }} |- |61 |align=left|{{BFA}} |{{Convert|270,764|km2|0|disp=table}} |17,322,796 |{{Convert|{{#expr: 17322796/270764 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.insd.bf/fr Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814084502/http://www.insd.bf/fr |date=2012-08-14 }} |- |62 |align=left|{{ECU}} |{{Convert|255,595|km2|0|disp=table}} |{{Formatnum: {{#expr: 150000+6.95*{{Age in days|2011|6|15}} round 0}}00}} |{{Formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/255595 round 0}}}} |{{Formatnum: {{#expr: (15000000+695*{{Age in days|2011|6|15}})/98686 round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |align=left|[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121131641/http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf |date=2013-01-21 }} |- |63 |align=left|{{MEX}} |{{Convert|1,967,138|km2|0|disp=table}} |119,713,203 |{{Convert|{{#expr: 119713203/1967138 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones |date=2013-08-07 }} |- |64 |align=left|{{TJK}} |{{Convert|143,100|km2|0|disp=table}} |8,160,000 |{{Convert|{{#expr: 8160000/143100 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |65 |align=left|{{YEM}} |{{Convert|455,000|km2|0|disp=table}} |24,527,000 |{{Convert|{{#expr: 24527000/455000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211602/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=arabic&id=553 |date=2015-09-23 }} |- |66 |align=left|{{TZA}} |{{Convert|883,749|km2|0|disp=table}} |44,928,923 |{{Convert|{{#expr: 44928923/883749 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 26, 2012 |align=left|[http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130502230453/http://www.nbs.go.tz/sensa/PDF/Census%20General%20Report%20-%2029%20March%202013_Combined_Final%20for%20Printing.pdf |date=2013-05-02 }} |- |67 |{{Data Iran|popdens}} |align=left|[http://www.amar.org.ir/Default.aspx?tabid=133 Official population clock] |- |68 |align=left|{{BLR}} |{{Convert|207,600|km2|0|disp=table}} |9,469,200 |{{Convert|{{#expr: 9469200/207600 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|[http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014 Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140729023401/http://belstat.gov.by/en/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/current-data/demographic-situation-in-Half-Year-2014/ |date=2014-07-29 }} |- |69 |align=left|{{GUI}} |{{Convert|245,857|km2|0|disp=table}} |10,824,200 |{{Convert|{{#expr: 10824200/245857 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2010 |align=left|[http://www.stat-guinee.org Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050037/http://www.stat-guinee.org/ |date=2012-07-12 }} |- |70 |align=left|{{CMR}} |{{Convert|466,050|km2|0|disp=table}} |20,386,799 |{{Convert|{{#expr: 20386799/466050 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517031000/http://www.stat.cm/downloads/annuaire/2012/Annuaire-2012-chapitre-4.pdf |date=2018-05-17 }} |- |71 |align=left|{{ZAF}} |{{Convert|1,220,813|km2|0|disp=table}} |52,981,991 |{{Convert|{{#expr: 52981991/1220813 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022013.pdf Official estimate] |- |72 |{{Data Colombia|popdens}} |align=left|[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }} |- |73 |align=left|{{AFG}} |{{Convert|645,807|km2|0|disp=table}} |25,500,100 |{{Convert|{{#expr: 25500100/645807 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2013 |align=left|[http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120918003706/http://cso.gov.af/Content/files/Settled%20Population%20by%20Civil%20Division,.pdf |date=2012-09-18 }} |- |74 |align=left|{{MDG}} |{{Convert|587,041|km2|0|disp=table}} |20,696,070 |{{Convert|{{#expr: 20696070/587041 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2011 |align=left|[http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 |date=2011-05-20 }} |- |75 |align=left|{{ZIM}} |{{Convert|390,757|km2|0|disp=table}} |12,973,808 |{{Convert|{{#expr: 12973808/390757 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |August 17, 2012 |align=left|[http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903060905/http://www.zimstat.co.zw/dmdocuments/CensusPreliminary2012.pdf |date=2013-09-03 }} |- |76 |{{Data United States|Popdens}} |align=left|[http://www.census.gov/popclock Official population clock] |- |77 |align=left|{{VEN}} |{{Convert|916,445|km2|0|disp=table}} |28,946,101 |{{Convert|{{#expr: 28946101/916445 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 30, 2011 |align=left|[http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002094142/http://www.ine.gob.ve/index.php?option=com_content&view=article&id=473:para-el-30102011-28946101-total-preliminar-de-personas-en-venezuela&catid=121:censo-2011 |date=2013-10-02 }} |- |78 |align=left|{{MOZ}} |{{Convert|799,380|km2|0|disp=table}} |23,700,715 |{{Convert|{{#expr: 23700715/799380 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx Official estimate] |- |79 |align=left|{{COD}} |{{Convert|2,345,095|km2|0|disp=table}} |69,360,000 |{{Convert|{{#expr: 69360000/2345095 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2014 |align=left|UN projection |- |80 |align=left|{{PER}} |{{Convert|1,285,216|km2|0|disp=table}} |30,475,144 |{{Convert|{{#expr: 30475144/1285216 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |June 30, 2013 |align=left|[http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120601002017/http://www.inei.gob.pe/biblioineipub/bancopub/Est/Lib0842/cap03.htm |date=2012-06-01 }} |- |81 |{{Data Brazil|popdens}} |align=left|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock] |- |82 |align=left|{{CHL}} |{{Convert|756,096|km2|0|disp=table}} |16,634,603 |{{Convert|{{#expr: 16634603/756096 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 9, 2012 |align=left|[http://www.censo.cl/contenido/sintesis_resultados_censo_2012.pdf Final 2012 census result]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} |- |83 |align=left|{{SWE}} |{{Convert|449,964|km2|0|disp=table}} |9,884,285 |{{Convert|{{#expr: 9884285/449964 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |April 30, 2016 |align=left|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate] |- |84 |align=left|{{SSD}} |{{Convert|644,329|km2|0|disp=table}} |11,296,000 |{{Convert|{{#expr: 11296000/644329 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|UN estimate |- |85 |align=left|{{ZAM}} |{{Convert|752,612|km2|0|disp=table}} |13,092,666 |{{Convert|{{#expr: 13092666/752612 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 16, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Zambia.html Final 2010 census result] |- |86 |align=left|{{SDN}} |{{Convert|1,839,542|km2|0|disp=table}} |30,894,000 |{{Convert|{{#expr: 30894000/1839542 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 22, 2008 |align=left|[http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520025735/http://southsudaninfo.net/wp-content/uploads/reference_library/reports/5th_sudan_census26_april_2009.pdf |date=2013-05-20 }} |- |87 |align=left|{{AGO}} |{{Convert|1,246,700|km2|0|disp=table}} |20,609,294 |{{Convert|{{#expr: 20609294/1246700 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2012 |align=left|[http://www.ine.gov.ao Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151126193220/http://www.ine.gov.ao/ |date=2015-11-26 }} |- |88 |align=left|{{DZA}} |{{Convert|2,381,741|km2|0|disp=table}} |38,700,000 |{{Convert|{{#expr: 38700000/2381741 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |January 1, 2014 |align=left|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |89 |align=left|{{PNG}} |{{Convert|462,840|km2|0|disp=table}} |7,398,500 |{{Convert|{{#expr: 7398500/462840 round 1}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2013 |align=left|[http://www.spc.int/sdd/index.php/en/downloads/doc_download/736-population-datasheet-jan-2014 Annual official estimate] |- |90 |align=left|{{SOM}} |{{Convert|637,657|km2|0|disp=table}} |9,331,000 |{{Convert|{{#expr: 9331000/637657 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |July 1, 2010 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Somalia.html Official estimate] |- |91 |align=left|{{ARG}} |{{Convert|2,780,400|km2|0|disp=table}} |40,117,096 |{{Convert|{{#expr: 40117096/2780400 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |October 27, 2010 |align=left|[http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf Final 2010 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034527/http://www.indec.gov.ar/nuevaweb/cuadros/novedades/gacetilla_01_09_11.pdf |date=2015-09-24 }} |- |92 |align=left|{{NER}} |{{Convert|1,186,408|km2|0|disp=table}} |17,129,076 |{{Convert|{{#expr: 17129076/1186408 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |December 10, 2012 |align=left|[http://www.stat-niger.org/statistique/file/rgph2012.pdf Preliminary 2012 census result] |- |93 |align=left|{{SAU}} |{{Convert|2,149,690|km2|0|disp=table}} |29,994,272 |{{Convert|{{#expr: 29994272/2149690 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |2013 |align=left|[http://www.cdsi.gov.sa/english Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919225542/http://www.cdsi.gov.sa/english/ |date=2012-09-19 }} |- |94 |align=left|{{MLI}} |{{Convert|1,248,574|km2|0|disp=table}} |14,528,662 |{{Convert|{{#expr: 14528662/1248574 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |April 1, 2009 |align=left|[http://instat.gov.ml Final 2009 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413171022/http://www.instat.gov.ml/ |date=2012-04-13 }} |- |95 |align=left|{{BOL}} |{{Convert|1,098,581|km2|0|disp=table}} |10,389,913 |{{Convert|{{#expr: 10389913/1098581 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |November 21, 2012 |align=left|[http://www.ine.gob.bo/pdf/boletin/NP_2013_2.pdf Preliminary 2012 census result] |- |96 |align=left|{{CHA}} |{{Convert|1,284,000|km2|0|disp=table}} |11,274,106 |{{Convert|{{#expr: 11274106/1284000 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |May 20, 2009 |align=left|[http://www.citypopulation.de/Chad.html Preliminary 2009 census result] |- |97 |align=left|{{RUS}} |{{Convert|17,098,242|km2|0|disp=table}} |143,975,923 |{{Convert|{{#expr: 143975923/17098242 round 2}}|/km2|1|disp=table}} |January 1, 2015 |align=left|[http://www.gks.ru/bgd/free/B13_00/IssWWW.exe/Stg/dk11/8-0.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213200830/http://www.gks.ru/bgd/free/b13_00/IssWWW.exe/Stg/dk11/8-0.htm |date=2014-02-13 }} |- |98 |align=left|{{KAZ}} |{{Convert|2,724,900|km2|0|disp=table}} |17,186,000 |{{Convert|{{#expr: 17186000/2724900 round 0}}|/km2|0|disp=table}} |February 1, 2014 |align=left|[http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113144920/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx |date=2012-11-13 }} |- |99 |{{Data Canada|popdens}} |align=left|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |100 |{{Data Australia|popdens}} |align=left|[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument Official estimate] |- !Helw.!!Welat (an jî herêmên girêdayî)!!Rûerd (km²)!!Rûerd (mi²)!!Gelhe!!Tîrbûn<br>(gel./km²)!!Tîrbûn<br>(gel./mi²)!!Dem!!Çavkaniya Gelhe |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Amerîka]] [[Kategorî:Ewrasya]] qta5mpfusa5knxvy59klbdrnqidras8 0 73206 2007304 1999645 2026-05-06T01:24:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007304 wikitext text/x-wiki {{Ne kurdî|tarîx=adar 2024}} {{Paqij bike|tarîx=adar 2024}} [[Wêne:World Population.svg|thumb|upright=2|Nexşeya Gelhe ya Cîhanê]] Ev lîste, welat û navçeyên girêdayî yên ji aliyê şêniyan e. Ev di nav dewletên serbixwe de deverên girêdayî dijîn û di hinek rewşan de, welatên nifûsê ji dewletên serbixwe ve bi hevbendiya di nava lîsteya serî de li ser bingeha ISO ISO 3166-1 ye. Ji bo nimûne, [[Keyaniya Yekbûyî]] jî wekî yekeyeke hesab dikirin dema welatên nifûsê ji Keyaniya Holendayê bi hev cûda hatin nirxandin. Li gel vê lîsteyê de dewletên hin bi naskirina sînor li ISO 3166-1 nehate dîtin heye. Ew kesayetiyên şêniyên çi pratîkê de ji welatên ku bo raporkirina gelên cuda bi awayekî welatiyên hundur û giştî roniyê ne. Hin welatan, bi taybetî jî Taylenda, ma giştî şêniyên bo raporkirina ne, tenê ji hemleyeke welatiyên; ji bo giştî gelên ku ajansa navnetewî divê texmîna bidin. Jî di sedî gorî nifûsa cîhanê de, ku li [[Neteweyên Yekbûyî]] de li ser 7.8 milyar şêniyên her welatî di kanûna pêşîn a 2022 texmînkirin dayîn e. == Lîsteya Dewletên Gelhe ya Cîhanê == {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- !data-sort-type="number"|Rêz!!Welat (an herêmên girêdayî)!!Gelhe!!Dîrok!!% ya cîhanê<br />gelhe!!class="unsortable"| Çavkanî |- |1 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çîn}}<ref group="Note">The census figure refers to [[mainland China]], excluding its [[special administrative region]]s of [[Hong Kong]] and [[Makau]], the former of which returned to Chinese sovereignty on 1&nbsp;July 1997 and the latter on 20&nbsp;December 1999.</ref> | 1.381.680.000 |style="text-align:left;"|[http://data.stats.gov.cn/ Official population clock] |- |2 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hindistan}} | 1.312.320.000 |style="text-align:left;"|[http://censusindia.gov.in/ Official population clock] |- |3 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê}}<ref group="Note">Population of the [[States of the United States|50 states]] and the [[District of Columbia]].</ref> | 324.567.000 |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popclock/ Official population clock] |- |4 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îndonezya}} |260,581,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 260581000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |5 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brezîl}} |207.132.000 |style="text-align:left;"|[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html Official population clock] |- |6 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Pakistan}} | 196.435.000 |style="text-align:left;"|[http://www.pwd.punjab.gov.pk/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502230956/https://pwd.punjab.gov.pk/ |date=2019-05-02 }} |- |7 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjerya}} |186,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186988000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |8 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bengladeş}} | 161.986.000 |style="text-align:left;"|[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904045106/http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx |date=2011-09-04 }} |- |9 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rûsya}}<ref group="Note">Including [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |146,727,405 |September 1, 2016 |{{#expr: 146727405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gks.ru/bgd/free/b16_00/IssWWW.exe/Stg/dk08/8-0.doc Official estimate] |- |10 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Japon}} |126,920,000 |December 1, 2016 |{{#expr: 126920000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm Monthly provisional estimate] |- |11 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Meksîk}} |122,273,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 122273000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205000208/http://www.conapo.gob.mx/work/models/CONAPO/Proyecciones/Datos/Bases_de_Datos/Indicadores_demograficos/CSV/baseindidemMX.csv |date=2017-12-05 }} |- |12 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filîpîn}} | 103.645.000 |style="text-align:left;"|[http://rpo3.popcom.gov.ph/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915090120/http://rpo3.popcom.gov.ph/ |date=2015-09-15 }} |- |13 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Etiyopya}} |101,853,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 101853000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |14 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Viyetnam}} |92,700,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 92700000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gso.gov.vn/default_en.aspx?tabid=622&ItemID=15862 Annual official projection] |- |15 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Misir}} | 92.524.200 |style="text-align:left;"|[http://www.capmas.gov.eg/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |date=2023-09-07 }} |- |16 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kongoya Demokratîk}} |82,243,000 |July 1, 2016 |{{#expr:82243000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN Projection] |- |17 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Almanya}} |82,175,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 82175700/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628112855/https://www.destatis.de/EN/FactsFigures/SocietyState/Population/CurrentPopulation/Tables/Census_SexAndCitizenship.html |date=2016-06-28 }} |- |18 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îran}} | 79.929.300 |style="text-align:left;"|[http://www.amar.org.ir/english/Population-help Official population clock] |- |19 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkiye}} |78,741,053 |December 31, 2015 |{{#expr: 78741053/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.turkstat.gov.tr/Start.do Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108091816/http://www.turkstat.gov.tr/Start.do |date=2017-11-08 }} |- |20 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taylenda}} |68,145,000 | July 1, 2016 |{{#expr: 68145000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/Key_Findings_WPP_2015.pdf United Nations Department of Economic] |- |21 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fransa}}<ref group="Note">Excluding Overseas Territories and Collectivities: [[French Polynesia]], [[New Caledonia]], [[French Southern and Antarctic Land]], [[Clipperton Island]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]] and [[Wallis and Futuna]].</ref> |66,842,000 |November 1, 2016 |{{#expr: 66842000/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/en/bases-de-donnees/bsweb/serie.asp?idbank=001641607 Monthly official estimate] |- |22 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Keyaniya Yekbûyî}} |65,110,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 65110000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates Annual official estimate] |- |23 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îtalya}} |60,588,658 |July 31, 2016 |{{#expr: 60588658/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181216081210/http://demo.istat.it/bilmens2016gen/index.html |date=2018-12-16 }} |- |24 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Afrîkaya Başûr}} |55,908,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55908000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cs2016.statssa.gov.za/ Annual official estimate] |- |25 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tanzanya}}<ref group="Note">Including [[Zanzibar]].</ref> |55,155,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 55155000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |26 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Myanmar}} |54,363,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 54363000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |27 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Başûr}} |50,801,405 |July 1, 2016 |{{#expr: 50801405/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kosis.kr/nsportalStats/nsportalStats_0102Body.jsp?menuId=1&NUM=1 Annual official estimate] |- |28 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kolombiya}} |{{Data Colombia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Colombia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.dane.gov.co/reloj/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116020433/http://www.dane.gov.co/reloj/ |date=2018-01-16 }} |- |29 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kenya}} |47,251,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 47251000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |30 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Spanya}} |46,812,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 46812000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.es/inebaseDYN/cp30321/cp_inicio.htm Official estimate] |- |31 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Arjentîn}} |43,850,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 43850000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912104325/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf |date=2014-09-12 }} |- |32 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûkrayna}}<ref group="Note">Excluding [[Crimea]] and [[Sevastopol]].</ref> |42,620,007 |November 1, 2016 |{{#expr: 42635097/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp |date=2016-08-08 }} |- |33 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdan}} |41,176,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 41176000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113142840/http://cbs.gov.sd/en/files.php?id=7#&panel-1 |date=2014-11-13 }} |- |34 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cezayir}} |40,400,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 40400000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.dz/-Demographie-.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306220607/http://www.ons.dz/-Demographie-.html |date=2012-03-06 }} |- |35 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Polonya}} |38,426,809 |July 1, 2016 |{{#expr: 38426809/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/en/defaultaktualnosci/3286/3/20/1/population._size_and_structure_by_territorial_division_as_of_june_30_2016.pdf Official estimate] |- |36 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûganda}} |36,860,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 36860700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ubos.org/onlinefiles/uploads/ubos/statistical_abstracts/Statistical%20Abstract%202015.pdf Official annual projection] |- |37 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Iraq}} |36,787,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 36787000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cosit.gov.iq/en/rtl-support Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319085807/http://cosit.gov.iq/en/rtl-support |date=2017-03-19 }} |- |38 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kanada}} |{{Data Canada|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Canada, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-eng.html Official estimate] |- |39 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maroko}}<ref group="Note">It ''excludes'' the population of the [[disputed territory]] of the [[Western Sahara]] (the so-called [[Sahrawi Arab Democratic Republic]]).</ref> |{{Data Morocco|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Morocco, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113143911/http://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-par-groupe-d-age-et-sexe-en-milliers-et-au-milieu-de-l-annee-1960-2050_a676.html |date=2015-11-13 }} |- |40 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erebistana Siyûdî}} |32,775,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 32775000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916032014/http://www.cdsi.gov.sa/ar/4068 |date=2016-09-16 }} |- |41 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malezya}} |{{Data Malaysia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Malaysia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.my Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=2008-06-11 }} |- |42 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûzbekistan}} |31,575,300 |January 1, 2016 |{{#expr: 31575300/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.uz/en/uploads/econom/demograf/Number%20of%20resident%20population.xls Official estimate] |- |43 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Perû}} |31,488,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31488700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074754/http://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/Cap03020.xls |date=2017-05-25 }} |- |44 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Venezuela}} |31,028,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 31028700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071317/http://www.ine.gov.ve/documentos/Demografia/SituacionDinamica/Proyecciones/xls/Nacional.xls |date=2019-04-03 }} |- |45 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nepal}} |30,986,975 |July 1, 2016 |{{#expr: 28431500/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128182055/http://cbs.gov.np/image/data/Population/Population%20projection%202011-2031/PopulationProjection2011-2031.pdf |date=2016-01-28 }} |- |46 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gana}} |28,308,301 |July 1, 2016 |{{#expr: 28308301/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsghana.gov.gh Official annual projection] |- |47 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Efxanistan}} |27,657,145 |July 1, 2016 |{{#expr: 27657145/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924073407/http://cso.gov.af/Content/files/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3/%D8%AA%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%20%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%201395.xlsx |date=2016-09-24 }} |- |48 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yemen}} |27,478,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 27478000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |49 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mozambîk}} |26,423,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 26423700/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.mz/estatisticas/estatisticas-demograficas-e-indicadores-sociais/projeccoes-da-populacao/populacao-projectada-por-distritos-maputo-cidade-2007_2040.xls/at_download/file Annual official projection] |- |50 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Angola}} |25,789,024 |May 16, 2014 |{{#expr: 25789024/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine Final 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604103235/http://www.ine.gov.ao/xportal/xmain?xpid=ine |date=2016-06-04 }} |- |51 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistralya}} |{{Data Australia|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Australia, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources, in this case Australia's official population clock. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Web+Pages/Population+Clock?opendocument Official population clock] |- |52 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Korêya Bakur}} |24,213,510 |October 1, 2014 |{{#expr: 24213510/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf Preliminary 2014 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031214/http://kp.one.un.org/content/dam/unct/dprk/docs/2014%20SDHS%20Report_E_final.pdf |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Taywan}}<ref group="Note">[[Taiwan]] (Republic of China) also includes the minor islands of [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]], [[Pescadores]], etc.</ref> |23,532,065 |November 1, 2016 |{{#expr: 23532065/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |date=2014-07-04 }} |- |53 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamerûn}} |22,709,892 |July 1, 2016 |{{#expr: 22709892/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.bucrep.cm/index.php/en/ Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224204444/http://www.bucrep.cm/index.php/en/ |date=2021-02-24 }} |- |54 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Peravê Diranfîl}} |22,671,331 |May 15, 2014 |{{#expr: 22671331/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.ci/n/index.php?option=com_content&view=article&id=19&Itemid=27 Preliminary 2014 census result] |- |55 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Madagaskar}} |22,434,363 |July 1, 2014 |{{#expr: 22434363/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://instat.mg/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126172029/http://www.instat.mg/ |date=2017-01-26 }} |- |56 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Srî Lanka}} |21,203,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20966000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117022357/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/VitalStatistics/MidYearPopulation/Mid-year%20population%20by%20age%20group.pdf |date=2017-11-17 }} |- |57 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîjer}} |20,715,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 20715000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |58 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Romanya}} |19,760,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 19760000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2016e.pdf Annual official estimate] |- |59 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Burkîna Faso}} |19,034,397 |July 1, 2016 |{{#expr: 19034397/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221060141/http://www.insd.bf/n/contenu/autres_publications/Projections_demographiques_sous_nationales_2007-2020.pdf |date=2016-12-21 }} |- |60 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûrî}} |18,564,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18564000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |61 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malî}} |18,341,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 18341000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.humanitarianresponse.info/sites/www.humanitarianresponse.info/files/datasets/Population%20of%20Mali%20by%20age%20and%20by%20region.xls Official annual projection] |- |62 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Şîle}} |18,191,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 18191900/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones2014/proyecciones-de-poblacion-2014.xlsx Official annual projection] |- |63 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qazaxistan}} |17,753,200 |May 1, 2016 |{{#expr: 17753200/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.kz/faces/homePag Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008001735/http://www.stat.gov.kz/faces/homePag |date=2015-10-08 }} |- |64 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Holenda}} |{{Data Netherlands|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Netherlands, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009222717/https://www.cbs.nl/en-gb/visualisaties/population-counter |date=2018-10-09 }} |- |65 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malawî}} |16,832,910 |July 1, 2016 |{{#expr: 16832910/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602215254/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2008/Main%20Report/ThematicReports/Population%20Projections%20Malawi.pdf |date=2021-06-02 }} |- |66 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ekuador}} |{{Data Ecuador|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Ecuador, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.ecuadorencifras.gob.ec/estadisticas/ Official population clock] |- |67 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guatemala}} |16,176,133 |July 1, 2015 |{{#expr: 16176133/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores |date=2014-03-14 }} |- |68 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zambiya}} |15,933,883 |July 1, 2016 |{{#expr: 15933883/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113142232/http://www.zamstats.gov.zm/latest/Zambia_Census_Projection_2011_2035_Final.pdf |date=2015-11-13 }} |- |69 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kamboca }} |15,626,444 |July 1, 2016 |{{#expr: 15626444/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.go.jp/info/meetings/cambodia/pdf/rp12_ch10.pdf Official annual projection] |- |70 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Senegal}} |14,799,859 |January 1, 2016 |{{#expr: 14799859/{{Worldpop}}*100 round 2}}0% |style="text-align:left;"|[http://www.ansd.sn Official annual projection] |- |71 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çad}} |14,497,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 14497000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |72 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Zîmbabwe}} |14,240,168 |July 1, 2016 |{{#expr: 14240168/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |date=2016-04-28 }} |- |73 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne}} |12,947,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12947000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |74 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sûdana Başûr}} |12,131,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 12131000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |75 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Rwanda}} |11,553,188 |July 1, 2016 |{{#expr: 11553188/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212164943/http://statistics.gov.rw/sites/default/files/publications/48505cad-b578-4aaa-8932-f4c8f01fcc79/RPHC4_Population_Projections.pdf |date=2019-12-12 }} |- |76 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belçîka}} |11,348,855 |November 1, 2016 |{{#expr: 11348855/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ibz.rrn.fgov.be/fileadmin/user_upload/fr/pop/statistiques/stat-1-1_f.pdf Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141117082917/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=en&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 |date=2014-11-17 }} |- |77 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tûnis}} |11,299,400 |July 1, 2016 |{{#expr: 11154400/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610170957/http://www.ins.tn/fr/themes/population#417 |date=2016-06-10 }} |- |78 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kûba}} |11,239,004 |December 31, 2015 |{{#expr: 11239004/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220115731/http://www.one.cu/aec2015/03%20Poblacion.pdf |date=2016-12-20 }} |- |79 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Somalya}}<ref group="Note">Includes [[Puntland]] and [[Somaliland]].</ref> |11,079,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 11079000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |80 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Haîtî}} |11,078,033 |July 1, 2016 |{{#expr: 11078033/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150219001450/http://ihsi.ht/pdf/projection/ProjectionsPopulation_Haiti_2007.pdf |date=2015-02-19 }} |- |81 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bolîvya}} |10,985,059 |July 1, 2016 |{{#expr: 10985059/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.bo/indice/visualizador.aspx?ah=PC20106.HTM Official projection] |- |82 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Yewnanistan}} |10,858,018 |January 1, 2015 |{{#expr: 10858018/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110002613/http://www.statistics.gr/en/statistics/-/publication/SPO18/- |date=2021-01-10 }} |- |83 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bênîn}} |10,653,654 |July 1, 2016 |{{#expr: 10653654/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insae-bj.org/Migration.html?file=files/stats-demographiques/STATISTIQUES%20DEMOGRAPHIQUES.xlsx Official projection] |- |84 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Çekya}} |10,572,427 |September 30, 2016 |{{#expr: 10572427/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.czso.cz/csu/czso/population Official quarterly estimate] |- |85 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Portûgal}} |10,341,330 |December 31, 2015 |{{#expr: 10341330/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpgid=ine_main&xpid=INE Annual official estimate] |- |86 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûrûndî}} |10,114,505 |July 1, 2016 |{{#expr: 10114505/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071528/http://www.isteebu.bi/images/rapports/projection%20de%20la%20population%20bdi%202008-2030.pdf |date=2019-04-03 }} |- |87 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Domînîk}} |10,075,045 |July 1, 2016 |{{#expr:10075045/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074831/http://www.one.gob.do/Multimedia/Download?ObjId=6641 |date=2017-05-25 }} |- |88 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swêd}} |9,967,274 |October 31, 2016 |{{#expr: 9967274 /{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.scb.se/en_/Finding-statistics/Statistics-by-subject-area/Population/Population-composition/Population-statistics Monthly official estimate] |- |89 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Urdun}} |{{Data Jordan|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Jordan, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://web.dos.gov.jo/ Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019205734/http://web.dos.gov.jo/ |date=2017-10-19 }} |- |90 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Emîrtiyên Yekbûyî yên Ereb}} |9,856,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 9856000/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |91 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mecaristan}} |9,830,485 |January 1, 2016 |{{#expr: 9830485/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ksh.hu/pls/ksh/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html Annual official estimate] |- |92 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Azerbaycan}} |9,784,600 |October 1, 2016 |{{#expr: 9784600/{{Worldpop}}*100 round 2}}% |style="text-align:left;"|[http://news.lent.az/news/259568 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119163056/http://news.lent.az/news/259568 |date=2016-11-19 }} |- |93 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belarûs}} |9,505,200 |October 1, 2016 |{{#expr: 9505200/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.belstat.gov.by/en/ Quarterly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101195839/http://www.belstat.gov.by/en/ |date=2019-11-01 }} |- |94 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Awistirya }} |8,767,919 |October 1, 2016 |{{#expr: 8767919/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_und_veraenderung/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html Quarterly provisional figure] |- |95 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Hondûras}} |8,721,014 |July 1, 2016 |{{#expr: 8721014/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gob.hn/images/Productos%20ine/censo/Censo%202013/Proyecciones/Proyecciones%20Ine%202016.xlsx Official annual projection] |- |96 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îsraêl}} |{{Data Israel|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data Israel, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.gov.il/reader/cw_usr_view_Folder?ID=141 Official population clock] |- |97 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tacîkistan}} |8,551,000 |January 1, 2016 |{{#expr: 8551000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.tj/en Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306125630/http://www.stat.tj/en/ |date=2012-03-06 }} |- |98 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swîsre}} |8,391,973 |September 30, 2016 |{{#expr: 8391973/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/bevoelkerungsstand/01.html Quarterly provisional figure] |- |99 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Papua Gîneya Nû}} |8,151,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 8151300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716183647/http://prism.spc.int/regional-data-and-tools/population-statistics |date=2017-07-16 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Hong Kong}}'' ''([[Çîn]])'' |7,346,700 |July 1, 2016 |{{#expr: 7346700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.censtatd.gov.hk/m/o.jsp Official estimate] |- |100 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bulgaristan}} |7,153,784 |December 31, 2015 |{{#expr: 7153784/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Population2015_CV8W6X5.pdf Official estimate] |- |101 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Togo}} |7,143,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 7143000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908020603/http://www.stat-togo.org/index.php/thematiques/statistiques-demographiques/32-thematiques/statistiques-demographiques/etat-structure/79-perspectives-demo |date=2015-09-08 }} |- |102 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Serbistan}}<ref group="Note">Excludes [[Kosovo]]</ref> |7,076,372 |January 1, 2016 |{{#expr: 7076372/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225081855/http://webrzs.stat.gov.rs/WebSite/Public/PageView.aspx?pKey=2 |date=2015-12-25 }} |- |103 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sierra Leone}} |7,075,641 |December 4, 2015 |{{#expr: 7075641/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.statistics.sl/wp-content/uploads/2016/06/2015-Census-Provisional-Result.pdf Preliminary 2015 census result] |- |104 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Paraguay}} |6,854,536 |January 1, 2016 |{{#expr: 6854536/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dgeec.gov.py/Publicaciones/Biblioteca/proyeccion%20nacional/Estimacion%20y%20proyeccion%20Nacional.pdf Official estimate] |- |105 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|El Salvador}} |6,520,675 |February 13, 2015 |{{#expr: 6520675/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171021164030/http://www.digestyc.gob.sv/index.php/novedades/avisos/540-ya-se-encuentra-disponible-el-boletin-ipc-septiembre-2012.html |date=2017-10-21 }} |- |106 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Laos}} |6,492,400 |March 1, 2015 |{{#expr: 6492400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lsb.gov.la/ Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318122158/https://www.lsb.gov.la/ |date=2020-03-18 }} |- |107 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîbya}} |6,385,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 6385000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/index.aspx Official annual projection] |- |108 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nîkaragua}} |6,262,703 |January 1, 2015 |{{#expr: 6262703/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bcn.gob.ni/publicaciones/periodicidad/anual/nicaragua_cifras/nicaragua_cifras.pdf Official estimate] |- |109 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qirgizistan}} |6,120,400 |November 1, 2016 |{{#expr: 6120400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.kg/kg/publications/doklad-socialno-ekonomicheskoe-polozhenie-kyrgyzskoj-respubliki/ Official estimate] |- |110 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Libnan}} |5,988,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5988000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |111 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Danîmarka}} |5,745,526 |October 1, 2016 |{{#expr: 5745526/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal.aspx Quarterly official estimate] |- |112 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sîngapûr}} |5,607,300 |July 1, 2016 |{{#expr: 5607300/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151129094649/http://www.singstat.gov.sg/statistics/latest-data#16 |date=2015-11-29 }} |- |113 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fînlenda}} |5,503,347 |November 30, 2016 |{{#expr: 5503347/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://tilastokeskus.fi/til/vamuu/2016/index_en.html Monthly official estimate] |- |114 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovakya}} |5,426,252 |December 31, 2015 |{{#expr: 5426252/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/b58191a5-ee6e-40bb-a6fb-214ec648ee4f/!ut/p/b1/jZTbkqo4FIafpR_AJuHMZTjIKUQhgMCNhWdBRIUW4ek33eVc7JlqnVxB5ftrrXxZwGRMwmTn_H7c5-2xPuen7_dMXPqSLasqRAComAO241JiaVPWjIQRSEcA_LIQ-Mkj3_cpjmNgxuwU2Bw0AYkiAKbSM_8C-Ku-TAID2CGam4HDQ8ALzIJJivSh6rW3N5C66zhzAJqupsLk0HZRElCPngQdKEOs-NEknK2HfWF5zW2VEkdc3G1MVcu4ncurJF2cTEozVYyWcs2lyUoOkcfVvalWKqtPcwvNArp3tg_L4eCgrw6eKAK5cSlcukOlbtfL6jK_S5MlFwOu6D4-nmd70fwrN6r4zGsmsngJAyBjUwA2sqJA8TkOIO5fbtSYBbZEAuj6vulC_o3bscB3fkrnLFJ4U9OD2bgdaqxMscgCAJ_5F8CrvCm-yZvi_-v_BfBmNhdM9oO8MvgDvBrfd5Kyl7cYim8A9R_gt2NG0pseRo_EqqstQ5uSSUdU-rVYIDAhkwB-SYv-Yg_lEBRDQLwhAqSwH8CAmIZJSMKpQ1oXEuMKgB5xYdS6435H9GxG2mS-iYNIRVpllu6acZjsuKo-u3X1CT4VyPKiIovC2Nb4zDFxkfKS0didbtC7f_X6ZlGL2z3vg7aadZnE15IZz3CpOCfV9-KQii5k4244ZpfzRUeHNJ-wG-0GZyhBeH7IUF-V2lkLMNeUSDyEWaCuimbRNWqjlcdbsKn8KS6H82YXhXeJTSpro0-38vUAwkV-O2mLfLjPhk1-fkxKLLXXrX4cJjnMiVsFZNVGtbBYJcLVlUFPB91YeA45sbcOPZb2MIjLpFexRyeL5uMp-rfhg9J_RIOub0MNEKMDMIKERPd4FG3T1iHEaDEoop4YJ0KK2YMaANLN_CkaebaEzL9FS7IEOEmSeZZXRIH7Fr0eRdfeKDoJYL4H08NpT_ENLHztUALD0-f7oW2cs9JPM7SJFS78EsFWCRy9Q2i1afs-KxpZWHUEfOG9aYrWHZ3rsNTQkG7prgnwbtmk7RfC0CFuPX4awpdMTBq6bXGK3FLx1bUhtzK8BHDXTC6x18XXziVR7JOg5fr97et6dSrsx8thZT6oqVfbeqYVwMJsKuQX7RE6TgvM8mQpBF-FDf5qbpN1Qrhucvr-mV6qKLq73wuLgREYOwRlrrpXfwCxan5J/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ Official estimate] |- |115 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Erîtrea}} |5,352,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 5352000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |116 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Norwêc}} |5,252,166 |October 1, 2016 |{{#expr: 5252166/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ssb.no/en/forside?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true Quarterly official estimate] |- |117 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Afrîkaya Navend}} |4,998,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4998000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |118 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosta Rîka}} |4,890,379 |June 30, 2016 |{{#expr: 4890379/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.inec.go.cr/ Official estimate] |- |119 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Filistîn}} |4,816,503 |July 1, 2016 |{{#expr: 4816503/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140608204943/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_Rainbow/Documents/gover_e.htm |date=2014-06-08 }} |- |120 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îrlenda}} |4,757,976 |July 14, 2016 |{{#expr: 4757976/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cpr/censusofpopulation2016-preliminaryresults/ Preliminary 2016 census result] |- |121 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tirkmenistan}} |4,751,120 |December 26, 2012 |{{#expr: 4751120 /{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ Preliminary 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226075305/http://www.chrono-tm.org/2015/02/rezultatyi-perepisi-naseleniya-v-turkmenistane/ |date=2015-02-26 }} |- |122 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nû Zelenda}} |{{Data New Zealand|poptoday 1}}<!-- Do not replace this with a manual calculation. Template:Data New Zealand, like other data templates do for other countries, is used to automatically calculate today's population based on official sources. If this country's population is not accurate, please update the data template, not this article. --> |style="text-align:left;"|[http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604223109/http://www.stats.govt.nz/methods_and_services/population_clock.aspx |date=2010-06-04 }} |- |123 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komara Kongoyê}} |4,741,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 4741000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |124 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Oman}} |4,550,538 |November 30, 2016 |{{#expr: 4550538/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009234648/https://www.ncsi.gov.om/Pages/NCSI.aspx |date=2016-10-09 }} |- |125 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Xirwatistan }} |4,190,669 |December 31, 2015 |{{#expr: 4190669/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705025245/http://www.dzs.hr/Eng/system/first_results.htm#MIG |date=2017-07-05 }} |- |126 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kuweyt}} |4,183,658 |June 30, 2015 |{{#expr: 4183658/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Kuwait-Cities.html Official estimate] |- |127 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîberya}} |4,076,530 |July 1, 2016 |{{#expr: 4076530/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224150241/http://www.lisgis.net/pg_img/Population%20Projection%20final%20110512.pdf |date=2021-02-24 }} |- |128 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Panama}} |3,814,672 |July 1, 2016 |{{#expr: 3814672/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gacetaoficial.gob.pa/pdfTemp/26837_B/33812.pdf Official estimate] |- |129 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gurcistan}}<ref group="Note">Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).</ref> |3,720,400 |January 1, 2016 |{{#expr: 3720400/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng Annual official estimate] |- |130 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Morîtanya}} |3,718,678 |July 1, 2016 |{{#expr: 3718678/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf Annual official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925151255/http://www.ons.mr/doc/publication/Projectionpopulation.pdf |date=2015-09-25 }} |- |131 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Moldova}}<ref group="Note">Excludes [[Transnistria]] (505,153, census 2014).</ref> |3,553,100 |January 1, 2016 |{{#expr: 3553100/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.md/newsview.php?l=en&idc=168&id=5065 Official estimate] |- |132 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bosniya û Herzegovîna}} |3,531,159 |October 15, 2013 |{{#expr: 3531159/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf Final 2013 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171224103940/http://www.popis2013.ba/popis2013/doc/Popis2013prvoIzdanje.pdf |date=2017-12-24 }} |- |133 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ûrûguay}} |3,480,222 |June 30, 2016 |{{#expr: 3480222/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.gub.uy/web/guest/estimaciones-y-proyecciones Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Porto Rîko}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |3,474,182 |July 1, 2015 |{{#expr: 3474182/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.census.gov/popest/data/index.html Official estimate] |- |134 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Mongolya}} |{{Formatnum: {{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}}) round 0}}}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (3000000+175*{{Age in days|2015|1|24}})/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.en.nso.mn/home Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229070756/http://www.en.nso.mn/home |date=2016-12-29 }} |- |135 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Ermenistan}} |2,993,900 |September 30, 2016 |{{#expr: 2993900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.armstat.am/en/?nid=126&id=19001&submit=Search Quarterly official estimate] |- |136 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Albanya}} |2,886,026 |January 1, 2016 |{{#expr: 2886026/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421163002/http://instat.gov.al/en/publications/press-releases/press-release-population-of-albania-1-january-2016.aspx |date=2016-04-21 }} |- |137 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lîtvanya}} |2,853,500 |December 1, 2016 |{{#expr: 2853500/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://osp.stat.gov.lt/en/home Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170228081633/https://osp.stat.gov.lt/en/home |date=2017-02-28 }} |- |138 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Jamaîka}} |2,723,246 |December 31, 2014 |{{#expr: 2723246/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/Newpopulation.aspx Official estimate] |- |139 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Qeter}} |2,611,522 |October 31, 2016 |{{#expr: 2611522/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701211726/https://www.mdps.gov.qa/en/Pages/default.aspx |date=2018-07-01 }} |- |140 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Namîbya}} |2,324,388 |July 1, 2016 |{{#expr: 2324388/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cms.my.na/assets/documents/p19dn4fhgp14t5ns24g4p6r1c401.pdf Official projection] |- |141 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Botswana}} |2,230,905 |July 1, 2016 |{{#expr: 2230905/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919171749/http://www.cso.gov.bw/images/projections_2011-2026.pdf |date=2016-09-19 }} |- |142 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Makedonya}} |2,071,278 |December 31, 2015 |{{#expr: 2071278/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 Official estimate] |- |143 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Slovenya}} |2,064,241 |July 1, 2016 |{{#expr: 2064241/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031406/http://www.stat.si/StatWeb/en/field-overview?idp=17&headerbar=13 |date=2017-02-02 }} |- |144 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Letonya}} |1,954,600 |December 1, 2016 |{{#expr: 1954600/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628214416/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html |date=2013-06-28 }} |- |145 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lesoto}} |1,916,000 |July 1, 2014 |{{#expr: 1916000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sadc.int/files/8214/5976/3644/SADC_SYB_2014__Excel_Ver_26_01_2016_-_Final_Draft.xlsx Official estimate] |- |146 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gambiya}} |1,882,450 |April 15, 2013 |{{#expr: 1882450/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gambia.html Preliminary 2013 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kosovo}}<ref group="Note">{{Kosovo-note}}</ref> |1,836,978 |January 1, 2016 |{{#expr: 1836978/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[https://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018171339/http://ask.rks-gov.net/ENG/publikimet/doc_download/1126-kosovo-population-projection-2011-2061 |date=2015-10-18 }} |- |147 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gabon}} |1,811,079 |June 2, 2016 |{{#expr: 1811079/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ Estimate (press release)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525075419/https://www.mays-mouissi.com/2016/07/01/gabon-demographie-repartition-de-population-province/ |date=2017-05-25 }} |- |148 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîne-Bissau}} |1,547,777 |July 1, 2016 |{{#expr: 1547777/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031343/http://www.stat-guinebissau.com/publicacao/Projeccao_demografica.pdf |date=2017-02-02 }} |- |149 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Behreyn}} |1,404,900 |July 1, 2016 |{{#expr: 1404900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170206163647/http://www.cio.gov.bh/cio_ara/English/Publications/Statistical%20Abstract/ABS2011/CH2/2013%2012%2019%20Bahrain%20%20Population%20Projections.pdf |date=2017-02-06 }} |- |150 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Trînîdad û Tobago}} |1,353,895 |July 1, 2016 |{{#expr: 1353895/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://cso.gov.tt/ Official estimate] |- |151 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Estonya}} |1,315,944 |January 1, 2016 |{{#expr: 1311759/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.ee/main-indicators Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators |date=2012-11-23 }} |- |152 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maurîtius}} |1,263,747 |July 1, 2016 |{{#expr: 1263747/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://statsmauritius.govmu.org/English/Publications/Pages/Pop-and-Vital_Stats_Jan-Jun16.aspx Official estimate] |- |153 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Gîneya Rojbendî}} |1,222,442 |July 4, 2015 |{{#expr: 1222442/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/EquatorialGuinea.html Preliminary 2015 census result] |- |154 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tîmora Rojhilat}} |1,167,242 |July 11, 2015 |{{#expr: 1167242/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225112143/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |date=2021-02-25 }} |- |155 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Swazîlenda}} |1,132,657 |July 1, 2016 |{{#expr: 1132657/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |date=2015-07-23 }} |- |156 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Cîbûtî}} |900,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 900000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |157 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Fîjî}} |869,458 |July 1, 2015 |{{#expr: 869458/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statsfiji.gov.fj/ Annual official estimate] |- |158 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîpros}}<ref group="Note">Excludes [[Northern Cyprus]] (294,396, census 2011) ([http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf|date=2013-09-27}}).</ref> |847,000 |December 31, 2014 |{{#expr: 847000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/8C0C908964C02BEFC2257F030037EDE6?OpenDocument&sub=1&sel=1&e=&print Official estimate] |- |159 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Komor}} |806,153 |July 1, 2016 |{{#expr: 806153/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111213747/http://comoros.africadata.org/fr/DataAnalysis |date=2016-01-11 }} |- |160 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bûtan}} |{{Formatnum: {{#expr: (72000+3.6*{{Age in days|2012|4|16}}) round 0}}0}} |{{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTDAY}}, {{CURRENTYEAR}} |{{#expr: (720000+36*{{Age in days|2012|4|16}})/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php Official population clock] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816082701/http://www.nsb.gov.bt/nsbweb/main/main.php |date=2016-08-16 }} |- |161 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Guyana}} |746,900 |July 1, 2013 |{{#expr: 746900/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Makau}}'' ''([[Çîn]])'' |647,700 |September 30, 2016 |{{#expr: 647700/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 Official quarterly estimate] |- |162 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Salomon}} |642,000 |July 1, 2015 |{{#expr: 642000/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |163 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Montenegro}} |621,810 |July 1, 2014 |{{#expr: 621810/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monstat.org/userfiles/file/publikacije/godisnjak%202015/4_stanovnistvo.pdf Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saharaya Rojava}}<ref group="Note">Administration is split between [[Morocco]] and the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], both of which claim the entire territory.</ref> |584,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 584000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |164 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Lûksembûrg}} |576,200 |December 31, 2015 |{{#expr: 576200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1 Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2024 }} |- |165 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Suriname}} |541,638 |August 13, 2012 |{{#expr: 541638/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Suriname-Cities.html Final 2012 census result] |- |166 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kap Verde}} |531,239 |July 1, 2016 |{{#expr: 531239/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf Official annual projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910131550/http://www.ine.cv/actualise/publicacao/files/615430153152013Retro-Projeccao%202000-2010%20e%20Projeccoes%20Demograficas%20%20CABO%20VERDE%202010-2030.pdf |date=2014-09-10 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Transnîstriya|dewlet}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].</ref> |475,665 |October 15, 2015 |{{#expr: 475665/{{Worldpop}}*100 round 3}}% |style="text-align:left;"|[http://gov-pmr.org/item/6831 Preliminary 2015 census result] |- |167 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Malta}} |429,344 |December 31, 2014 |{{#expr: 429344/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074933/https://nso.gov.mt/en/publicatons/Publications_by_Unit/Documents/C3_Population_and_Tourism_Statistics/Demographic_Review_2014.pdf |date=2017-05-25 }} |- |168 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Brûney}} |417,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 417200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111141102/http://www.depd.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |date=2016-11-11 }} |- |169 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Belîze}} |380,010 |October 1, 2016 |{{#expr: 380010/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sib.org.bz/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151204235026/http://www.sib.org.bz/ |date=2015-12-04 }} |- |170 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Bahamas}} |378,040 |July 1, 2016 |{{#expr: 378040/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/22f9b2b0-68fa-4a26-8bd8-474952e42dc2/Population+Projection+Report+2010-2040.pdf?MOD=AJPERES Official projection] |- |171 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Maldîv}} |344,023 |September 20, 2014 |{{#expr: 344023/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statisticsmaldives.gov.mv/nbs/wp-content/uploads/2015/10/Census-Summary-Tables1.pdf Preliminary 2014 census result] |- |172 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Îslenda}} |337,610 |September 30, 2016 |{{#expr: 337610/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113162039/http://www.statice.is/publications/news-archive/population/population-in-the-2nd-quarter-2016/ |date=2016-11-13 }} |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîprosa Bakur}}<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].</ref> |294,396 |December 4, 2011 |{{#expr: 294396/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927104440/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20son_.pdf |date=2013-09-27 }} |- |173 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Barbados}} |285,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 285000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |174 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vanûatû}} |277,500 |July 1, 2015 |{{#expr: 277500/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Polînêzyaya Fransî}}'' ''([[Fransa]])'' |271,800 |December 31, 2014 |{{#expr: 271800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022025439/http://www.ispf.pf/docs/default-source/publi-pr/polybref-2015.pdf?sfvrsn=6 |date=2016-10-22 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Kaledonyaya Nû}}'' ''([[Fransa]])'' |268,767 |August 26, 2014 |{{#expr: 268767/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.isee.nc/population/recensement/structure-de-la-population-et-evolutions Preliminary 2014 census result] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Abhazya}}<ref group="Note">{{Abkhazia note}}</ref> |240,705 |February 28, 2011 |{{#expr: 240705/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://apsnypress.info/news/5084.html 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209185131/http://apsnypress.info/news/5084.html |date=2012-02-09 }} |- |175 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Samoa}} |194,899 |January 1, 2016 |{{#expr: 194899/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics Official projection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403053500/http://www.sbs.gov.ws/index.php/population-demography-and-vital-statistics |date=2019-04-03 }} |- |176 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Sao Tome û Prînsîpe}} |187,356 |May 13, 2012 |{{#expr: 187356/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf 2012 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180641/http://www.ine.st/Documentacao/InformacoesEstatisticas/Demograficas/22.pdf |date=2016-03-03 }} |- |177 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Lucia}} |186,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 186000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guam}}'' ''([[DYA]])'' |184,200 |July 1, 2015 |{{#expr: 184200/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Curaçao}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |158,986 |January 1, 2016 |{{#expr: 158986/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.cbs.cw/website/statistical-information_229/item/population-tables_157.html Annual official estimate]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2021 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|22px]]'' [[Nagorno-Karabakh Republic]]<ref group="Note">''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Azerbaijan]].</ref> |150,932 |December 1, 2015 |{{#expr: 148900/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 Preliminary 2015 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815080441/http://stat-nkr.am/hy/2010-11-24-10-40-02/597--2015 |date=2016-08-15 }} |- |178 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Kîrîbatî}} |113,400 |July 1, 2015 |{{#expr: 113400/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Arûba}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |110,108 |December 31, 2015 |{{#expr: 110108/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://cbs.aw/wp/ Official quarterly estimate] |- |179 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Vincent û giravên Grenadin}} |109,991 |June 12, 2012 |{{#expr: 109991/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StVincent.html Preliminary 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|United States Virgin Islands}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |106,000 |July 1, 2016 |{{#expr: 106000/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ UN projection] |- |180 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Grenada}} |103,328 |May 12, 2011 |{{#expr: 103328/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614004809/http://www.geohive.com/cntry/grenada.aspx |date=2012-06-14 }} |- |181 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tonga}} |103,252 |November 30, 2011 |{{#expr: 103252/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/tonga/index.php?option=com_advlisting&view=download&fileId=304&Itemid=301 2011 census result] |- |182 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Dewletên Federal ên Mîkronêzyayê}} |102,800 |July 1, 2015 |{{#expr: 102800/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Jersey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |102,700 |December 31, 2015 |{{#expr: 102700/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20Population%20Estimate%202015%2020160621%20SU.pdf Annual official estimate] |- |183 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Seychelles}} |93,144 |December 31, 2015 |{{#expr: 93144/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031704/http://www.nbs.gov.sc/wp-content/uploads/2016/03/End-2015-Population-Bulletin.pdf |date=2017-02-02 }} |- |184 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Antîgûa û Berbûda}} |86,295 |May 27, 2011 |{{#expr: 86295/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Antigua.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Isle of Man}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |84,497 |March 27, 2011 |{{#expr: 84497/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/IsleOfMan.html 2011 census result] |- |185 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Andora}} |78,014 |December 31, 2015 |{{#expr: 78014/{{Worldpop}}*100 round 4}}% |style="text-align:left;"|[http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 Annual official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525074953/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=2&codi_divisio=8&codi_subtemes=8 |date=2017-05-25 }} |- |186 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Domînîka}} |71,293 |May 14, 2011 |{{#expr: 71293/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf Preliminary 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190608104411/http://www.dominica.gov.dm/cms/files/2011_census_report.pdf |date=2019-06-08 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Guernsey}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |62,562 |December 31, 2015 |{{#expr: 62562/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[https://www.gov.gg/CHttpHandler.ashx?id=104645&p=0 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Bermûda}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |61,954 |July 1, 2013 |{{#expr: 61954/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Cayman Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |60,413 |December 31, 2015 |{{#expr: 60413/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html#1 Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Samoaya Amerîkayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |57,100 |July 1, 2015 |{{#expr: 57100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Bakur ên Marîanayê}}'' ''([[United States|U.S.]])'' |56,940 |July 1, 2015 |{{#expr: 56940/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Grînlenda}}'' ''([[Denmark]])'' |56,186 |July 1, 2016 |{{#expr: 56186/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&version=201603&sc=BE&subthemecode=O1&colcode=O Annual official estimate] |- |187 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Marşalê}} |54,880 |July 1, 2015 |{{#expr: 54880/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Osetyaya Başûr}}<ref group="Note">{{South Ossetia-note}}</ref> |53,532 |October 15, 2015 |{{#expr: 53532/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://cominf.org/node/1166509275 Preliminary 2015 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Faroe}}'' ''([[Denmark]])'' |49,766 |November 1, 2016 |{{#expr: 49766/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.hagstova.fo/en Monthly official estimate] |- |188 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Saint Kitts û Nevis}} |46,204 |May 15, 2011 |{{#expr: 46204/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/StKittsNevis.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Sint Maarten}}'' ''([[Kingdom of the Netherlands|Netherlands]])'' |39,410 |January 1, 2016 |{{#expr: 39410/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://stat.gov.sx/ Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160930004308/http://stat.gov.sx/ |date=2016-09-30 }} |- |189 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Monaco}} |38,400 |December 31, 2015 |{{#expr: 38400/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.monacostatistics.mc/News/Population-officielle-2015 Annual official estimate] |- |190 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Liechtenstein}} |37,623 |December 31, 2015 |{{#expr: 37623/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.llv.li/#/12588 Semi annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saint-Martin (local).svg|22px]]'' ''[[Saint-Martin]]'' ''([[France]])'' |36,457 |January 1, 2015 |{{#expr: 36457/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=978 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Gibraltar}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |33,140 |December 31, 2014 |{{#expr: 33140/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Gibraltar.html Annual official estimate] |- |191 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|San Marîno}} |33,121 |September 30, 2016 |{{#expr: 33121/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html# Monthly official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200326182005/https://www.statistica.sm/on-line/en/home/statistics/population.html |date=2020-03-26 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Turks û Kaikosê}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |31,458 |January 25, 2012 |{{#expr: 31458/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/TurksCaicos.html 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|British Virgin Islands}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |28,514 |July 1, 2013 |{{#expr: 28514/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129030354/http://www.caricomstats.org/Files/Databases/vital%20statistics/Midyear_Population.pdf |date=2016-01-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Bonaire.svg|22px]]'' ''[[Bonaire]]'' ''([[Netherlands]])'' |18,905 |January 1, 2015 |{{#expr: 18905/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Giravên Kûk}} |18,100 |March 1, 2016 |{{#expr: 18100/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf Official quarterly estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220193844/http://www.mfem.gov.ck/images/documents/Statistics_Docs/2.Social/Population_Estimates__Vital_Statistics/2016/BDM_Statistics_Report_201601.pdf |date=2016-12-20 }} |- |192 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Palau}} |17,950 |July 1, 2015 |{{#expr: 17950/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Anguilla}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |13,452 |May 11, 2011 |{{#expr: 13452/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Anguilla.html Preliminary 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Wallis û Futuna|local}}'' ''([[France]])'' |11,750 |July 1, 2015 |{{#expr: 11750/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- |193 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Tuvalu}} |10,640 |November 4, 2012 |{{#expr: 10640/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Tuvalu.html 2012 census result] |- |194 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Nauru}} |10,084 |October 30, 2011 |{{#expr: 10084/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Barthélemy|local}}'' ''([[France]])'' |9,417 |January 1, 2015 |{{#expr: 9417/{{Worldpop}}*100 round 5}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=977 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Saint Pierre û Miquelon|local}}'' ''([[Fransa]]) '' |6,286 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 6286/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/com.asp?dep=975 Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Montserrat}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,922 |May 12, 2011 |0.0000{{#expr: 4922/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403071254/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/02/Montserrat-At-A-Glance.pdf |date=2019-04-03 }} |- | – |style="text-align:left;"| ''[[Wêne:Flag of Saint Helena.svg|22px]]'' ''[[Saint Helena, Ascension û Tristan da Cunha]]'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |4,255 |February 10, 2008 |0.0000{{#expr: 4255/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf 2008 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629183023/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Saint_Helena/Saint_Helena.pdf |date=2014-06-29 }} |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Sint Eustatius.svg|22px]]'' ''[[Sint Eustatius]]'' ''([[Netherlands]])'' |3,877 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 3877/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Falkland}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |2,563 |April 15, 2012 |0.0000{{#expr: 2563/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.falklands.gov.fk/our-people 2012 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Norfolk}}'' ''([[Australia]])'' |2,302 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2302/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200110/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Norfolk_Island/report.pdf |date=2016-03-03 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Girava Christmas}}'' ''([[Australia]])'' |2,072 |August 9, 2011 |0.0000{{#expr: 2072/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''[[Wêne:Flag of Saba.svg|22px]]'' ''[[Saba]]'' ''([[Holenda]])'' |1,811 |January 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1811/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/NedAntillen.html Official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Niue}} |1,470 |July 1, 2015 |0.0000{{#expr: 1470/{{Worldpop}}*100*100000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.spc.int/sdd/images/documents/Pocket_Summary/2015_Pocket-Statistical-Summary.pdf Annual official estimate] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Tokelau}}'' ''([[New Zealand|NZ]])'' |1,411 |October 18, 2011 |0.0000{{#expr: 1411/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf 2011 census result] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815034343/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Tokelau/report.pdf |date=2012-08-15 }} |- |195 |style="text-align:left;"|{{Flaglist|Vatîkan}} |842 |January 1, 2014 |0.0000{{#expr: 839/{{Worldpop}}*100*1000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html Official estimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031317/http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html |date=2017-02-02 }} |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Kokosê}}'' ''([[Australia]])'' |550 |August 9, 2011 |0.00000{{#expr: 550/{{Worldpop}}*100*10000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[http://www.citypopulation.de/Australia-Agglo.html 2011 census result] |- | – |style="text-align:left;"|''{{Flaglist|Giravên Pitkairn}}'' ''([[United Kingdom|UK]])'' |57 |July 1, 2014 |0.000000{{#expr: 56/{{Worldpop}}*100*100000000 round 0}}% |style="text-align:left;"|[[Pitcairn Islands#Historical population|Official estimate]] <!-- Please do not add territories that have no permanent population. For instance, as of 31 May 2016, the official website of South Georgia & the South Sandwich Islands (http://www.gov.gs/information/about-sgssi/) states that "There are no permanent residents in the Territory." Also as of 31 May 2016, the official website of the French Southern and Antarctic Lands (http://www.taaf.fr/The-French-Southern-and-Antarctic-Lands) states that "The TAAF do not have any permanent population." --> |} == Not == <references group="Note"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Afrîka]] [[Kategorî:Amerîka]] [[Kategorî:Ewrasya]] [[Kategorî:Lîste]] 6ugjb2o33l82rfx70ayg26b1ywsgrfd 0 88887 2007301 1985753 2026-05-06T00:44:03Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007301 wikitext text/x-wiki Ev '''Lîsteya Bajarên Keyaniya Yekbûyî''' ye ku ji 2015an pê ve wek fermî hatine pejirandin.<ref name="govt_list">[[Department for Culture, Media and Sport]]. "[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/honours/7610.aspx#UK_cities Civic Honours Competition: UK Cities]". [[The National Archives (United Kingdom)]], 18 January 2011. Accessed 17 December 2018.</ref> == Lîsteya bajaran == {| class="wikitable sortable" !Bajar<ref name="govt_list" /> !Sala pejirandinê !Wîlayet !Herêm ! style="width:200px;" |Wêne !Gelhe |- |[[Aberdeen]]<br />({{ziman-sco|Aiberdeen}})<br />({{bi-gd|Obar Dheathain}}) | {{Ntsh|1179}} 1891 ([[Royal burgh|Burgh]]: 1179) |[[Aberdeenshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Aberdeen-Harbour-Skyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|189120}} |- |[[Armagh]]<br />({{bi-ga|Ard Mhacha}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Airmagh'') |{{Nts|1994|format=no}} |[[County Armagh]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Cathedrale_d_Armagh.jpg|220x220px]] |{{Nts|14777}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Bangor, Gwynedd|Bangor]] |{{Ntsh|1066}} {{Nowrap|''Nayê zanîn''}} |[[Caernarfonshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Panorama_Bangor_03_977.png|220x220px]] |{{Nts|18808}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152827/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Bangor C</ref> |- |[[Bath, Somerset|Bath]] |{{Nts|1090|format=no}} |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bath,_Somerset_Panorama_-_April_2011.jpg|220x220px]] |{{Nts|88859}} ([[United Kingdom Census 2011|2011]])<ref> {{Jêder-malper |sernav=Bath |url=http://www.bathnes.gov.uk/services/your-council-and-democracy/local-research-and-statistics/census-2011-our-local-population |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2015 |weşanger=BANES 2011 Census Ward Profiles }} (Combined populations of the 16 wards that make-up the city.)</ref><br />{{Nts|97311}} (2010)<ref name="estimates"> {{Jêder-malper |tarîx=4 îlon 2012 |sernav=Mid 2010 Urban Area Estimates England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2014 |weşanger=[[Office for National Statistics]] }} </ref> |- |[[Belfast]]<br />({{bi-ga|Béal Feirste}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Bilfawst'') |{{Nts|1888|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Obel_Tower,_Belfast,_April_2010_(11).JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|333871}} (2011)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2015 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=15 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150615005955/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Birmingham]] |{{Nts|1889|format=no}} |[[Warwickshire]] [[Worcestershire]] [[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Birmingham_Skyline_from_Edgbaston_Cricket_Ground_crop.jpg|220x220px]] |{{Nts|1092330}} (2013)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html "UK Population Estimates"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810203303/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html|date=10 August 2014}}. ([[Office for National Statistics|ONS]]). Retrieved 28 June 2014</ref> |- |[[City of Bradford|Bradford]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bradford_City_Hall_from_National_Media_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|522452}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Brighton and Hove|Brighton & Hove]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Brighton_and_Hove_skyline_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|273369}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Bristol]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Gloucestershire]] [[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bristol_(UK),_Bristol_Cathedral_--_2013_--_1570.jpg|220x220px]] |{{Nts|428234}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Cambridge]] |{{Nts|1951|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:KingsCollegeChapelWest.jpg|220x220px]] |{{Nts|123867}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Canterbury|Canterbury]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Kent]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Canterburyfromuniversity.png|220x220px]] |{{Nts|151145}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Kardîf]]<br />({{bi-cy|Caerdydd}}) |{{Nts|1905|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:CardiffSkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|346090}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Carlisle|Carlisle]] |{{Nts|1133|format=no}} |[[Cumberland]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Sheep_grazing_in_Rickerby_Park_-_geograph.org.uk_-_601293.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107524}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Chelmsford|Chelmsford]] |{{Nts|2012|format=no}} |[[Kent]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chelmsford,_The_Shire_Hall.jpg|220x220px]] |{{Nts|168310}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Chester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cheshire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridge_Street,_Chester.jpg|220x220px]] |{{Nts|91733}} (2010)<ref name="estimates" /> |- |[[Chichester]] |{{Nts|1075|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chichester_Cathedral_epodkopaev.jpg|220x220px]] |{{Nts|26795}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154130/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Chichester CP</ref> |- |[[Coventry]] |{{Nts|1102|format=no}} |[[Warwickshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_of_Coventry_as_seen_from_Baginton_3g06.JPG|220x220px]] |{{Nts|316915}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derby]] |{{Nts|1977|format=no}} |[[Derbyshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Derby_003.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|248752}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derry]]<br />({{bi-ga|Doire}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Derrie'') |{{Nts|1604|format=no}}<ref>[http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm ''City commemorates the 400th Anniversary of the City’s first charter'', Derry City Council press release dated 7 July 2004, (accessed 15 December 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602042113/http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm|date=2 June 2008}}</ref> |[[County Londonderry]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Foyle_Bridge_Derry_at_Dusk.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107877}} (2011)<ref name="ni2011">{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2438-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2013 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226072813/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/Home.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Dundee]]<br />({{bi-gd|Dùn Dèagh}}) |{{Ntsh|1191}} 1889<br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1191) |[[Angus]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Dundee_from_over_the_Tay_geograph-3335266-by-William-Starkey.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|153990}} |- |[[Durham, England|Durham]] |{{Ntsh|1066}} 995 |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Durham_Millburngate_Bridge.jpg|220x220px]] |{{Nts|94375}} (2011)<ref>City status extends to the area of the former [[Durham District|District of Durham]] {{Jêder-malper |url=http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |sernav=Charter trust and Mayor for Durham City |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140106141412/http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2014 }} {{Jêder-malper |url=http://gis.durham.gov.uk/durobs/ia/ia1008/ |sernav=2011 Census Statistical Profile |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- |[[Edinburgh]]<br />({{bi-gd|Dùn Èideann}}) |{{Ntsh|1329}} 18th century<ref name="beckett">Beckett, J.V. [https://books.google.com/books?id=jqqSSOyjBEoC&pg=PA16 ''City Status in the British Isles, 1830–2002'', pp.&nbsp;16&nbsp;ff.] Ashgate Publishing, 2005.</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1329) |[[Midlothian]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Edinburgh_from_Calton_Hill_with_Dugald_Stewart_Monument_3.JPG|220x220px]] |{{Nts|468720}} |- |[[Ely, Cambridgeshire|Ely]] |{{Nts|1109|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Ely_Oliver_Cromwell_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|20256}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Ely (Cambs) CP</ref> |- |[[Exeter]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Exeter_from_Haldon.jpg|220x220px]] |{{Nts|117773}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Glasgow]]<br />({{ziman-sco|Glesga}})<br />({{bi-gd|Glaschu}}) |{{Ntsh|1492}} 18th century<ref name="beckett" /><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1492) |[[Lanarkshire]] [[Renfrewshire]] [[Dunbartonshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:DSCN3242_View_from_roof_of_Glasgow_College_of_Building_and_Printing.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|603080}} |- |[[Gloucester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Gloucestershire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Gloucester_Cathedral_exterior_front.jpg|220x220px]] |{{Nts|121688}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Hereford]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Herefordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hereford_Cathedral_&_River_Wye._-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|58896}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Usual resident population estimates by broad age group for Wards & Market Towns in Herefordshire |url=http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111026111634/http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=Herefordshire Council }} </ref> |- |[[Inverness]]<br />({{ziman-sco|Inerness}})({{bi-gd|Inbhir Nis}}) |{{Nts|2000|format=no}} |[[Inverness-shire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Inverness_Castle_from_Bishops_Road_Inverness_Scotland.jpg|220x220px]] |{{Nts|79415}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Highland Profile |url=https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |weşanger=Highland Council |roja-gihiştinê=2021-07-23 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612162516/https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Kingston upon Hull]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hull_skyline_-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|256406}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Lancaster|Lancaster]] |{{Nts|1937|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:City_of_Lancaster_(2).jpg|220x220px]] |{{Nts|138375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Leeds|Leeds]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Leeds_CBD_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|751485}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Leicester]] |{{Nts|1919|format=no}} |[[Leicestershire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Central_Leicester_Skyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|329839}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lichfield]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lichfield_City_View.tif|220x220px]] |{{Nts|32219}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422041454/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 |date=2017-04-22 }} 2011 census – Lichfield CP</ref> |- |[[Lincoln, England|Lincoln]] |{{Nts|1072|format=no}} |[[Lincolnshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lincoln_Cathedral_viewed_from_Lincoln_Castle.jpg|220x220px]] |{{Nts|93541}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lisburn]]<br />({{bi-ga|Lios na gCearrbhach}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Irish_Linen_Centre_Lisburn_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|45370}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Liverpool]] |{{Nts|1880|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Liverpoolcityskyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|466415}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of London]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:London_November_2013-26.jpg|220x220px]] <!--Please note this population figure refers to the square mile [[City of London]] which holds city status, NOT the larger [[Greater London]]/London Region. --> |{{Nts|7375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> <!-- Please do not add the 7-to-9 million plus population for Greater London.--> |- |[[Manchester]] |{{Nts|1853|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Manchester_In_Colour!.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|503127}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newcastle upon Tyne]] |{{Nts|1882|format=no}} |[[Northumberland]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridges_opening_up_-_geograph.org.uk_-_178375.jpg|220x220px]] |{{Nts|280177}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011">{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: KS101EW Usual resident population, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |url-status=dead }}</ref> |- |[[Newport, Wales|Newport]]<br />({{bi-cy|Casnewydd}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Monmouthshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Newport_Friars_Walk_View.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|145736}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newry]]<br />({{bi-ga|Iúr Cinn Trá}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Newrie'') |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Armagh]] [[County Down]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:NewrySkyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|29946}} (2008)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Home |url=http://www.nisra.gov.uk }} </ref> |- |[[Norwich]] |{{Nts|1094|format=no}} |[[Norfolk]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Norwichenglishcity.png|alt=|220x220px]] |{{Nts|132512}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Nottingham]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Nottinghamshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_from_Nottingham_Castle_(Explored)_(39549369155).jpg|alt=|220x220px|Council-House-Nottingham]] |{{Nts|305680}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Oxford]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Oxfordshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Radcliffe_Camera_by_Fenlio.jpg|220x220px]] |{{Nts|151906}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Perth, Scotland|Perth]]<br />({{ziman-sco|Pairth}})<br />({{bi-gd|Peairt}}) |{{Nts|2012|format=no}}<ref>Letters Patent dated 21 May 2012 {{Jêder-malper |tarîx=6 tîrmeh 2012 |sernav=News: The National Records of Scotland seals Perth's city status |url=http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |weşanger=[[National Archives of Scotland]] |tarîxa-gihiştinê=23 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120717074111/http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Jêder-nûçe |tarîx=5 tîrmeh 2012 |sernav='We really feel part of history being made' — Letters Patent makes Perth's city status official |rojname=[[The Courier (Dundee)]] |url=http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=5 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709025051/http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 }}</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 12th century){{Refn|Created a royal burgh at some point under King David I (1124–53) although the earliest surviving charters date to 1209 or 1210; the status was abolished in 1975.<ref name="beckett"/><ref> {{Jêder-malper |url=http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |sernav=Perth. The First Century of the Burgh |xebat=Transactions of the Perthshire Society of Natural Science |tarîx=24 adar 1973 |nivîskar=A A M Duncan |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131224084601/http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2013 }} </ref>}} |[[Perthshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Perth,_View_of_the_River_Tay_from_Perth_Bridge_-_geograph.org.uk_-_1711451.jpg|220x220px]] |{{Nts|45770}} |- |[[City of Peterborough|Peterborough]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Peterborough_Cathedral_oblique_view.jpg|305x305px]] |{{Nts|183631}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Plymouth]] |{{Nts|1928|format=no}} |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Plymouth_Hoe.jpg|220x220px]] |{{Nts|256384}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Portsmouth]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Portsmouth_Gunwharf_Quays_from_Gosport.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|205056}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Preston, Lancashire|Preston]] |{{Nts|2002|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Preston_bus_station_in_2010.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|140202}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Ripon]] |{{Nts|886|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Thorpe_Prebend_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|16702}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314145555/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 |date=2016-03-14 }} 2011 census – Ripon CP</ref> |- |[[City and District of Saint Albans|Saint Albans]] |{{Nts|1877|format=no}} |[[Hertfordshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Cathedral.png|220x220px]] |{{Nts|140644}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Saint Asaph]]<br />({{bi-cy|Llanelwy}}) |{{Nts|2012|format=no}} |[[Flintshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Aerial_View_of_St_Asaph_Cathedral.jpg|220x220px]] |3.355 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509095020/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 |date=2015-05-09 }} 2011 census – St. Asaph C</ref> |- |[[Saint Davids]]<br />({{bi-cy|Tyddewi}}) |{{Nts|1994|format=no}} |[[Pembrokeshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:St_Davids_Cathedral_West_front.jpg|alt=|220x220px]] |1.841 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090744/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – St. David's and the Cathedral Close C</ref> |- |[[City of Salford|Salford]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salford_Quays,_Manchester_(8300577553).jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|233933}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Salisbury]] |{{Nts|1227|format=no}} |[[Wiltshire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salisbury_Cathedral_from_Old_George_Mall.jpg|220x220px]] |{{Nts|40302}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092547/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 |date=2016-03-04 }} 2011 census – Salisbury CP</ref> |- |[[City of Sheffield|Sheffield]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SheffieldCitySkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|552698}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Southampton]] |{{Nts|1964|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:View_From_the_Itchen_Bridge,_Southampton_(8)_-_geograph.org.uk_-_1734712.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|236882}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Stirling]]<br />({{ziman-sco|Stirlin}})<br />({{bi-gd|Sruighlea}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Stirlingshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Stirling_from_Braehead_-_December_2004_-_geograph.org.uk_-_254316.jpg|220x220px]] |{{Nts|34790}} |- |[[Stoke-on-Trent]] |{{Nts|1925|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Tunstall_tower_square.jpg|220x220px]] |{{Nts|249008}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Sunderland|Sunderland]] |{{Nts|1992|format=no}} |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SunderlandBridges.jpg|220x220px]] |{{Nts|275506}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Swansea]]<br />({{bi-cy|Abertawe}}) |{{Nts|1969|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:Swansea_Meridian_Quay_Buildings.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|239023}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Truro]]<br />({{bi-kw|Truru}}) |{{Nts|1877|format=no}} |[[Cornwall]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Truro_rooftops.jpg|220x220px]] |{{Nts|18766}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Truro CP</ref> |- |[[City of Wakefield|Wakefield]] |{{Nts|1888|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wakefield-1.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|325837}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wells]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wells,_Somerset,_24_June_2013.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|10536}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Wells CP – Usual Resident Population, 2011 |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11130266&c=Wells&d=16&e=62&g=6461445&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1419423547127&enc=1&dsFamilyId=2473 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2014 |xebat=Neighbourhood Statistics |weşanger=Office for National Statistics }} </ref> |- |[[City of Westminster|Westminster]] |{{Nts|1540|format=no}} |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:Hdr_parliament.jpg|220x220px]] |{{Nts|219396}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Winchester|Winchester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Winchester-alfred-wyrdlight.jpg|330x330px]] |{{Nts|116595}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wolverhampton]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wolverhampton.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|249470}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Worcester, England|Worcester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Worcestershire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:The_city_of_Worcester_in_the_morning_sun_-_geograph.org.uk_-_363052.jpg|220x220px]] |{{Nts|98768}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of York|York]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:York_(Aerial_view).jpg|220x220px]] |{{Nts|198051}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |} {{Notelist}}<section end="pregrouptable" /> == Nexşeya bajaran == {{Nexşeya cihan+ |Keyaniya Yekbûyî |float=left |width=640 |caption=Bajarên Keyaniya Yekbûyî li ser nexşeyê|places= {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.3794|long=-2.36556|label_size=80 |label=[[Bath, Somerset|Bath]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4667|long=-1.91667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Birmingham]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7833|long=-1.75|label_size=80 |label={{Raise|0.1em|[[City of Bradford|Bradford]]}}|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8284|long=-0.139475|label_size=80 |label=[[Brighton and Hove]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.45|long=-2.58333|label_size=80 |label={{Raise|[[Bristol]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=0.116667|label_size=80 |label=[[Cambridge]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2667|long=1.08333|label_size=80 |label=[[City of Canterbury|Canterbury]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.8833|long=-2.93333|label_size=80 |label=[[City of Carlisle|Carlisle]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7333|long=0.483333|label_size=80 |label=[[City of Chelmsford|Chelmsford]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2|long=-2.91667|label_size=80 |label=[[Chester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8367|long=-0.780029|label_size=80 |label=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Chichester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4167|long=-1.55|label_size=80 |label=[[Coventry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9333|long=-1.5|label_size=80 |label=[[Derby]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.7667|long=-1.56667|label_size=80 |label=[[Durham, England|Durham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4|long=0.266667|label_size=80 |label=[[Ely, Cambridgeshire|Ely]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.7|long=-3.53333|label_size=80 |label=[[Exeter]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.8333|long=-2.25|label_size=80 |label={{Raise|0.3em|[[Gloucester]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.05|long=-2.71667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Hereford]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7167|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[Kingston upon Hull]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.0475|long=-2.80031|label_size=80 |label=[[City of Lancaster|Lancaster]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7997|long=-1.54917|label_size=80 |label=[[City of Leeds|Leeds]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=-1.13333|label_size=80 |label=[[Leicester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6833|long=-1.81667|label_size=80 |label={{Raise|0.2em|[[Lichfield]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2333|long=-0.533333|label_size=80 |label=[[Lincoln, England|Lincoln]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4167|long=-3.|label_size=80 |label=[[Liverpool]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5155|long=-0.0922|label_size=80 |label=[[City of London]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.5|long=-2.21667|label_size=80 |label=[[Manchester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9881|long=-1.61944|label_size=80 |label={{Raise|1.2em|[[Newcastle upon Tyne]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=1.3|label_size=80 |label=[[Norwich]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9667|long=-1.16667|label_size=80 |label=[[Nottingham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7522|long=-1.25596|label_size=80 |label=[[Oxford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-0.25|label_size=80 |label=[[City of Peterborough|Peterborough]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.3964|long=-4.13861|label_size=80 |label=[[Plymouth]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8091|long=-1.07142|label_size=80 |label={{Lower|[[Portsmouth]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7667|long=-2.71667|label_size=80 |label=[[City of Preston, Lancashire|Preston]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1167|long=-1.51667|label_size=80 |label=[[Ripon]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4833|long=-2.26667|label_size=80 |label=[[City of Salford|Salford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0693|long=-1.79569|label_size=80 |label=[[Salisbury]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.3667|long=-1.5|label_size=80 |label=[[City of Sheffield|Sheffield]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.9|long=-1.4|label_size=80 |label=[[Southampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.75|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[City and District of St Albans|St Albans]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.|long=-2.18333|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|{{Nowrap|[[Stoke-on-Trent]]}}}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9119|long=-1.38333|label_size=80 |label=[[City of Sunderland|Sunderland]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.2617|long=-5.04333|label_size=80 |label=[[Truro]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.6833|long=-1.49768|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|[[City of Wakefield|Wakefield]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2094|long=-2.64944|label_size=80 |label=[[Wells, Somerset|Wells]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-0.13|label_size=80 |label={{Lower|0.6em|[[City of Westminster|Westminster]]}}|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0632|long=-1.3085|label_size=80 |label=[[City of Winchester|Winchester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-2.13333|label_size=80 |label=[[Wolverhampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=-2.2|label_size=80 |label=[[Worcester, England|Worcester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.9667|long=-1.08333|label_size=80 |label=[[City of York|York]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.1333|long=-2.1|label_size=80 |label=[[Aberdeen]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.5|long=-2.96667|label_size=80 |label=[[Dundee]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.95|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Edinburgh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.8333|long=-4.25|label_size=80 |label=[[Glasgow]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.4667|long=-4.23333|label_size=80 |label=[[Inverness]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.4|long=-3.43333|label_size=80 |label=[[Perth, Scotland|Perth]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.1167|long=-3.95|label_size=80 |label=[[Stirling]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.23|long=-4.13|label_size=80 |label=[[Bangor, Gwynedd|Bangor]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Cardiff]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5833|long=-2.98333|label_size=80 |label=[[Newport, Wales|Newport]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2667|long=-3.45|label_size=80 |label=[[St Asaph]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.882|long=-5.269|label_size=80 |label=[[St Davids]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.6333|long=-3.96667|label_size=80 |label=[[Swansea]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.35|long=-6.66667|label_size=80 |label=[[Armagh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5833|long=-5.93333|label_size=80 |label=[[Belfast]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5234|long=-6.03527|label_size=80 |label=[[Lisburn]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1784|long=-6.33739|label_size=80 |label=[[Newry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9958|long=-7.3074|label_size=80 |label=[[Derry]]|position=right}} }} {{Paqij}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Keyaniya Yekbûyî]] ba8ktqqpc7jayhvaartvu3f24u5hsah 2007302 2007301 2026-05-06T01:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2007302 wikitext text/x-wiki Ev '''Lîsteya Bajarên Keyaniya Yekbûyî''' ye ku ji 2015an pê ve wek fermî hatine pejirandin.<ref name="govt_list">[[Department for Culture, Media and Sport]]. "[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121204113822/http://www.culture.gov.uk/what_we_do/honours/7610.aspx#UK_cities Civic Honours Competition: UK Cities]". [[The National Archives (United Kingdom)]], 18 January 2011. Accessed 17 December 2018.</ref> == Lîsteya bajaran == {| class="wikitable sortable" !Bajar<ref name="govt_list" /> !Sala pejirandinê !Wîlayet !Herêm ! style="width:200px;" |Wêne !Gelhe |- |[[Aberdeen]]<br />({{ziman-sco|Aiberdeen}})<br />({{bi-gd|Obar Dheathain}}) | {{Ntsh|1179}} 1891 ([[Royal burgh|Burgh]]: 1179) |[[Aberdeenshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Aberdeen-Harbour-Skyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|189120}} |- |[[Armagh]]<br />({{bi-ga|Ard Mhacha}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Airmagh'') |{{Nts|1994|format=no}} |[[County Armagh]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Cathedrale_d_Armagh.jpg|220x220px]] |{{Nts|14777}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Bangor, Gwynedd|Bangor]] |{{Ntsh|1066}} {{Nowrap|''Nayê zanîn''}} |[[Caernarfonshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Panorama_Bangor_03_977.png|220x220px]] |{{Nts|18808}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152827/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11120336&c=Bangor&d=16&e=62&g=6488989&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290050219&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Bangor C</ref> |- |[[Bath, Somerset|Bath]] |{{Nts|1090|format=no}} |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bath,_Somerset_Panorama_-_April_2011.jpg|220x220px]] |{{Nts|88859}} ([[United Kingdom Census 2011|2011]])<ref> {{Jêder-malper |sernav=Bath |url=http://www.bathnes.gov.uk/services/your-council-and-democracy/local-research-and-statistics/census-2011-our-local-population |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2015 |weşanger=BANES 2011 Census Ward Profiles }} (Combined populations of the 16 wards that make-up the city.)</ref><br />{{Nts|97311}} (2010)<ref name="estimates"> {{Jêder-malper |tarîx=4 îlon 2012 |sernav=Mid 2010 Urban Area Estimates England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/ad-hoc-data/people--population-and-community/2012/august/mid-2010-urban-area-syoa-ests-england-and-wales.xls |tarîxa-gihiştinê=7 nîsan 2014 |weşanger=[[Office for National Statistics]] }} </ref> |- |[[Belfast]]<br />({{bi-ga|Béal Feirste}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Bilfawst'') |{{Nts|1888|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Obel_Tower,_Belfast,_April_2010_(11).JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|333871}} (2011)<ref>{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |tarîxa-gihiştinê=13 hezîran 2015 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=15 hezîran 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150615005955/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/PivotGrid.aspx?ds=4057&lh=73&yn=2011&sk=136&sn=Census%202011&yearfilter=2011 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Birmingham]] |{{Nts|1889|format=no}} |[[Warwickshire]] [[Worcestershire]] [[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Birmingham_Skyline_from_Edgbaston_Cricket_Ground_crop.jpg|220x220px]] |{{Nts|1092330}} (2013)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html "UK Population Estimates"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810203303/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/HTMLDocs/dvc134_a/index.html|date=10 August 2014}}. ([[Office for National Statistics|ONS]]). Retrieved 28 June 2014</ref> |- |[[City of Bradford|Bradford]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bradford_City_Hall_from_National_Media_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|522452}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Brighton and Hove|Brighton & Hove]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Brighton_and_Hove_skyline_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|273369}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Bristol]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Gloucestershire]] [[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bristol_(UK),_Bristol_Cathedral_--_2013_--_1570.jpg|220x220px]] |{{Nts|428234}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Cambridge]] |{{Nts|1951|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:KingsCollegeChapelWest.jpg|220x220px]] |{{Nts|123867}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Canterbury|Canterbury]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Kent]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Canterburyfromuniversity.png|220x220px]] |{{Nts|151145}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Kardîf]]<br />({{bi-cy|Caerdydd}}) |{{Nts|1905|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:CardiffSkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|346090}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Carlisle|Carlisle]] |{{Nts|1133|format=no}} |[[Cumberland]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Sheep_grazing_in_Rickerby_Park_-_geograph.org.uk_-_601293.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107524}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Chelmsford|Chelmsford]] |{{Nts|2012|format=no}} |[[Kent]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chelmsford,_The_Shire_Hall.jpg|220x220px]] |{{Nts|168310}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Chester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cheshire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridge_Street,_Chester.jpg|220x220px]] |{{Nts|91733}} (2010)<ref name="estimates" /> |- |[[Chichester]] |{{Nts|1075|format=no}} |[[Sussex]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Chichester_Cathedral_epodkopaev.jpg|220x220px]] |{{Nts|26795}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154130/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11121894&c=Chichester&d=16&e=62&g=6473578&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288313078&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – Chichester CP</ref> |- |[[Coventry]] |{{Nts|1102|format=no}} |[[Warwickshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_of_Coventry_as_seen_from_Baginton_3g06.JPG|220x220px]] |{{Nts|316915}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derby]] |{{Nts|1977|format=no}} |[[Derbyshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Derby_003.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|248752}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Derry]]<br />({{bi-ga|Doire}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Derrie'') |{{Nts|1604|format=no}}<ref>[http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm ''City commemorates the 400th Anniversary of the City’s first charter'', Derry City Council press release dated 7 July 2004, (accessed 15 December 2007)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602042113/http://www.derrycity.gov.uk/Press%20Releases/070704-docwra.htm|date=2 June 2008}}</ref> |[[County Londonderry]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Foyle_Bridge_Derry_at_Dusk.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|107877}} (2011)<ref name="ni2011">{{Jêder-malper |sernav=Usual Resident Population: KS101NI (administrative geographies) |url=http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/pivotgrid.aspx?dataSetVars=ds-2438-lh-37-yn-2011-sk-136-sn-Census%202011-yearfilter-- |tarîxa-gihiştinê=4 çiriya pêşîn 2013 |xebat=Census 2011 |weşanger=Northern Ireland Statistics and Research Agency |tarîxa-arşîvê=26 kanûna pêşîn 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181226072813/http://www.ninis2.nisra.gov.uk/public/Home.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Dundee]]<br />({{bi-gd|Dùn Dèagh}}) |{{Ntsh|1191}} 1889<br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1191) |[[Angus]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Dundee_from_over_the_Tay_geograph-3335266-by-William-Starkey.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|153990}} |- |[[Durham, England|Durham]] |{{Ntsh|1066}} 995 |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Durham_Millburngate_Bridge.jpg|220x220px]] |{{Nts|94375}} (2011)<ref>City status extends to the area of the former [[Durham District|District of Durham]] {{Jêder-malper |url=http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |sernav=Charter trust and Mayor for Durham City |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140106141412/http://www.durham.gov.uk/Pages/Service.aspx?ServiceId=8168 |tarîxa-arşîvê=6 kanûna paşîn 2014 }} {{Jêder-malper |url=http://gis.durham.gov.uk/durobs/ia/ia1008/ |sernav=2011 Census Statistical Profile |tarîxa-gihiştinê=2 sibat 2013 |weşanger=Durham County Council }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> |- |[[Edinburgh]]<br />({{bi-gd|Dùn Èideann}}) |{{Ntsh|1329}} 18th century<ref name="beckett">Beckett, J.V. [https://books.google.com/books?id=jqqSSOyjBEoC&pg=PA16 ''City Status in the British Isles, 1830–2002'', pp.&nbsp;16&nbsp;ff.] Ashgate Publishing, 2005.</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1329) |[[Midlothian]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Edinburgh_from_Calton_Hill_with_Dugald_Stewart_Monument_3.JPG|220x220px]] |{{Nts|468720}} |- |[[Ely, Cambridgeshire|Ely]] |{{Nts|1109|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Ely_Oliver_Cromwell_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|20256}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11123214&c=Ely&d=16&e=62&g=6405527&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426288798031&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Ely (Cambs) CP</ref> |- |[[Exeter]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Exeter_from_Haldon.jpg|220x220px]] |{{Nts|117773}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Glasgow]]<br />({{ziman-sco|Glesga}})<br />({{bi-gd|Glaschu}}) |{{Ntsh|1492}} 18th century<ref name="beckett" /><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 1492) |[[Lanarkshire]] [[Renfrewshire]] [[Dunbartonshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:DSCN3242_View_from_roof_of_Glasgow_College_of_Building_and_Printing.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|603080}} |- |[[Gloucester]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Gloucestershire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Gloucester_Cathedral_exterior_front.jpg|220x220px]] |{{Nts|121688}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Hereford]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Herefordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hereford_Cathedral_&_River_Wye._-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|58896}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Usual resident population estimates by broad age group for Wards & Market Towns in Herefordshire |url=http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111026111634/http://www.herefordshire.gov.uk/factsandfigures/docs/Research/Current_Hfds_small_area_popn_ests.xls |tarîxa-arşîvê=26 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=Herefordshire Council }} </ref> |- |[[Inverness]]<br />({{ziman-sco|Inerness}})({{bi-gd|Inbhir Nis}}) |{{Nts|2000|format=no}} |[[Inverness-shire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Inverness_Castle_from_Bishops_Road_Inverness_Scotland.jpg|220x220px]] |{{Nts|79415}}<ref>{{Jêder-malper |sernav=Highland Profile |url=https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |weşanger=Highland Council |roja-gihiştinê=2021-07-23 |roja-arşîvê=2018-06-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180612162516/https://www.highland.gov.uk/info/695/council_information_performance_and_statistics/165/highland_profile_-_key_facts_and_figures/2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Kingston upon Hull]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Hull_skyline_-_panoramio.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|256406}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Lancaster|Lancaster]] |{{Nts|1937|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:City_of_Lancaster_(2).jpg|220x220px]] |{{Nts|138375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Leeds|Leeds]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Leeds_CBD_at_night.jpg|220x220px]] |{{Nts|751485}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Leicester]] |{{Nts|1919|format=no}} |[[Leicestershire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Central_Leicester_Skyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|329839}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lichfield]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lichfield_City_View.tif|220x220px]] |{{Nts|32219}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422041454/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11125588&c=lichfield&d=16&e=61&g=6463512&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1359584381859&enc=1&dsFamilyId=2491 |date=2017-04-22 }} 2011 census – Lichfield CP</ref> |- |[[Lincoln, England|Lincoln]] |{{Nts|1072|format=no}} |[[Lincolnshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Lincoln_Cathedral_viewed_from_Lincoln_Castle.jpg|220x220px]] |{{Nts|93541}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Lisburn]]<br />({{bi-ga|Lios na gCearrbhach}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Antrim]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:Irish_Linen_Centre_Lisburn_Museum.jpg|220x220px]] |{{Nts|45370}} (2011)<ref name="ni2011" /> |- |[[Liverpool]] |{{Nts|1880|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Liverpoolcityskyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|466415}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of London]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:London_November_2013-26.jpg|220x220px]] <!--Please note this population figure refers to the square mile [[City of London]] which holds city status, NOT the larger [[Greater London]]/London Region. --> |{{Nts|7375}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> <!-- Please do not add the 7-to-9 million plus population for Greater London.--> |- |[[Manchester]] |{{Nts|1853|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Manchester_In_Colour!.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|503127}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newcastle upon Tyne]] |{{Nts|1882|format=no}} |[[Northumberland]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Bridges_opening_up_-_geograph.org.uk_-_178375.jpg|220x220px]] |{{Nts|280177}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011">{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: KS101EW Usual resident population, local authorities in England and Wales |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |tarîxa-gihiştinê=8 kanûna paşîn 2013 |weşanger=[[Office for National Statistics]] |roja-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112212430/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks101ew.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Newport, Wales|Newport]]<br />({{bi-cy|Casnewydd}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Monmouthshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Newport_Friars_Walk_View.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|145736}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Newry]]<br />({{bi-ga|Iúr Cinn Trá}})<br />([[Ulster Scots dialects|Ulster-Scots]]: ''Newrie'') |{{Nts|2002|format=no}} |[[County Armagh]] [[County Down]] |[[Îrlendaya Bakur]] |[[Wêne:NewrySkyline.jpg|220x220px]] |{{Nts|29946}} (2008)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Home |url=http://www.nisra.gov.uk }} </ref> |- |[[Norwich]] |{{Nts|1094|format=no}} |[[Norfolk]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Norwichenglishcity.png|alt=|220x220px]] |{{Nts|132512}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Nottingham]] |{{Nts|1897|format=no}} |[[Nottinghamshire]] |[[East Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Skyline_from_Nottingham_Castle_(Explored)_(39549369155).jpg|alt=|220x220px|Council-House-Nottingham]] |{{Nts|305680}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Oxford]] |{{Nts|1542|format=no}} |[[Oxfordshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Radcliffe_Camera_by_Fenlio.jpg|220x220px]] |{{Nts|151906}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Perth, Scotland|Perth]]<br />({{ziman-sco|Pairth}})<br />({{bi-gd|Peairt}}) |{{Nts|2012|format=no}}<ref>Letters Patent dated 21 May 2012 {{Jêder-malper |tarîx=6 tîrmeh 2012 |sernav=News: The National Records of Scotland seals Perth's city status |url=http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |weşanger=[[National Archives of Scotland]] |tarîxa-gihiştinê=23 tîrmeh 2021 |tarîxa-arşîvê=17 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120717074111/http://www.nas.gov.uk/about/120706.asp |rewşa-urlyê=mirî }} {{Jêder-nûçe |tarîx=5 tîrmeh 2012 |sernav='We really feel part of history being made' — Letters Patent makes Perth's city status official |rojname=[[The Courier (Dundee)]] |url=http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê=5 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120709025051/http://www.thecourier.co.uk/News/Perthshire/article/23713/we-really-feel-part-of-history-being-made-letters-patent-makes-perth-s-city-status-official.html |tarîxa-arşîvê=9 tîrmeh 2012 }}</ref><br />([[Royal burgh|Burgh]]: 12th century){{Refn|Created a royal burgh at some point under King David I (1124–53) although the earliest surviving charters date to 1209 or 1210; the status was abolished in 1975.<ref name="beckett"/><ref> {{Jêder-malper |url=http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |sernav=Perth. The First Century of the Burgh |xebat=Transactions of the Perthshire Society of Natural Science |tarîx=24 adar 1973 |nivîskar=A A M Duncan |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131224084601/http://www.psns.tsohost.co.uk/archeological/Full%20text.pdf |tarîxa-arşîvê=24 kanûna pêşîn 2013 }} </ref>}} |[[Perthshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Perth,_View_of_the_River_Tay_from_Perth_Bridge_-_geograph.org.uk_-_1711451.jpg|220x220px]] |{{Nts|45770}} |- |[[City of Peterborough|Peterborough]] |{{Nts|1541|format=no}} |[[Cambridgeshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Peterborough_Cathedral_oblique_view.jpg|305x305px]] |{{Nts|183631}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Plymouth]] |{{Nts|1928|format=no}} |[[Devon]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Plymouth_Hoe.jpg|220x220px]] |{{Nts|256384}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Portsmouth]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Portsmouth_Gunwharf_Quays_from_Gosport.JPG|alt=|220x220px]] |{{Nts|205056}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Preston, Lancashire|Preston]] |{{Nts|2002|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Preston_bus_station_in_2010.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|140202}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Ripon]] |{{Nts|886|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Thorpe_Prebend_House.jpg|220x220px]] |{{Nts|16702}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314145555/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11127950&c=ripon&d=16&e=62&g=6454610&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1382915561048&enc=1 |date=2016-03-14 }} 2011 census – Ripon CP</ref> |- |[[City and District of Saint Albans|Saint Albans]] |{{Nts|1877|format=no}} |[[Hertfordshire]] |[[East of England|East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Cathedral.png|220x220px]] |{{Nts|140644}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Saint Asaph]]<br />({{bi-cy|Llanelwy}}) |{{Nts|2012|format=no}} |[[Flintshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:Aerial_View_of_St_Asaph_Cathedral.jpg|220x220px]] |3.355 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150509095020/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128805&c=asaph&d=16&e=62&g=6489975&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290372312&enc=1 |date=2015-05-09 }} 2011 census – St. Asaph C</ref> |- |[[Saint Davids]]<br />({{bi-cy|Tyddewi}}) |{{Nts|1994|format=no}} |[[Pembrokeshire]] |[[Wales]] |[[Wêne:St_Davids_Cathedral_West_front.jpg|alt=|220x220px]] |1.841 (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090744/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128823&c=david&d=16&e=62&g=6491897&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426290662969&enc=1 |date=2015-04-02 }} 2011 census – St. David's and the Cathedral Close C</ref> |- |[[City of Salford|Salford]] |{{Nts|1926|format=no}} |[[Lancashire]] |[[North West England|North West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salford_Quays,_Manchester_(8300577553).jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|233933}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Salisbury]] |{{Nts|1227|format=no}} |[[Wiltshire]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Salisbury_Cathedral_from_Old_George_Mall.jpg|220x220px]] |{{Nts|40302}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092547/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11128149&c=salisbury&d=16&e=62&g=6476082&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426289375438&enc=1 |date=2016-03-04 }} 2011 census – Salisbury CP</ref> |- |[[City of Sheffield|Sheffield]] |{{Nts|1893|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SheffieldCitySkyline.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|552698}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Southampton]] |{{Nts|1964|format=no}} |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:View_From_the_Itchen_Bridge,_Southampton_(8)_-_geograph.org.uk_-_1734712.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|236882}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Stirling]]<br />({{ziman-sco|Stirlin}})<br />({{bi-gd|Sruighlea}}) |{{Nts|2002|format=no}} |[[Stirlingshire]] |[[Skotlenda]] |[[Wêne:Stirling_from_Braehead_-_December_2004_-_geograph.org.uk_-_254316.jpg|220x220px]] |{{Nts|34790}} |- |[[Stoke-on-Trent]] |{{Nts|1925|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Tunstall_tower_square.jpg|220x220px]] |{{Nts|249008}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Sunderland|Sunderland]] |{{Nts|1992|format=no}} |[[County Durham]] |[[North East England|North East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:SunderlandBridges.jpg|220x220px]] |{{Nts|275506}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Swansea]]<br />({{bi-cy|Abertawe}}) |{{Nts|1969|format=no}} |[[Glamorgan]] |[[Wales]] |[[Wêne:Swansea_Meridian_Quay_Buildings.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|239023}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Truro]]<br />({{bi-kw|Truru}}) |{{Nts|1877|format=no}} |[[Cornwall]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Truro_rooftops.jpg|220x220px]] |{{Nts|18766}} (2011)<ref>[http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 Office for National Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160108035526/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=11129876&c=Truro&d=16&e=62&g=6409459&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=1&s=1426282245201&enc=1 |date=2016-01-08 }} 2011 census – Truro CP</ref> |- |[[City of Wakefield|Wakefield]] |{{Nts|1888|format=no}} |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wakefield-1.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|325837}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wells]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Somerset]] |[[South West England|South West]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wells,_Somerset,_24_June_2013.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|10536}} (2011)<ref> {{Jêder-malper |sernav=Wells CP – Usual Resident Population, 2011 |url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=11130266&c=Wells&d=16&e=62&g=6461445&i=1001x1003x1032x1004&o=362&m=0&r=1&s=1419423547127&enc=1&dsFamilyId=2473 |tarîxa-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2014 |xebat=Neighbourhood Statistics |weşanger=Office for National Statistics }} </ref> |- |[[City of Westminster|Westminster]] |{{Nts|1540|format=no}} |[[Middlesex]] |[[London (herêm)|London]] |[[Wêne:Hdr_parliament.jpg|220x220px]] |{{Nts|219396}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of Winchester|Winchester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Hampshire]] |[[South East England|South East]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Winchester-alfred-wyrdlight.jpg|330x330px]] |{{Nts|116595}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Wolverhampton]] |{{Nts|2000|format=no}} |[[Staffordshire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:Wolverhampton.jpg|alt=|220x220px]] |{{Nts|249470}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[Worcester, England|Worcester]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Worcestershire]] |[[West Midlands (herêm)|West Midlands]], [[Înglistan]] |[[Wêne:The_city_of_Worcester_in_the_morning_sun_-_geograph.org.uk_-_363052.jpg|220x220px]] |{{Nts|98768}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |- |[[City of York|York]] |{{Ntsh|1066}} ''Nayê zanîn'' |[[Yorkshire]] |[[Yorkshire and the Humber]], [[Înglistan]] |[[Wêne:York_(Aerial_view).jpg|220x220px]] |{{Nts|198051}} (2011)<ref name="E&Wdistricts2011" /> |} {{Notelist}}<section end="pregrouptable" /> == Nexşeya bajaran == {{Nexşeya cihan+ |Keyaniya Yekbûyî |float=left |width=640 |caption=Bajarên Keyaniya Yekbûyî li ser nexşeyê|places= {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.3794|long=-2.36556|label_size=80 |label=[[Bath, Somerset|Bath]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4667|long=-1.91667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Birmingham]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7833|long=-1.75|label_size=80 |label={{Raise|0.1em|[[City of Bradford|Bradford]]}}|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8284|long=-0.139475|label_size=80 |label=[[Brighton and Hove]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.45|long=-2.58333|label_size=80 |label={{Raise|[[Bristol]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=0.116667|label_size=80 |label=[[Cambridge]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2667|long=1.08333|label_size=80 |label=[[City of Canterbury|Canterbury]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.8833|long=-2.93333|label_size=80 |label=[[City of Carlisle|Carlisle]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7333|long=0.483333|label_size=80 |label=[[City of Chelmsford|Chelmsford]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2|long=-2.91667|label_size=80 |label=[[Chester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8367|long=-0.780029|label_size=80 |label=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Chichester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4167|long=-1.55|label_size=80 |label=[[Coventry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9333|long=-1.5|label_size=80 |label=[[Derby]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.7667|long=-1.56667|label_size=80 |label=[[Durham, England|Durham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.4|long=0.266667|label_size=80 |label=[[Ely, Cambridgeshire|Ely]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.7|long=-3.53333|label_size=80 |label=[[Exeter]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.8333|long=-2.25|label_size=80 |label={{Raise|0.3em|[[Gloucester]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.05|long=-2.71667|label_size=80 |label={{Lower|0.2em|[[Hereford]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7167|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[Kingston upon Hull]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.0475|long=-2.80031|label_size=80 |label=[[City of Lancaster|Lancaster]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7997|long=-1.54917|label_size=80 |label=[[City of Leeds|Leeds]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=-1.13333|label_size=80 |label=[[Leicester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6833|long=-1.81667|label_size=80 |label={{Raise|0.2em|[[Lichfield]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2333|long=-0.533333|label_size=80 |label=[[Lincoln, England|Lincoln]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4167|long=-3.|label_size=80 |label=[[Liverpool]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5155|long=-0.0922|label_size=80 |label=[[City of London]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.5|long=-2.21667|label_size=80 |label=[[Manchester]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9881|long=-1.61944|label_size=80 |label={{Raise|1.2em|[[Newcastle upon Tyne]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.6333|long=1.3|label_size=80 |label=[[Norwich]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.9667|long=-1.16667|label_size=80 |label=[[Nottingham]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.7522|long=-1.25596|label_size=80 |label=[[Oxford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-0.25|label_size=80 |label=[[City of Peterborough|Peterborough]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.3964|long=-4.13861|label_size=80 |label=[[Plymouth]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.8091|long=-1.07142|label_size=80 |label={{Lower|[[Portsmouth]]}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.7667|long=-2.71667|label_size=80 |label=[[City of Preston, Lancashire|Preston]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1167|long=-1.51667|label_size=80 |label=[[Ripon]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.4833|long=-2.26667|label_size=80 |label=[[City of Salford|Salford]]|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0693|long=-1.79569|label_size=80 |label=[[Salisbury]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.3667|long=-1.5|label_size=80 |label=[[City of Sheffield|Sheffield]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.9|long=-1.4|label_size=80 |label=[[Southampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.75|long=-0.333333|label_size=80 |label=[[City and District of St Albans|St Albans]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.|long=-2.18333|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|{{Nowrap|[[Stoke-on-Trent]]}}}}|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9119|long=-1.38333|label_size=80 |label=[[City of Sunderland|Sunderland]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=50.2617|long=-5.04333|label_size=80 |label=[[Truro]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.6833|long=-1.49768|label_size=80 |label={{Lower|0.3em|[[City of Wakefield|Wakefield]]}}|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.2094|long=-2.64944|label_size=80 |label=[[Wells, Somerset|Wells]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-0.13|label_size=80 |label={{Lower|0.6em|[[City of Westminster|Westminster]]}}|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.0632|long=-1.3085|label_size=80 |label=[[City of Winchester|Winchester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.5833|long=-2.13333|label_size=80 |label=[[Wolverhampton]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=52.2|long=-2.2|label_size=80 |label=[[Worcester, England|Worcester]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.9667|long=-1.08333|label_size=80 |label=[[City of York|York]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.1333|long=-2.1|label_size=80 |label=[[Aberdeen]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.5|long=-2.96667|label_size=80 |label=[[Dundee]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.95|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Edinburgh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=55.8333|long=-4.25|label_size=80 |label=[[Glasgow]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=57.4667|long=-4.23333|label_size=80 |label=[[Inverness]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.4|long=-3.43333|label_size=80 |label=[[Perth, Scotland|Perth]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=56.1167|long=-3.95|label_size=80 |label=[[Stirling]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.23|long=-4.13|label_size=80 |label=[[Bangor, Gwynedd|Bangor]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5|long=-3.2|label_size=80 |label=[[Cardiff]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.5833|long=-2.98333|label_size=80 |label=[[Newport, Wales|Newport]]|position=top}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=53.2667|long=-3.45|label_size=80 |label=[[St Asaph]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;|position=bottom}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.882|long=-5.269|label_size=80 |label=[[St Davids]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=51.6333|long=-3.96667|label_size=80 |label=[[Swansea]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.35|long=-6.66667|label_size=80 |label=[[Armagh]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5833|long=-5.93333|label_size=80 |label=[[Belfast]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.5234|long=-6.03527|label_size=80 |label=[[Lisburn]]|position=left}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.1784|long=-6.33739|label_size=80 |label=[[Newry]]|position=right}} {{Nexşeya cihan~ |Keyaniya Yekbûyî|lat=54.9958|long=-7.3074|label_size=80 |label=[[Derry]]|position=right}} }} {{Paqij}} == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên Keyaniya Yekbûyî]] 2eg4vsd2f600kh27qkosqzhcry3e8c6 0 101150 2007110 1994746 2026-05-05T13:36:05Z Kurê Acemî 105128 2007110 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Drews memed.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|28|2|1974|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Çêrmûg]], [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = Nivîskar, rojnamevan, pêşkêşvanê nûçeyan | tê_nasîn = Pêşkêşvaniyên nûçeyên [[Medya TV]], [[Roj TV]] [[Stêrk TV]] [[Nûçe TV]] | televîzyon = [[Medya TV]], [[Roj TV]] [[Stêrk TV]] [[Nûçe TV]] | salên_çalak = 2001–niha | xebatên_navdar = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Memed Drewş''' ({{Jidayikbûn|28|2|1974|j=1}}, [[Çêrmûg|Çermûg]], [[Amed]], [[Bakurê Kurdistanê]]) edîtor, nivîskar, pêşkêşvanê nûçeyan û rojnamevanekî kurd e. Memed Drewş, di televizyonên wekî [[Medya TV]], [[Roj TV]], [[Stêrk TV]] û [[Nûçe TV]]ê de pêşkêşvaniya nûçeyan kiriye.<ref name="necati2022" /> == Jînenîgarî == Memed Drewş, heta 15 saliya xwe li [[Çêrmûg]]ê jiyaye. Dû re li [[Mêrsîn]]ê bi cih bû. Hem dixwend û hem jî dixebitî. Di sala 1992an de beriya bibe 18 salî, ew ji aliya dewleta tirk bi îdîaya endamatiya [[Partiya Karkerên Kurdistanê|PKKê]] hatiye binçavkirin. Li girtîgehê lîse qedand. Heta hezîrana 1994an de li zindanên cûda de ma. Di sala 1994an de, dema ku ew ji girtîgehê derketiye, ew birinê [[Narlıdere]] ya [[Îzmîr]]ê û îskençê lê kirin. Lêbelê çar roj pişt re ew ji îskençeya tirk reviya. Ji sala hezîrana 1994an heta kanûna sala 2000ê li [[Bakurê Kurdistanê]] û Tirkiyeyê rojnamevaniyê kir. Di 21 saliya xwe de dest bi fêrbûna [[kurmancî]] kir. Dûr ve ew bi [[zazakî]] û kurmancî jî rojnamevanî kiriye. Ew di rojnameyên [[Welatê Me]], [[Azadiya Welat]] û gelek ê din çapemeniya azad a bi kurdî de xebitî. Ew miduretiya kovarên Azadiya Welat û [[Pîne (kovar)|Pînê]] kiriye. Dema rojnamevaniyê wî de li Amed, [[Colemêrg, Hekarî|Colemêrg]] û [[Wan]]ê sê caran bi mirinê re rû bi rû ma.<ref name=":0" /> Ew di kariyera xwe de gelek caran ji aliyê dewletê hatiye binçavkirin û rastî îşkenceyê hat.<ref name=":0" /> Dema ku ew midurê Azadiya Welat û Pîne bû, di 9ê kanûna sala 2000ê de bi îdîaya propagandaya PKKê hatiye binçavkirin. Ew heta 16ê sibata sala 2001ê li [[Zîndana Amedê]] hatiye girtin. Dema ku ew ji zindana derket, dîsa ew radestî eskeriya tirk hat kirin. 126 rojan li Girtîgeha Leşkerî ya Xerpêtê bê dokûmentekî bijîşkî di nava beşa [[Psîkopatî|psîkopatan]] de ma.<ref name=":0"> [https://static.bianet.org/system/uploads/1/files/attachments/000/000/923/original/IHD-2013_YILI_-LK_6_AY_CEZAEVLER-NDE_YA-ANAN_HAK_HLALLER-_RAPORU.pdf Cezaevlerindeki Hukuksuzlar ve İnsan Hakkı İhlalerine Son Verin]</ref> Dema cezaya fîrarê xelas dibû, dîsa birin eskeriya tirk a [[Xerpêt]]ê. Ji wir jî piştî 11 rojan fîrar kir. Di cotmeha 2001ê de ew koçberiya [[Ewropa]]yê dibe. Li [[Belçîka]]yê di televîzyonên bi rêzê li [[Mezopotamya TV]], li radyoya [[Dengê Mezopotamya]], [[Medya TV]], Roj TV, û Med Nûçe de wekî pêşkeşvan, edîtor û nûçegehan xebitî.<ref name="necati2022">{{Jêder-malper |url=https://avegkon.com/2022/05/23/kurdistanli-gazetecilerden-isgal-saldirilarina-karsi-ortak-aciklama/ |sernav=Kürdistanlı gazetecilerden işgal saldırılarına karşı ortak açıklama |malper=AVEG-KON |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=tr |paşnav=necati}}</ref> Xebata rojnameyê di [[Stêrk TV]] de didomîne. Di Azadiya Welat,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gulanmedia.com/kmr/story/802 |sernav=Piştî 8 caran girtin, Azadiya Welat dîsa dest bi weşana xwe kir |malper=Gulan Media |roja-gihiştinê=2026-03-30 |paşnav=Media |pêşnav=Gulan}}</ref> Pîne, [[Yeni Özgür Politika|Yenî Ozgur Polîtîka]] û gelek rojnameyan de nivîskarî kir. Zimanê wî yê dayikê kurdiya zazakî ye. Herwiha, bi [[kurmancî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]] û [[fransî]] baş dizane, di asta navîn de [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û bi qasî ku îdare bike jî [[flamanî]] ([[Zimanê holendî|holendî]]) jî dizane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Kesên ji Çêrmûgê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] ls967jl5h6i80cvnly6tndccui4hn3c 0 130095 2007303 1980727 2026-05-06T01:18:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007303 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Eve lîsteya hin muzexane û nîşanên ku ji bo bîranîna [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirina osmanî ya bi ser ermeniyan de]] û zêdetirî 1 milyon qurbaniyên wê hatine avakirin. Tirkiyê li dijî avakirina bîrdariyên nîjadkujiya ermeniyan kampanya dike. Di sala 1983an de, dîplomatê îsraêlî {{Girêdan|Alon Liel|he|אלון ליאל}} ragihand, ku nûnerê [[Wezareta karên derveyî ya Tirkiyeyê]] ji wî re gotibû ku “Tirkiye qebûl nake ku li Îsraêlê Bîrdariya Ermeniyan were avakirin. Çêkirina nîşaneke wisa dê têkiliyên her du welatan bixe xeterê û dibe ku wan ber bi noqteya bêvegerê ve biçe.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ben Aharon |pêşnav=Eldad |tarîx=2018 |sernav=Between Ankara and Jerusalem: the Armenian Genocide as a Zero-Sum Game in Israel's Foreign Policy (1980's–2010's) |kovar=Journal of Balkan and Near Eastern Studies |cild=20 |hejmar=5 |rr=459–476 |doi=10.1080/19448953.2018.1385932 }}</ref> == Lîste == Vaye lîsteya bîrdariyên herî giring ên cîhanê yên ku ji bo bîranîna qurbaniyên nîjadkujiya ermeniyan li [[Împeratoriya Osmanî]] (1915-1917). {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%;width:100%" ! style="width:5em" |Wêne !Bîrdarî !Welat !Cih !Sala avakirinê |- |[[Wêne:Hushardzan_April_Tasněmēki-1.2.3_from_book.jpg|219x219px]] |[[Bîrdariya Huşartsan]] (bi tirkî: ''Taksim Ermeni Soykırımı Anıtı'') |[[Tirkiye]] |[[Qada Teqsîmê]], [[Qonstantîniye]], ji aliyê hêzên hevbend ve dagirkirî (bajarê îroyîn [[Stembol]], Tirkiye ) |1919–1922<ref>[http://blog.radikal.com.tr/Sayfa/gezi-parkina-hrant-dink-parki-adini-verelim-1915te-katledilen-ermenilerin-anisina-yapilmis-aniti-yeniden-dikelim-24665 Gezi Parkı'na Hrant Dink Parkı adını verelim, 1915'te katledilen Ermenilerin anısına yapılmış anıtı yeniden dikelim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102135217/http://blog.radikal.com.tr/Sayfa/gezi-parkina-hrant-dink-parki-adini-verelim-1915te-katledilen-ermenilerin-anisina-yapilmis-aniti-yeniden-dikelim-24665|date=2 November 2013}}. [[Radikal]]. Retrieved 26 June 2013</ref> |- |[[Wêne:Reloj_art_decó_en_Parque_México_2.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Meksîk]] |[[Meksîko]] |1930 |- |[[Wêne:Armenian_Catholicossate_of_Cilicia_-_Genocide_Memorial_chapel.jpg|200x200px]] |Dêrika bîranînê |[[Libnan]] |[[Katolîkata ermenî ya Kîlîkyayê]] li [[Entelyas]]ê ([[Libnan]]) |1938 |- |[[Wêne:Monumento_aos_Mártires_Armênios_2017_3.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Brezîl]] |[[São Paulo]] |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Armenian_Church,_Kolkata.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Hindistan]] |[[Kolkata]], [[Bengala Rojava]] |1965 |- |[[Wêne:Մայր_աթոռ136.JPG|150x150px]] |[[Xaçkevir]]ê bîranînê |Ermenistan |Dêra Etchmiadzin, Vagharshapat |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Watertown,_Massachusetts.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |Watertown, [[Massachusetts]] |1965 |- |[[Wêne:The_Armenian_Genocide_memorial_in_Bikfaya_(closer_angle).JPG|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |Libnan |Bikfaya |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_-_Yerevan_(2903020364).jpg|150x150px]] |Tsitsernakaberd (Muzexane û enstîtuya nîjadkujiya ermeniyan) |Ermenistan |[[Êrîvan]] |1967 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Montebello,_California.jpg|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Montebello |DYA |Montebello, [[Kalîforniya]] |1968 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Marseille (avenue du Prado) |[[Fransa]] |[[Marsîlya]] |1973<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=33 |sernav=Monument du Génocide |paşnavê-edîtor=acam-france.org |ziman=fr |roja-gihiştinê=2022-09-18 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194435/http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=33 |url-status=dead }}</ref> |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_memorial_in_Saint_Sarkis_Cathedral,_Tehran.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Îran]] |Dêra Sensarkîs, [[Tehran]] |1973 |- |[[Wêne:Isfahan_Vank_Church_and_Museum_03.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Îran]] |[[Dêra Surp Ameraperkîç]] li Colfaya Nû ([[Îsfehan]]) |1975 |- |[[Wêne:Plaza_conmemorativa_del_genocidio,martires_armenios.JPG|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |Ûrûguay |Dêra Sen Nerses Shnorhali, [[Montevideo]] |1975<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.armenian-genocide.org/Memorial.116/current_category.74/memorials_detail.html |sernav=Memorial at Armenian Church of Montevideo, Uruguay |paşnavê-edîtor=armenian-genocide.org }}</ref> |- |[[Wêne:Armenian_Martyrs’_Monument,_Phoenix_Arizona,_USA.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |Wesley Bolin Memorial Plaza, [[Phoenix, Arizona|Phoenix, Arîzona]] |1978<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.commemoration.info/pages/entries/entries.php?post=n76 |sernav=What is the significance of Armenian Genocide Memorial Day? |malper=www.commemoration.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004225946/http://www.commemoration.info/pages/entries/entries.php?post=n76 |roja-arşîvê=2018-10-04 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Philadelphia_Museum_of_Art_-_Armenian_Genocide_memorial.jpg|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |[[Fîladelfiya]], [[Pensîlvanya]] |1980s<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.armenian-genocide.org/Memorial.136/current_category.75/offset.10/memorials_detail.html |sernav=Philadelphia, Pennsylvania, Armenian Genocide Memorial |malper=www.armenian-genocide.org }}</ref> |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Arjentîn]] |[[Buenos Aires]] |1983 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_in_Der_Zor,_Syria.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Sûrî]] |[[Dêrezûr]] |1990-2014 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Monument_in_Nicosia.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kîpros]] |[[Nîkosya]] |1990 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_memorial_in_Aleppo_Syria_at_the_Armenian_church_40_martyrs.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |Sûrî |Dêra Çil Şehîdan, [[Heleb]] |28 gulan 1991 |- |[[Wêne:Brussels_monument_to_the_Armenian_victims_1915_B.jpg|frameless|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Belçîka]] |Ixelles |1995 |- |[[Wêne:Mount_Davidson_cross.jpg|204x204px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li ser çiyayê Davidson |DYA |[[San Francisco]], [[Kalîforniya]] |1997 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_Montreal.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kanada]] |[https://maps.google.com/maps?q=montreal,+Canada&ie=UTF8&oe=UTF-8&client=firefox-a&om=1&z=16&ll=45.534401,-73.679638&spn=0.005817,0.021629&iwloc=addr Marcelin-Wilson Park], [[Montreal]], [[Quebec]] |1998 |- |[[Wêne:Armenian_Martyrs_Memorial_Providence_RI.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |DYA |[[Providence, Rhode Island|Providence]], [[Rhode Island]] |1999 |- |[[Wêne:Memorial_Chapel_to_the_Armenian_Genocide_in_Margadeh_Syrian_desert.jpg|150x150px]] |Dêra Roja Jinûverabûna Pîroz<br /><br /><small>(cihê goreke bi kom li çola Sûriyê ya ku di destpêka salên 90an de hate dîtin)</small><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/12/07/magazine/07lives-t.html?_r=1 |sernav=Bones |paşnav=Balakian |pêşnav=Peter |tarîx=5 kanûna pêşîn 2008 |malper=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=26 nîsan 2009 }}</ref> |Sûrî |Gundê Margadeh |1999 |- |[[Wêne:Mother_Arising_Out_of_the_Ashes.jpg|274x274px]] |Peykerê bîranînê ''Mother Arising Out of the Ashes'' |Ermenistan |Parka bîranînê Tsitsernakaberd, Êrîvan |2002 |- |[[Wêne:Monument_Komitas_victime_Génocide_arménien_Paris_4.jpg|225x225px]] |Bîrdariya ji Père [[Komitas]] û qurbanên nîjadkujiya ermeniyan re |Fransa |Gulistana Êrevanê li Parîsê {{Girêdan|Jardin D'Erevan|hy|Կոմիտասի հուշարձան (Փարիզ)}}, [[Parîs]] |2003 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Marseille (avenue du 24 avril 1915) |Fransa |[[Marsîlya]] |2006<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=28 |sernav=Mémorial du Génocide |paşnavê-edîtor=acam-france.org |ziman=fr |roja-gihiştinê=2022-09-18 |archive-date=2014-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312212933/http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=28 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdca.asso.fr/s/detail.php?r=8&id=306 |sernav=Marseille : pose de la première pierre du Mémorial du génocide arménien |tarîx=22 nîsan 2005 |paşnavê-edîtor=Comité de Défense de la Cause Arménienne |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312213232/http://www.cdca.asso.fr/s/detail.php?r=8&id=306 |roja-arşîvê=12 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:ArmMartyrsMemorial_Chelmsford.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî li dêra ortodoks a ermenî ya Saints Vartanantz |DYA |[[Chelmsford]], [[Massachusetts]] |2005 |- |[[Wêne:Bremen_khatchkar_20150315_bg_2.jpg|226x226px]] |[[Xaçkevirê bîranînê li parka Nelson-Mandela |Almanya |[[Bremen]] |2005 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Lyonê |Fransa |[[Liyon]] |2006 |- |[[Wêne:Larnaca_01-2017_img12_Armenian_Genocide_Memorial.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kîpros]] |[[Larnaka]] |2008 |- |[[Wêne:Armenian_Heritage_Park.jpg|150x150px]] |Parka Bîranîna Ermeniyan |DYA |[[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Massachusetts]] |2012 |- |[[Wêne:Genocide_memorial_in_Almelo_1.JPG|150x150px]] |Bîrdariya Jenosîdê |[[Holenda]] |[[Almelo]] |2014 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Monument-Fresno_State.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |[[California State University]], [[Fresno]], [[Kalîforniya]] |2015 |- |[[Wêne:Dublin_Khachkar.jpg|alt=|267x267px]] |Xaçkevirê bîranînê yê nîjadkujiya ermeniyan di sala 1915an de |[[Îrlenda]] |[https://christchurchcathedral.ie/ Christ Church Cathedral Dublin, Ireland] |2015<ref>{{Jêder-malper |url=https://dublin.anglican.org/news/2015/12/Armenian-Memorial-Dedicated-at-Christ-Church-Cathedral-Dublin |sernav=Armenian Memorial Dedicated at Christ Church Cathedral, Dublin |malper=Diocese of Dublin & Glendalough |roja-gihiştinê=2019-09-03 }}</ref> |- |[[Wêne:Armeense_kruissteen_-_Mechelen_10-4-2018_15-01-09.jpg|frameless|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Mechelenê |[[Belçîka]] |[[Mechelen]] |2015 |- | |[http://armenianmemorial.co.il/en_US/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206212004/http://armenianmemorial.co.il/en_US/ |date=2021-12-06 }} |Îsraêl |[[Petah Tikva]] |2019 |- |} * [[Xaçkevir]]ê bîranînê li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li [[Bzoummar]], [[Libnan]] (1960) * Bîrdariya Qirkirina Ermeniyan li [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] (1985) * Alîkarî li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li Bzoummar, Libnan (1993) * ''[[:nl:Armeens monument (Assen)|Monumenta Ermenî]]'' li goristana De Boskamp, [[Assen]], Hollanda (24 Avrêl 2001) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li [[Roma]], [[Îtalya]] (2006) * Bîranîna Qirkirina Wales li [[Kardîf]], [[Wêls]], (2007) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Mislata, València, Spanya (2010) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Dêra Saint Abgar, Scottsdale, [[Arîzona]] (2011) <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.1in.am/arm/world_wusa_15094.html |sernav=Հայոց ցեղասպանության հուշարձան' ԱՄՆ Արիզոնա նահանգում |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120322080059/http://www.1in.am/arm/world_wusa_15094.html |roja-arşîvê=22 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Petržalka, [[Bratîslava|Bratislava]], [[Slovakya]] (2011) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Košice, [[Slovakya]] (2016) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Décines-Charpieuat, Rue du 24 Avril 1915 li Décines-Charpieu, [[Fransa]] * Bîrdariya Qirkirina Ermeniyan, Parka Paul Mistral, [[Grenoble]], [[Fransa]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Rue du Génocide Arménien, Chasse-sur-Rhône, Auvergne-Rhône-Alpes, [[Fransa]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Yewnan û Suryaniyan, Parka Bîranînê, [[Berlîn]], [[Almanya]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Kolana Nairyan, Seven, Ermenistan * Xaçkevirê bîranîna li Nîmes, Fransa (2022) <ref>{{Jêder-malper |url=https://armenpress.am/eng/news/1081172.html |sernav=Square in Nimes, France renamed in honor of Armenian Genocide victims |malper=armenpress.am }}</ref> == Galerî == <gallery> Wêne:Armenian Catholicossate of Cilicia - Genocide Memorial chapel - survivor bones.jpg|Di hundirê kelepora bîranînê de li Antelyas: termên qurbaniyan ji biyabana Sûriyê hatin derxistin Wêne:Memorial khatchkar to the Armenian Genocide at the Armenian Catholic Patriarchate in Bzoummar, Lebanon.JPG|Xaçkevirê bîranînê li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li Bzoummar, Libnan (1960) Wêne:Armenian Cathedral Deir Ez Zor.jpg|Bîranîn li Kompleksa Qirkirinê ya li [[Dêrezûr]]a Sûriyê. (1991) Wêne:Armenian Genocide Museum in Der Zor Syria.jpg|Muzexaneya Qirkirina Ermeniyan li Dêrezûrê, Sûrî. Wêne:Armenian Genocide memorial at the Armenian Catholic Patriarchate in Bzoummar, Lebanon.JPG|[[Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk]] li [[Bzoummar]], Lubnan (1993) Wêne:Armenian Genocide memorial in Grenoble (Isère, France).jpg|Xaçkevirê bîranînê li [[Grenoble]], Fransa (1999) Wêne:Armenian Genocide memorial at St Marys Armenian Apostolic Church in Glendale.jpg|Xaçkevirê bîranînê li Dêra Apostolîk a Ermenî ya Saint Mary li [[Glendale, California|Glendale]], [[Kalîforniya]] (2000) Wêne:Romans-sur-Isère (Drôme, France).jpg|Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li [[Romans-sur-Isère]], Fransa Wêne:Armenian Genocide Memorial, Burgas, Bulgaria.jpg|Bîranîn li [[Burgas]]ê, [[Bulgaristan]] Wêne:Khatchkar Memorial to the Armenian Genocide in Whitinsville.jpg|[[Xaçkevir]]ê bîranînê li [[Whitinsville, Massachusetts]] Wêne:Armenian Genocide Memorial.jpg| Xaçkevirê bîranînê li [[Boca Raton]], [[Florîda]] Wêne:Recordando el genocidio armenio.jpg|Bîranîn li [[Rosario]], [[Arjentîn]] Wêne:Armenian Genocide Memorial in Varna, Bulgaria.jpg|Bîranîn li [[Varna]], Bulgaristan Wêne:Mislata. Monument al genocidi armeni.jpg|Di sala 2010an de li [[Mislata]] (València) ya [[Spain|Spanyayê]] yekem bîrdariya qirkirina ermeniyan hate çêkirin. Bilindbûna peyker sê metre ye, li baxçeyên Sendra, li bajarê kevnar e. Wêne:ArlesMemorial.jpg|Werger - Ji bo bîranîna 1.500.000 ermenî, qurbaniyên jenosîda 1915an ku ji aliyê hikûmeta ciwanên tirk ve li Împeratoriya Osmanî hat kirin - ev bîrdarî li [[Arles]], [[Provence]], Fransa ye. Wêne:Temporary Memorial to the Armenian Genocide for the 94th Anniversary in CSUN.jpg|Ji bo salvegera 94an li [[California State University, Northridge|Zanîngeha Dewleta California, Northridge]] (2009) Wêne:ArmenianMartyrsMemorial above.jpg|Bîrdariya şehîdên ermenî - li jor dîmena li [[Chelmsford, Massachusetts]] Wêne:Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 03.jpg|Bîranîn li hewşa dêra [[St Sarkis, Kensington]], dêra ermenî ya herî kevin a [[Keyaniya Yekbûyî]] Wêne:Plaza Armenia.JPG| Xaçkevirê ermenî li Qada Ermenistanê li [[Montevideo]], [[Ûrûguay]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.armenian-genocide.org/memorials.html Enstîtuya Neteweyî ya Ermenîstanê: Bîranîna Qirkirina Ermeniyan] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Mîmarî li Ermenistanê]] [[Kategorî:Nîjadkujiya ermeniyan]] rvjsx2jr8lobrc908d5fngllcifm0ci 2007306 2007303 2026-05-06T02:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2007306 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} Eve lîsteya hin muzexane û nîşanên ku ji bo bîranîna [[Nîjadkujiya ermeniyan|qirkirina osmanî ya bi ser ermeniyan de]] û zêdetirî 1 milyon qurbaniyên wê hatine avakirin. Tirkiyê li dijî avakirina bîrdariyên nîjadkujiya ermeniyan kampanya dike. Di sala 1983an de, dîplomatê îsraêlî {{Girêdan|Alon Liel|he|אלון ליאל}} ragihand, ku nûnerê [[Wezareta karên derveyî ya Tirkiyeyê]] ji wî re gotibû ku “Tirkiye qebûl nake ku li Îsraêlê Bîrdariya Ermeniyan were avakirin. Çêkirina nîşaneke wisa dê têkiliyên her du welatan bixe xeterê û dibe ku wan ber bi noqteya bêvegerê ve biçe.”<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ben Aharon |pêşnav=Eldad |tarîx=2018 |sernav=Between Ankara and Jerusalem: the Armenian Genocide as a Zero-Sum Game in Israel's Foreign Policy (1980's–2010's) |kovar=Journal of Balkan and Near Eastern Studies |cild=20 |hejmar=5 |rr=459–476 |doi=10.1080/19448953.2018.1385932 }}</ref> == Lîste == Vaye lîsteya bîrdariyên herî giring ên cîhanê yên ku ji bo bîranîna qurbaniyên nîjadkujiya ermeniyan li [[Împeratoriya Osmanî]] (1915-1917). {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size:100%;width:100%" ! style="width:5em" |Wêne !Bîrdarî !Welat !Cih !Sala avakirinê |- |[[Wêne:Hushardzan_April_Tasněmēki-1.2.3_from_book.jpg|219x219px]] |[[Bîrdariya Huşartsan]] (bi tirkî: ''Taksim Ermeni Soykırımı Anıtı'') |[[Tirkiye]] |[[Qada Teqsîmê]], [[Qonstantîniye]], ji aliyê hêzên hevbend ve dagirkirî (bajarê îroyîn [[Stembol]], Tirkiye ) |1919–1922<ref>[http://blog.radikal.com.tr/Sayfa/gezi-parkina-hrant-dink-parki-adini-verelim-1915te-katledilen-ermenilerin-anisina-yapilmis-aniti-yeniden-dikelim-24665 Gezi Parkı'na Hrant Dink Parkı adını verelim, 1915'te katledilen Ermenilerin anısına yapılmış anıtı yeniden dikelim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102135217/http://blog.radikal.com.tr/Sayfa/gezi-parkina-hrant-dink-parki-adini-verelim-1915te-katledilen-ermenilerin-anisina-yapilmis-aniti-yeniden-dikelim-24665|date=2 November 2013}}. [[Radikal]]. Retrieved 26 June 2013</ref> |- |[[Wêne:Reloj_art_decó_en_Parque_México_2.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Meksîk]] |[[Meksîko]] |1930 |- |[[Wêne:Armenian_Catholicossate_of_Cilicia_-_Genocide_Memorial_chapel.jpg|200x200px]] |Dêrika bîranînê |[[Libnan]] |[[Katolîkata ermenî ya Kîlîkyayê]] li [[Entelyas]]ê ([[Libnan]]) |1938 |- |[[Wêne:Monumento_aos_Mártires_Armênios_2017_3.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Brezîl]] |[[São Paulo]] |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Armenian_Church,_Kolkata.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Hindistan]] |[[Kolkata]], [[Bengala Rojava]] |1965 |- |[[Wêne:Մայր_աթոռ136.JPG|150x150px]] |[[Xaçkevir]]ê bîranînê |Ermenistan |Dêra Etchmiadzin, Vagharshapat |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Watertown,_Massachusetts.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |Watertown, [[Massachusetts]] |1965 |- |[[Wêne:The_Armenian_Genocide_memorial_in_Bikfaya_(closer_angle).JPG|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |Libnan |Bikfaya |1965 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_-_Yerevan_(2903020364).jpg|150x150px]] |Tsitsernakaberd (Muzexane û enstîtuya nîjadkujiya ermeniyan) |Ermenistan |[[Êrîvan]] |1967 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial,_Montebello,_California.jpg|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Montebello |DYA |Montebello, [[Kalîforniya]] |1968 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Marseille (avenue du Prado) |[[Fransa]] |[[Marsîlya]] |1973<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=33 |sernav=Monument du Génocide |paşnavê-edîtor=acam-france.org |ziman=fr |roja-gihiştinê=2022-09-18 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303194435/http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=33 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_memorial_in_Saint_Sarkis_Cathedral,_Tehran.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Îran]] |Dêra Sensarkîs, [[Tehran]] |1973 |- |[[Wêne:Isfahan_Vank_Church_and_Museum_03.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Îran]] |[[Dêra Surp Ameraperkîç]] li Colfaya Nû ([[Îsfehan]]) |1975 |- |[[Wêne:Plaza_conmemorativa_del_genocidio,martires_armenios.JPG|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |Ûrûguay |Dêra Sen Nerses Shnorhali, [[Montevideo]] |1975<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.armenian-genocide.org/Memorial.116/current_category.74/memorials_detail.html |sernav=Memorial at Armenian Church of Montevideo, Uruguay |paşnavê-edîtor=armenian-genocide.org }}</ref> |- |[[Wêne:Armenian_Martyrs’_Monument,_Phoenix_Arizona,_USA.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |Wesley Bolin Memorial Plaza, [[Phoenix, Arizona|Phoenix, Arîzona]] |1978<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.commemoration.info/pages/entries/entries.php?post=n76 |sernav=What is the significance of Armenian Genocide Memorial Day? |malper=www.commemoration.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181004225946/http://www.commemoration.info/pages/entries/entries.php?post=n76 |roja-arşîvê=2018-10-04 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:Philadelphia_Museum_of_Art_-_Armenian_Genocide_memorial.jpg|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |[[Fîladelfiya]], [[Pensîlvanya]] |1980s<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.armenian-genocide.org/Memorial.136/current_category.75/offset.10/memorials_detail.html |sernav=Philadelphia, Pennsylvania, Armenian Genocide Memorial |malper=www.armenian-genocide.org }}</ref> |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Arjentîn]] |[[Buenos Aires]] |1983 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_in_Der_Zor,_Syria.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Sûrî]] |[[Dêrezûr]] |1990-2014 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Monument_in_Nicosia.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kîpros]] |[[Nîkosya]] |1990 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_memorial_in_Aleppo_Syria_at_the_Armenian_church_40_martyrs.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |Sûrî |Dêra Çil Şehîdan, [[Heleb]] |28 gulan 1991 |- |[[Wêne:Brussels_monument_to_the_Armenian_victims_1915_B.jpg|frameless|200x200px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Belçîka]] |Ixelles |1995 |- |[[Wêne:Mount_Davidson_cross.jpg|204x204px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li ser çiyayê Davidson |DYA |[[San Francisco]], [[Kalîforniya]] |1997 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Memorial_Montreal.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kanada]] |[https://maps.google.com/maps?q=montreal,+Canada&ie=UTF8&oe=UTF-8&client=firefox-a&om=1&z=16&ll=45.534401,-73.679638&spn=0.005817,0.021629&iwloc=addr Marcelin-Wilson Park], [[Montreal]], [[Quebec]] |1998 |- |[[Wêne:Armenian_Martyrs_Memorial_Providence_RI.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî |DYA |[[Providence, Rhode Island|Providence]], [[Rhode Island]] |1999 |- |[[Wêne:Memorial_Chapel_to_the_Armenian_Genocide_in_Margadeh_Syrian_desert.jpg|150x150px]] |Dêra Roja Jinûverabûna Pîroz<br /><br /><small>(cihê goreke bi kom li çola Sûriyê ya ku di destpêka salên 90an de hate dîtin)</small><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2008/12/07/magazine/07lives-t.html?_r=1 |sernav=Bones |paşnav=Balakian |pêşnav=Peter |tarîx=5 kanûna pêşîn 2008 |malper=[[The New York Times]] |roja-gihiştinê=26 nîsan 2009 }}</ref> |Sûrî |Gundê Margadeh |1999 |- |[[Wêne:Mother_Arising_Out_of_the_Ashes.jpg|274x274px]] |Peykerê bîranînê ''Mother Arising Out of the Ashes'' |Ermenistan |Parka bîranînê Tsitsernakaberd, Êrîvan |2002 |- |[[Wêne:Monument_Komitas_victime_Génocide_arménien_Paris_4.jpg|225x225px]] |Bîrdariya ji Père [[Komitas]] û qurbanên nîjadkujiya ermeniyan re |Fransa |Gulistana Êrevanê li Parîsê {{Girêdan|Jardin D'Erevan|hy|Կոմիտասի հուշարձան (Փարիզ)}}, [[Parîs]] |2003 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Marseille (avenue du 24 avril 1915) |Fransa |[[Marsîlya]] |2006<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=28 |sernav=Mémorial du Génocide |paşnavê-edîtor=acam-france.org |ziman=fr |roja-gihiştinê=2022-09-18 |roja-arşîvê=2014-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312212933/http://www.acam-france.org/contacts/contact_lieu.php?cle=28 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cdca.asso.fr/s/detail.php?r=8&id=306 |sernav=Marseille : pose de la première pierre du Mémorial du génocide arménien |tarîx=22 nîsan 2005 |paşnavê-edîtor=Comité de Défense de la Cause Arménienne |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140312213232/http://www.cdca.asso.fr/s/detail.php?r=8&id=306 |roja-arşîvê=12 adar 2014 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |[[Wêne:ArmMartyrsMemorial_Chelmsford.jpg|150x150px]] |Bîrdariya pakrewanên ermenî li dêra ortodoks a ermenî ya Saints Vartanantz |DYA |[[Chelmsford]], [[Massachusetts]] |2005 |- |[[Wêne:Bremen_khatchkar_20150315_bg_2.jpg|226x226px]] |[[Xaçkevirê bîranînê li parka Nelson-Mandela |Almanya |[[Bremen]] |2005 |- | |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Lyonê |Fransa |[[Liyon]] |2006 |- |[[Wêne:Larnaca_01-2017_img12_Armenian_Genocide_Memorial.jpg|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |[[Kîpros]] |[[Larnaka]] |2008 |- |[[Wêne:Armenian_Heritage_Park.jpg|150x150px]] |Parka Bîranîna Ermeniyan |DYA |[[Boston, Massachusetts|Boston]], [[Massachusetts]] |2012 |- |[[Wêne:Genocide_memorial_in_Almelo_1.JPG|150x150px]] |Bîrdariya Jenosîdê |[[Holenda]] |[[Almelo]] |2014 |- |[[Wêne:Armenian_Genocide_Monument-Fresno_State.jpg|150x150px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan |DYA |[[California State University]], [[Fresno]], [[Kalîforniya]] |2015 |- |[[Wêne:Dublin_Khachkar.jpg|alt=|267x267px]] |Xaçkevirê bîranînê yê nîjadkujiya ermeniyan di sala 1915an de |[[Îrlenda]] |[https://christchurchcathedral.ie/ Christ Church Cathedral Dublin, Ireland] |2015<ref>{{Jêder-malper |url=https://dublin.anglican.org/news/2015/12/Armenian-Memorial-Dedicated-at-Christ-Church-Cathedral-Dublin |sernav=Armenian Memorial Dedicated at Christ Church Cathedral, Dublin |malper=Diocese of Dublin & Glendalough |roja-gihiştinê=2019-09-03 }}</ref> |- |[[Wêne:Armeense_kruissteen_-_Mechelen_10-4-2018_15-01-09.jpg|frameless|225x225px]] |Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Mechelenê |[[Belçîka]] |[[Mechelen]] |2015 |- | |[http://armenianmemorial.co.il/en_US/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206212004/http://armenianmemorial.co.il/en_US/ |date=2021-12-06 }} |Îsraêl |[[Petah Tikva]] |2019 |- |} * [[Xaçkevir]]ê bîranînê li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li [[Bzoummar]], [[Libnan]] (1960) * Bîrdariya Qirkirina Ermeniyan li [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] (1985) * Alîkarî li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li Bzoummar, Libnan (1993) * ''[[:nl:Armeens monument (Assen)|Monumenta Ermenî]]'' li goristana De Boskamp, [[Assen]], Hollanda (24 Avrêl 2001) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li [[Roma]], [[Îtalya]] (2006) * Bîranîna Qirkirina Wales li [[Kardîf]], [[Wêls]], (2007) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Mislata, València, Spanya (2010) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Dêra Saint Abgar, Scottsdale, [[Arîzona]] (2011) <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.1in.am/arm/world_wusa_15094.html |sernav=Հայոց ցեղասպանության հուշարձան' ԱՄՆ Արիզոնա նահանգում |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120322080059/http://www.1in.am/arm/world_wusa_15094.html |roja-arşîvê=22 adar 2012 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Petržalka, [[Bratîslava|Bratislava]], [[Slovakya]] (2011) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Košice, [[Slovakya]] (2016) * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li Décines-Charpieuat, Rue du 24 Avril 1915 li Décines-Charpieu, [[Fransa]] * Bîrdariya Qirkirina Ermeniyan, Parka Paul Mistral, [[Grenoble]], [[Fransa]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Rue du Génocide Arménien, Chasse-sur-Rhône, Auvergne-Rhône-Alpes, [[Fransa]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Yewnan û Suryaniyan, Parka Bîranînê, [[Berlîn]], [[Almanya]] * Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan, Kolana Nairyan, Seven, Ermenistan * Xaçkevirê bîranîna li Nîmes, Fransa (2022) <ref>{{Jêder-malper |url=https://armenpress.am/eng/news/1081172.html |sernav=Square in Nimes, France renamed in honor of Armenian Genocide victims |malper=armenpress.am }}</ref> == Galerî == <gallery> Wêne:Armenian Catholicossate of Cilicia - Genocide Memorial chapel - survivor bones.jpg|Di hundirê kelepora bîranînê de li Antelyas: termên qurbaniyan ji biyabana Sûriyê hatin derxistin Wêne:Memorial khatchkar to the Armenian Genocide at the Armenian Catholic Patriarchate in Bzoummar, Lebanon.JPG|Xaçkevirê bîranînê li Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk li Bzoummar, Libnan (1960) Wêne:Armenian Cathedral Deir Ez Zor.jpg|Bîranîn li Kompleksa Qirkirinê ya li [[Dêrezûr]]a Sûriyê. (1991) Wêne:Armenian Genocide Museum in Der Zor Syria.jpg|Muzexaneya Qirkirina Ermeniyan li Dêrezûrê, Sûrî. Wêne:Armenian Genocide memorial at the Armenian Catholic Patriarchate in Bzoummar, Lebanon.JPG|[[Patrîkxaneya Ermenî ya Katolîk]] li [[Bzoummar]], Lubnan (1993) Wêne:Armenian Genocide memorial in Grenoble (Isère, France).jpg|Xaçkevirê bîranînê li [[Grenoble]], Fransa (1999) Wêne:Armenian Genocide memorial at St Marys Armenian Apostolic Church in Glendale.jpg|Xaçkevirê bîranînê li Dêra Apostolîk a Ermenî ya Saint Mary li [[Glendale, California|Glendale]], [[Kalîforniya]] (2000) Wêne:Romans-sur-Isère (Drôme, France).jpg|Bîrdariya nîjadkujiya ermeniyan li [[Romans-sur-Isère]], Fransa Wêne:Armenian Genocide Memorial, Burgas, Bulgaria.jpg|Bîranîn li [[Burgas]]ê, [[Bulgaristan]] Wêne:Khatchkar Memorial to the Armenian Genocide in Whitinsville.jpg|[[Xaçkevir]]ê bîranînê li [[Whitinsville, Massachusetts]] Wêne:Armenian Genocide Memorial.jpg| Xaçkevirê bîranînê li [[Boca Raton]], [[Florîda]] Wêne:Recordando el genocidio armenio.jpg|Bîranîn li [[Rosario]], [[Arjentîn]] Wêne:Armenian Genocide Memorial in Varna, Bulgaria.jpg|Bîranîn li [[Varna]], Bulgaristan Wêne:Mislata. Monument al genocidi armeni.jpg|Di sala 2010an de li [[Mislata]] (València) ya [[Spain|Spanyayê]] yekem bîrdariya qirkirina ermeniyan hate çêkirin. Bilindbûna peyker sê metre ye, li baxçeyên Sendra, li bajarê kevnar e. Wêne:ArlesMemorial.jpg|Werger - Ji bo bîranîna 1.500.000 ermenî, qurbaniyên jenosîda 1915an ku ji aliyê hikûmeta ciwanên tirk ve li Împeratoriya Osmanî hat kirin - ev bîrdarî li [[Arles]], [[Provence]], Fransa ye. Wêne:Temporary Memorial to the Armenian Genocide for the 94th Anniversary in CSUN.jpg|Ji bo salvegera 94an li [[California State University, Northridge|Zanîngeha Dewleta California, Northridge]] (2009) Wêne:ArmenianMartyrsMemorial above.jpg|Bîrdariya şehîdên ermenî - li jor dîmena li [[Chelmsford, Massachusetts]] Wêne:Armenian Genocide memorial, St Sarkis Armenian Church, London 03.jpg|Bîranîn li hewşa dêra [[St Sarkis, Kensington]], dêra ermenî ya herî kevin a [[Keyaniya Yekbûyî]] Wêne:Plaza Armenia.JPG| Xaçkevirê ermenî li Qada Ermenistanê li [[Montevideo]], [[Ûrûguay]] </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.armenian-genocide.org/memorials.html Enstîtuya Neteweyî ya Ermenîstanê: Bîranîna Qirkirina Ermeniyan] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Mîmarî li Ermenistanê]] [[Kategorî:Nîjadkujiya ermeniyan]] lcpcqwf66qb5jpios7qxl4hne1vvq8l 0 138932 2007307 1747339 2026-05-06T04:55:01Z ~2026-27279-00 152065 2007307 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Amerîkayê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvaneke. == Jiyana wî == Huda li Marokoyê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera Kuweyt, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 87qd827e1qmuwoqjdaklyapjycqj9oh 2007308 2007307 2026-05-06T04:55:55Z ~2026-27279-00 152065 /* Jiyana wî */ 2007308 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Amerîkayê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvaneke. == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] bt6z3rer6ekf8jzo0zh3nfg382ck529 2007309 2007308 2026-05-06T05:50:30Z Penaber49 39672 /* */ 2007309 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Amerîkayê]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin. == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 8u5rp90fsu9z3p11ey9z7goqsh1do2h 2007310 2007309 2026-05-06T05:52:15Z Penaber49 39672 /* */ 2007310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin. == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] sai5zo7o4ajlg2kem35x98hjk7shit3 2007311 2007310 2026-05-06T05:52:35Z Penaber49 39672 2007311 wikitext text/x-wiki '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin. == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] caed6ebgqcam71sv7cwdanhi2nsun55 2007312 2007311 2026-05-06T05:52:55Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2007311|2007311]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2007312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin. == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] sai5zo7o4ajlg2kem35x98hjk7shit3 2007313 2007312 2026-05-06T05:54:42Z Penaber49 39672 2007313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû.Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû.Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ns8upsh007t7x163j1jo1gy5qlu5rf4 2007314 2007313 2026-05-06T05:55:10Z Penaber49 39672 2007314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li Amerîkayê jidayikbû .Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bû, di navbera, Înglistan û Amerîkayê de bi cih bû. Di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwend. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] m6vzayds0jbrfwjd2gpc6yj4m9p8rgq 2007315 2007314 2026-05-06T05:58:42Z Penaber49 39672 2007315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li Morokoyê jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] fhafre56c3h8iosm4rnhliqokwvfjvi 2007317 2007315 2026-05-06T05:59:19Z Penaber49 39672 2007317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya morokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a Razzia ya 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 5jz506y1ullv608a8v2679fjm2e5mb0 2007319 2007317 2026-05-06T05:59:52Z Penaber49 39672 2007319 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 7ajbsrjt2bkws734o9h9pn8i9clv05c 2007321 2007319 2026-05-06T06:01:53Z Penaber49 39672 /* */ 2007321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Houda Majd, WADA7, Jun 25, 2022.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Moroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 3parf8w3b2an2iv6n8o64xh22wzhxnj 2007322 2007321 2026-05-06T06:02:06Z Penaber49 39672 /* */ 2007322 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Houda Majd, WADA7, Jun 25, 2022.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Maroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ncvea0rz8q7bvlwcjoq8oy1vdywjqbc 2007323 2007322 2026-05-06T06:03:33Z Penaber49 39672 2007323 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Houda Majd, WADA7, Jun 25, 2022.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Maroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] h2owc40gbcsmqh0o48aq8vdk1ixgkcj 2007324 2007323 2026-05-06T06:03:55Z Penaber49 39672 2007324 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Houda Majd, WADA7, Jun 25, 2022.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Maroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko|Marokoyê]] jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gmpm69yg3kc3pofdyw2j5wuwjy5vih5 2007334 2007324 2026-05-06T06:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2007334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | wêne = Houda Majd, WADA7, Jun 25, 2022.jpg | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Maroko]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = | hevwelatî = | pîşe = [[Lîstikvan]] | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = | salên_çalak = | xebatên_navdar = | xebat = | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Houda Majd''' (jdb.1988-) lîstikvan, model û pêşbirka bedewiyê ya marokoyî ye ku bi rola xwe ya wekê "Salwa" di fîlma dirêj a ''Razzia'' ya sala 2017an de hatiye naskirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.famousbirthdays.com/people/houda-majd.html |sernav=Houda Majd |malper=Famous Birthdays |roja-gihiştinê=2026-05-06 |ziman=en}}</ref> == Jiyana wî == Huda li [[Maroko]]yê jidayik bûye. Ji ber karê bavê xwe piraniya salên zarokatiya xwe di geştê de derbas bûye û temenê zarokatiyê wê di navbera, Înglistan û Amerîkayê de derbas dibe. Wê di beşa Rêveberiya Pergalên Agahdariyê de xwendiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 0oqz117ah9i0cohjwxrjnkoaggphuq1 0 139245 2007384 1826800 2026-05-06T09:00:26Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2007384 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Şervanên komeke xweparastinê li bajarokê Qeretepe yê Tirkmenên Şîe }} '''Nîjadkujiya Tirkmenên Iraqê''' zincîreyek ji kuştin, destavêtin, îdamkirin, dersînorkirin û kolekirina [[Tirkmenên iraqê|Tirkmenên Iraqê]] ji alîyê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] ve bû. Ji dema ku DAIŞê axa Tirkmenên Iraqê girt dest pê kir heta ku hemû axa xwe li Iraqê ji dest dan. Di sala 2017’an de zilma DAIŞ’ê ya li ser Tirkmenên Iraqê bi awayekî fermî weke jenosîd hat qebûlkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/البرلمان-العراقي-يعتبر-جرائم-داعش-بحق-التركمان-إبادة-جماعية/865821 |sernav=البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/200720174-amp |sernav=Iraqi parliament recognizes ISIS persecution of Turkmen as genocide |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> û di sala 2018an de koletiya seksî ya keç û jinên tirkmen ên Iraqê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve hat naskirin.<ref name="McKay2021">{{Jêder-malper |url=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/ |sernav=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About |paşnav=McKay |pêşnav=Hollie |tarîx=2021-03-05 |malper=New Lines Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kirkuknow.com/en/news/64788 |sernav=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS |malper=Kirkuknow |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> == Paşperdeh == === Tirkmenên Iraqê === Tirkmenên Iraqê sêyem koma etnîkî ya Iraqê ye. Ew [[Gelên tirkî|gelê tirk]] in û li başûr bi [[ereb]]an û li bakur jî [[kurd]]an dorpêç kirine.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Ew hema hema wekhev di navbera [[Sunîtî|Sunnî]] û [[Şiîtî|Şîa]] û hindikahiyek piçûk a [[Xiristiyanî|Xristiyan]] de dabeş bûne ku di çewsandina wan de rolek mezin lîstiye. Tirkmenên sunnî û şîe jî rastî zilmê hatin.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Di êrîşa hezîrana 2014'an de li Bakurê Iraqê, DAIŞ'ê gelek herêmên ku piraniya wan Tirkmen in an jî nifûsa wan a girîng a Tirkmenan in, weke [[Mûsil]], [[Telefer (qeza)|Telefer]], [[Tikrît]] û hin deverên parêzgehên [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûk]] û [[Diyale (parêzgeh)|Diyalayê]] girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27979095 |sernav=Iraq crisis: Where next in the struggle for the country? |paşnav=Urban |pêşnav=Mark |tarîx=23 hezîran 2014 |xebat=BBC News }}</ref> == Komkujî == Di hezîrana 2014an de, dema ku artêşa DAIŞê yekemcar Telafer girtibû, 1300 Tirkmenên Iraqî, derdora 700 mêr, 470 jin û 130 zarok revandin. ITF diyar kir ku tenê 42 ji 1,300 vegeriyane, yên mayî careke din nayên dîtin.<ref name=":5"/> Malên Tirkmenan hatin şewitandin, dewarên cotkarên Tirkmen hatin dizîn û gelek kes neçar man koç bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17346 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Îlona 2014an de herî kêm 350,000 Tirkmen ku piraniya wan ji Telaferê ne, koçber bûn. Ew di bin xetera birçîbûnê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2014/09/21/turkmen-refugees-in-danger-of-starvation-turkmen-mp |sernav=Turkmen refugees in danger of starvation: Turkmen MP |paşnav=AA |tarîx=2014-09-21 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gorî niştecih û çalakvanên xwecihî, ji dema êrîşan ve, dora 90 ji sedî ji Tirkmenên Talafer reviyane.<ref name=":142">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/06/27/iraq-isis-kidnaps-shia-turkmen-destroys-shrines |sernav=Iraq: ISIS Kidnaps Shia Turkmen, Destroys Shrines |tarîx=2014-06-27 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Wezîrê berê yê Mafên Mirovan ê Iraqê û Berdevkê Weqfa Rizgarkirina Tirkmenan Mehdî El Beyatî îdia kir ku hejmara penaberên tirkmen di Sibata 2017an de gihîştiye 600 hezarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future |sernav=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future |paşnav=Shams |pêşnav=Alex |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Mehdî El-Beyatî her wiha îdia kir ku binesaziya her herêmeke Tirkmenan ji aliyê DAIŞê ve zirareke mezin dîtiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 9’ê hezîranê de 15 girtiyên Tirkmen ên ji Talaferê li Mûsilê ji aliyê çeteyên DAIŞ’ê ve hatin kuştin. Piştî teqîna mizgefteke Şîa ya li heman bajarokî, gelek kes ji bajêr reviyan û 9 penaber hatin kuştin.<ref name=":0">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> 65 zarokên êzdî û tirkmen ên li Mûsilê di sêwîxaneyekê de mane û ji ber şahidiya kuştina dê û bavên xwe bûne travma. Hin ji van zarokan rastî îstîsmara zayendî hatin.<ref name=":22">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di 16ê hezîrana 2014an de DAIŞê herî kêm 40 tirkmen ji 4 cihên cuda (Çerdaxlî, Qerenaz, Beşîr, Biravçî) û hemû li nêzîkî bajarê Kerkûkê qetil kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/shiite-villagers-describe-massacre-in-northern-iraq/2014/06/23/278b0fb2-76c8-4796-83f7-840c277e93d8_story.html |sernav=Shiite villagers describe "massacre" in northern Iraq |tarîx=16 hezîran 2014 |rojname=[[The Washington Post]] }}</ref><ref name=":0"/> DAIŞ jî dîsa bi wê yekê hat tawanbarkirin ku tirkmenan ji ber etnîsîteya wan kiriye armanc.<ref name="us.gov.krd">{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491 |sernav=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing |tarîx=2014-09-02 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Piştî rojekê 52 Tirkmenên din li Beşîr hatin kuştin û li gorî welatiyên herêmê ev komkujî ji aliyê etnîkî ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gppi.net/2017/08/30/iraq-after-isil-kirkuk |sernav=Iraq after ISIL: Kirkuk |paşnav=Institute (GPPi) |pêşnav=Global Public Policy |malper=www.gppi.net |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di 18’ê hezîranê de û di navbera 20 û 21’ê Hezîranê de careke din heman cihî 5 û piştre jî 17 sivîl hatin qetilkirin.<ref name=":12">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Report on Human Rights in Iraq: January-June 2014 |url=https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |kovar=UNAMI Human Rights Office/OHCHR |access-date=2023-08-12 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130025615/https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |url-status=dead }}</ref> Piştre li Beşîrê 700 Tirkmen hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/women-and-children-among-massacred-iraqi-turkmen/127217 |sernav=Women and children among massacred Iraqi Turkmen |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Hezîrana 2014an de DAIŞê 26 tirkmen ji gundê El-Şemsiyet revandin.<ref name=":02">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> Di heman mehê de, Tirkmenên Şîa piştî gefên DAIŞê ji El-Kibba û Şerîxan reviyan.<ref name=":82">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17270 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Minorities Face Discrimination And Violence In ISIS-controlled Areas. |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Gelek şêniyên Tirkmen ên gundên Talafer, Beşîr, Biravçî û Karanazê jî piştî ku nameyên zêde ji çeteyan wergirtin, reviyan.<ref name=":92">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 18ê hezîranê de di encama şer û pevçûnên di navbera DAIŞê û hêzên bejayî yên Iraqê de di navbera bajarokên Amirlî û Tûzê de, herî kêm 20 welatiyên tirkmen hatin kuştin.<ref name=":12"/> Di dema dorpêça Amirliyê de ji ber şert û mercên giran 150 kesan jiyana xwe ji dest dan, ji wan 50 zarok û 10 jî nû ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkmen.nl/1A_Others/zabe1.pdf |sernav=Turkmens of Iraq: The Third Ethnic Component of Iraq |tarîx=2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Piştî ku Amirli di sala 2014'an de ket, ceyran, xwarin û ava bajêr qut bû. Beriya gihandina alîkariyên mirovî, di nav de jinên ducanî jî di nav de bi dehan kesan jiyana xwe ji dest dan. Li Karanaz, Çardaghli û Biravçiyê mal û dibistan, mizgeft hatin şewitandin.<ref name=":73">{{Jêder-malper |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?client=ms-google-coop&q=cache:WioT2TDKz6QJ:https://unpo.org/article/17346&cx=003303006628335310519:hnta4fkjqgo |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=webcache.googleusercontent.com |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 23ê hezîranê de DAIŞê herî kêm 75 tirkmen ji herêmên Guba, Şrîxan û Telaferê revandin. Tenê 2 cenaze, li geliyek li bakurê Gubayê hatin dîtin. Bi îhtimaleke mezin hatin îdamkirin. 950 malbatên Tirkmen piştî ku DAIŞ’ê daxwaz ji wan kir ku ji herêmê derkevin, reviyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities |sernav=Iraq: ISIS Abducting, Killing, Expelling Minorities |tarîx=2014-07-19 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> Di 7'ê tebaxê de 100 Tirkmen li Şengalê hatin îdamkirin.<ref name=":2">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di navbera hezîran û cotmeha 2014an de li Mûsilê 30 hezar kes ji pêkhateyên cuda, di nav wan de Tirkmen, ji aliyê DAIŞê ve hatin girtin.<ref name=":13"/> Tê texmînkirin ku bi giştî 600 jinên Tirkmen ji aliyê DAIŞ’ê ve hatine girtin û weke koleyên seksê hatine bikaranîn. Nêzîkî 400-500 ji wan şandin girtîgehên demkî yên DAIŞê li Sûriyê. Di sibata 2018’an de komek jin li ber Ofîsa Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya li Kerkûkê xwepêşandanek li dar xistibû. Wan tabelayan hildan û daxwaz ji hikûmeta Iraqê kirin ku tiştekî bike ji bo vegerandina derdora 450 jinên tirkmen ên winda, tevî ku xwepêşandan hat paşguhkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqis-rally-to-free-abducted-turkmen-women-in-syria/2131383 |sernav=Iraqis rally to free abducted Turkmen women in Syria |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref>Serokê ITF'ê Hasan Turan ditirse ku ger jinên Tirkmen vegerin, wê bibin qurbaniyên namûsê ji aliyê malbatên xwe ve. Wî got ku "Gelek keç dê venegerin, û ez tenê hêvî dikim ku malbatên wan dîsa jî wan qebûl bikin ger vegerin. Ew mexdûr in." Paşê di sala 2018an de Neteweyên Yekbûyî dawî li koletiya zayendî ya jinên Tirkmen nas kir.<ref name="McKay2021"/><ref name=":5"/> Jineke Tirkmen a ku navê wî nehat zanîn, ji bajarokê El-Alamê yê nêzîkî Tikrîtê, ku ji destê DAIŞê rizgar bû, ji BBC Tirkî re ragihand ku DAIŞê keçên tenê ji jinên zewicî veqetandin û li ber çavê her kesî dest bi tecawizkirina keçên bêkes kirin. DAIŞê her wiha destdirêjî li mamosteya Tirkmenî ya bajêr kir ku di encamê de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41594012 |sernav=Iraqi Turkmen woman recalls horrors of IS captivity |tarîx=2017-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Hin rêxistinên Tirkmenên iraqî û mafên mirovan diyar kirin ku jenosîda Dewleta Îslamî ya li ser Tirkmenên Iraqê ji ber Dij-Tirkîzmê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230214045725/https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |roja-arşîvê=2023-02-14 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230125123650/https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |roja-arşîvê=2023-01-25 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Zarok jî bi gelemperî ji ber sedemên perwerdehiyê bûne qurbaniyên revandinê. Li Nînewayê di 13ê adarê de, 25 zarokên tirkmen ên di navbera 10 û 17 salî de ji sêwîxaneya Bara'am hatin revandin û şandin kampên perwerdekirina zarokan li Telaferê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/5885c1694.html |sernav=Refworld {{!}} Report on the Protection of Civilians in the Armed Conflict in Iraq: 1 November 2015 – 30 September 2016 |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di meha adarê de, goreke komî ya 16 tirkmen li Beşîr a girêdayî Kerkûkê hatibû dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/03/15/mass-grave-of-turkmen-fighters-killed-by-isis-discovered-near-kirkuk |sernav=Mass grave of Turkmen fighters killed by ISIS discovered near Kirkuk |paşnav=Agency |pêşnav=Anadolu |tarîx=2015-03-15 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Dîsa di meha adarê de DAIŞ’ê 9 jinebiyên tirkmen ên li Qera Quyan a Nînowayê ku hevjînên wan ji aliyê çeteyan ve hatibûn kuştin, îdam kirin. Sedema îdamkirina wan redkirina zewaca bi çekdarên DAIŞê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqbodycount.org/database/incidents/d11681 |sernav=d11681 :: Mar 13: Nine widows killed in Qara Quean village, Ninewa :: Iraq Body Count |malper=www.iraqbodycount.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Li gundê Biravcilî jî çeteyên DAIŞ’ê 2 tirkmen revandin û 23 welatiyên gund qetil kirin. Li Guba û Şrîxanê 60 xort û mêrên tirkmen hatin revandin. Di heman mehê de ciwanê tirkmen ê bi navê Erhan Camci li Kerkûkê ji mala wî hat revandin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tebaxa 2015an de 700 tirkmenên ku wek murtedî hatibûn kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/18464 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: ISIS Massacre in Mosul Goes Unnoticed by the International Community |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Di sala 2015an de bi otomobîleke bombekirî ya DAIŞê li parêzgeha Selahedînê 40 tirkmen hatibûn kuştin. ITF'ê diyar kir ku êrîşên çeteyên DAIŞ'ê yên li dijî Tirkmenên Iraqê kampanyayeke stratejîk a paqijkirina etnîkî ye.<ref name="dailysabah.com">{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> 540 sivîlên tirkmen ên ji Telaferê dîsa di destê DAIŞ’ê de 125 jin winda bûn û tenê 22 ji wan dîsa hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-turkmen-women-enslaved-tragedy |sernav=The untold tragedy of Iraq's Turkmen women abducted by Islamic State |malper=Middle East Eye |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Taza Xurmatû di 8’ê Adarê de bi çekên kîmyewî êrîş pêk hat û di encamê de 3 kes mirin û 1500 kes jî birîndar bûn. 25 hezar kes ji bajêr reviyan. Di heman salê de gundê Beşîr jî bi çekên kîmyewî êrîş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/daesh-shells-turkmen-village-with-chemical-weapons-/565933 |sernav=Daesh shells Turkmen village with chemical weapons |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19022 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Inside Taza Village after the Chemical Attacks |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> 90% ji Beşîr di dema vegerandina wê de di sala 2016 de, di nav de 250 xanî, wêran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqi-turkmen-village-struggles-after-expulsion-of-daesh/570778 |sernav=Iraqi Turkmen village struggles after expulsion of Daesh |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gundê Beşîr ê tirkmenan 9 jin hatin revandin, rastî destavêtinê hatin û li ber çavên gel li lampeyan hatin daliqandin. Li heman gundî keçeke 12 salî rastî tecawiza komî hat û li stûna ceyranê hat daliqandin. Dema şêniyên Tirkmen xwestin cenazeyê wê bînin, 15 zilam bi guleyên sekvanên DAIŞ'ê hatin kuştin. Piştî hilweşîna Tûzxurmatû ya di Hezîranê de jî bûyerên destavêtinê hatin tomarkirin.<ref name="Puttick2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Puttick |pêşnav=Miriam |tarîx=2015 |sernav=No Place to Turn: Violence against women in the Iraq conflict |url=https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2015/10/ceasefire-report-no-place-to-turn.pdf |kovar=CESAFIRE center for civilian rights |via=Minority Rights Group International }}</ref> Di Çile de goreke komî li Reşîdiya, li nêzîkî Mûsilê, ji aliyê Hêzên Çekdar ên Iraqî ve hat dîtin. Gora 27 mêr û xortên tirkmen ên hatin qetilkirin e. Di laşê wan de şopên îşkenceyê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |sernav=Army forces find mass grave containing remains of 27 Turkmens near Mosul |tarîx=2017-01-29 |malper=Iraqi News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2017-01-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017’an de hejmara jin, keç û zarokên Tirkmen ên winda bûne hezar û 200’î.<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di sala 2018an de hezar û 300 tirkmen winda bûn.<ref>https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf</ref> == Wêrankirina mîrasî == DAIŞ berpirsyar e ji wêrankirina avahiyên dîrokî ku girîng bûn bo tirkmenen iraqê. Gelek mizgeftên sed salî, çi Sunnî û çi Şîa, û her wiha pirtûkxane hatin wêrankirin. Pirtûkxaneya herî kevn a Telaferê hat teqandin û pirtûkxaneyeke din a ku zêdetirî 1500 pirtûkên dîrokî li Diyala tê de hene, hat hilweşandin. Di nav berhemên wêrankirî de, Tirbeya Yehya Ebû el-Qasim (di sala 1293an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mezara Îmam Ewn Eldîn (di sala 1248an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), mezargeha Qadib El-Ban Mûsil (ji aliyê Atabegên Mûsilê ve hatiye avakirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mizgefta El-Îmam Muhsîn (ji aliyê Selçûqiyan ve hatiye avakirin, di sala 2015’an de zirareke mezin dîtiye), Mizgefta Mezin a El-Nûrî (di sala 1172’an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin. , di sala 2017an de hatiye rûxandin), Mizgefta Îmam el-Baher (di sala 1259an de hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), û Mizgefta Paşa (di sala 1881an de ji aliyê Osmaniyan ve hatiye çêkirin, hatiye rûxandin).<ref name=":132">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dijminî li hemberê tirkan]] 41ewsdtchr6rb4bhm8v76gwj5dompx6 2007385 2007384 2026-05-06T09:00:29Z KiranBOT 89094 şopandina AMP ji URLan hate rakirin ([[:m:User:KiranBOT/AMP|hûrgulî]]) ([[User talk:Usernamekiran|çewtiyek rapor bike]]) v2.2.9s 2007385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Şervanên komeke xweparastinê li bajarokê Qeretepe yê Tirkmenên Şîe }} '''Nîjadkujiya Tirkmenên Iraqê''' zincîreyek ji kuştin, destavêtin, îdamkirin, dersînorkirin û kolekirina [[Tirkmenên iraqê|Tirkmenên Iraqê]] ji alîyê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] ve bû. Ji dema ku DAIŞê axa Tirkmenên Iraqê girt dest pê kir heta ku hemû axa xwe li Iraqê ji dest dan. Di sala 2017’an de zilma DAIŞ’ê ya li ser Tirkmenên Iraqê bi awayekî fermî weke jenosîd hat qebûlkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/البرلمان-العراقي-يعتبر-جرائم-داعش-بحق-التركمان-إبادة-جماعية/865821 |sernav=البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/200720174 |sernav=Iraqi parliament recognizes ISIS persecution of Turkmen as genocide |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> û di sala 2018an de koletiya seksî ya keç û jinên tirkmen ên Iraqê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve hat naskirin.<ref name="McKay2021">{{Jêder-malper |url=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/ |sernav=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About |paşnav=McKay |pêşnav=Hollie |tarîx=2021-03-05 |malper=New Lines Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kirkuknow.com/en/news/64788 |sernav=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS |malper=Kirkuknow |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> == Paşperdeh == === Tirkmenên Iraqê === Tirkmenên Iraqê sêyem koma etnîkî ya Iraqê ye. Ew [[Gelên tirkî|gelê tirk]] in û li başûr bi [[ereb]]an û li bakur jî [[kurd]]an dorpêç kirine.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Ew hema hema wekhev di navbera [[Sunîtî|Sunnî]] û [[Şiîtî|Şîa]] û hindikahiyek piçûk a [[Xiristiyanî|Xristiyan]] de dabeş bûne ku di çewsandina wan de rolek mezin lîstiye. Tirkmenên sunnî û şîe jî rastî zilmê hatin.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Di êrîşa hezîrana 2014'an de li Bakurê Iraqê, DAIŞ'ê gelek herêmên ku piraniya wan Tirkmen in an jî nifûsa wan a girîng a Tirkmenan in, weke [[Mûsil]], [[Telefer (qeza)|Telefer]], [[Tikrît]] û hin deverên parêzgehên [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûk]] û [[Diyale (parêzgeh)|Diyalayê]] girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27979095 |sernav=Iraq crisis: Where next in the struggle for the country? |paşnav=Urban |pêşnav=Mark |tarîx=23 hezîran 2014 |xebat=BBC News }}</ref> == Komkujî == Di hezîrana 2014an de, dema ku artêşa DAIŞê yekemcar Telafer girtibû, 1300 Tirkmenên Iraqî, derdora 700 mêr, 470 jin û 130 zarok revandin. ITF diyar kir ku tenê 42 ji 1,300 vegeriyane, yên mayî careke din nayên dîtin.<ref name=":5"/> Malên Tirkmenan hatin şewitandin, dewarên cotkarên Tirkmen hatin dizîn û gelek kes neçar man koç bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17346 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Îlona 2014an de herî kêm 350,000 Tirkmen ku piraniya wan ji Telaferê ne, koçber bûn. Ew di bin xetera birçîbûnê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2014/09/21/turkmen-refugees-in-danger-of-starvation-turkmen-mp |sernav=Turkmen refugees in danger of starvation: Turkmen MP |paşnav=AA |tarîx=2014-09-21 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gorî niştecih û çalakvanên xwecihî, ji dema êrîşan ve, dora 90 ji sedî ji Tirkmenên Talafer reviyane.<ref name=":142">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/06/27/iraq-isis-kidnaps-shia-turkmen-destroys-shrines |sernav=Iraq: ISIS Kidnaps Shia Turkmen, Destroys Shrines |tarîx=2014-06-27 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Wezîrê berê yê Mafên Mirovan ê Iraqê û Berdevkê Weqfa Rizgarkirina Tirkmenan Mehdî El Beyatî îdia kir ku hejmara penaberên tirkmen di Sibata 2017an de gihîştiye 600 hezarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future |sernav=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future |paşnav=Shams |pêşnav=Alex |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Mehdî El-Beyatî her wiha îdia kir ku binesaziya her herêmeke Tirkmenan ji aliyê DAIŞê ve zirareke mezin dîtiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 9’ê hezîranê de 15 girtiyên Tirkmen ên ji Talaferê li Mûsilê ji aliyê çeteyên DAIŞ’ê ve hatin kuştin. Piştî teqîna mizgefteke Şîa ya li heman bajarokî, gelek kes ji bajêr reviyan û 9 penaber hatin kuştin.<ref name=":0">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> 65 zarokên êzdî û tirkmen ên li Mûsilê di sêwîxaneyekê de mane û ji ber şahidiya kuştina dê û bavên xwe bûne travma. Hin ji van zarokan rastî îstîsmara zayendî hatin.<ref name=":22">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di 16ê hezîrana 2014an de DAIŞê herî kêm 40 tirkmen ji 4 cihên cuda (Çerdaxlî, Qerenaz, Beşîr, Biravçî) û hemû li nêzîkî bajarê Kerkûkê qetil kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/shiite-villagers-describe-massacre-in-northern-iraq/2014/06/23/278b0fb2-76c8-4796-83f7-840c277e93d8_story.html |sernav=Shiite villagers describe "massacre" in northern Iraq |tarîx=16 hezîran 2014 |rojname=[[The Washington Post]] }}</ref><ref name=":0"/> DAIŞ jî dîsa bi wê yekê hat tawanbarkirin ku tirkmenan ji ber etnîsîteya wan kiriye armanc.<ref name="us.gov.krd">{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491 |sernav=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing |tarîx=2014-09-02 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Piştî rojekê 52 Tirkmenên din li Beşîr hatin kuştin û li gorî welatiyên herêmê ev komkujî ji aliyê etnîkî ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gppi.net/2017/08/30/iraq-after-isil-kirkuk |sernav=Iraq after ISIL: Kirkuk |paşnav=Institute (GPPi) |pêşnav=Global Public Policy |malper=www.gppi.net |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di 18’ê hezîranê de û di navbera 20 û 21’ê Hezîranê de careke din heman cihî 5 û piştre jî 17 sivîl hatin qetilkirin.<ref name=":12">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Report on Human Rights in Iraq: January-June 2014 |url=https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |kovar=UNAMI Human Rights Office/OHCHR |access-date=2023-08-12 |archive-date=2022-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221130025615/https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |url-status=dead }}</ref> Piştre li Beşîrê 700 Tirkmen hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/women-and-children-among-massacred-iraqi-turkmen/127217 |sernav=Women and children among massacred Iraqi Turkmen |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Hezîrana 2014an de DAIŞê 26 tirkmen ji gundê El-Şemsiyet revandin.<ref name=":02">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> Di heman mehê de, Tirkmenên Şîa piştî gefên DAIŞê ji El-Kibba û Şerîxan reviyan.<ref name=":82">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17270 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Minorities Face Discrimination And Violence In ISIS-controlled Areas. |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Gelek şêniyên Tirkmen ên gundên Talafer, Beşîr, Biravçî û Karanazê jî piştî ku nameyên zêde ji çeteyan wergirtin, reviyan.<ref name=":92">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 18ê hezîranê de di encama şer û pevçûnên di navbera DAIŞê û hêzên bejayî yên Iraqê de di navbera bajarokên Amirlî û Tûzê de, herî kêm 20 welatiyên tirkmen hatin kuştin.<ref name=":12"/> Di dema dorpêça Amirliyê de ji ber şert û mercên giran 150 kesan jiyana xwe ji dest dan, ji wan 50 zarok û 10 jî nû ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkmen.nl/1A_Others/zabe1.pdf |sernav=Turkmens of Iraq: The Third Ethnic Component of Iraq |tarîx=2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Piştî ku Amirli di sala 2014'an de ket, ceyran, xwarin û ava bajêr qut bû. Beriya gihandina alîkariyên mirovî, di nav de jinên ducanî jî di nav de bi dehan kesan jiyana xwe ji dest dan. Li Karanaz, Çardaghli û Biravçiyê mal û dibistan, mizgeft hatin şewitandin.<ref name=":73">{{Jêder-malper |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?client=ms-google-coop&q=cache:WioT2TDKz6QJ:https://unpo.org/article/17346&cx=003303006628335310519:hnta4fkjqgo |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=webcache.googleusercontent.com |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 23ê hezîranê de DAIŞê herî kêm 75 tirkmen ji herêmên Guba, Şrîxan û Telaferê revandin. Tenê 2 cenaze, li geliyek li bakurê Gubayê hatin dîtin. Bi îhtimaleke mezin hatin îdamkirin. 950 malbatên Tirkmen piştî ku DAIŞ’ê daxwaz ji wan kir ku ji herêmê derkevin, reviyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities |sernav=Iraq: ISIS Abducting, Killing, Expelling Minorities |tarîx=2014-07-19 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> Di 7'ê tebaxê de 100 Tirkmen li Şengalê hatin îdamkirin.<ref name=":2">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di navbera hezîran û cotmeha 2014an de li Mûsilê 30 hezar kes ji pêkhateyên cuda, di nav wan de Tirkmen, ji aliyê DAIŞê ve hatin girtin.<ref name=":13"/> Tê texmînkirin ku bi giştî 600 jinên Tirkmen ji aliyê DAIŞ’ê ve hatine girtin û weke koleyên seksê hatine bikaranîn. Nêzîkî 400-500 ji wan şandin girtîgehên demkî yên DAIŞê li Sûriyê. Di sibata 2018’an de komek jin li ber Ofîsa Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya li Kerkûkê xwepêşandanek li dar xistibû. Wan tabelayan hildan û daxwaz ji hikûmeta Iraqê kirin ku tiştekî bike ji bo vegerandina derdora 450 jinên tirkmen ên winda, tevî ku xwepêşandan hat paşguhkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqis-rally-to-free-abducted-turkmen-women-in-syria/2131383 |sernav=Iraqis rally to free abducted Turkmen women in Syria |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref>Serokê ITF'ê Hasan Turan ditirse ku ger jinên Tirkmen vegerin, wê bibin qurbaniyên namûsê ji aliyê malbatên xwe ve. Wî got ku "Gelek keç dê venegerin, û ez tenê hêvî dikim ku malbatên wan dîsa jî wan qebûl bikin ger vegerin. Ew mexdûr in." Paşê di sala 2018an de Neteweyên Yekbûyî dawî li koletiya zayendî ya jinên Tirkmen nas kir.<ref name="McKay2021"/><ref name=":5"/> Jineke Tirkmen a ku navê wî nehat zanîn, ji bajarokê El-Alamê yê nêzîkî Tikrîtê, ku ji destê DAIŞê rizgar bû, ji BBC Tirkî re ragihand ku DAIŞê keçên tenê ji jinên zewicî veqetandin û li ber çavê her kesî dest bi tecawizkirina keçên bêkes kirin. DAIŞê her wiha destdirêjî li mamosteya Tirkmenî ya bajêr kir ku di encamê de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41594012 |sernav=Iraqi Turkmen woman recalls horrors of IS captivity |tarîx=2017-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Hin rêxistinên Tirkmenên iraqî û mafên mirovan diyar kirin ku jenosîda Dewleta Îslamî ya li ser Tirkmenên Iraqê ji ber Dij-Tirkîzmê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230214045725/https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |roja-arşîvê=2023-02-14 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230125123650/https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |roja-arşîvê=2023-01-25 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Zarok jî bi gelemperî ji ber sedemên perwerdehiyê bûne qurbaniyên revandinê. Li Nînewayê di 13ê adarê de, 25 zarokên tirkmen ên di navbera 10 û 17 salî de ji sêwîxaneya Bara'am hatin revandin û şandin kampên perwerdekirina zarokan li Telaferê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/5885c1694.html |sernav=Refworld {{!}} Report on the Protection of Civilians in the Armed Conflict in Iraq: 1 November 2015 – 30 September 2016 |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di meha adarê de, goreke komî ya 16 tirkmen li Beşîr a girêdayî Kerkûkê hatibû dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/03/15/mass-grave-of-turkmen-fighters-killed-by-isis-discovered-near-kirkuk |sernav=Mass grave of Turkmen fighters killed by ISIS discovered near Kirkuk |paşnav=Agency |pêşnav=Anadolu |tarîx=2015-03-15 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Dîsa di meha adarê de DAIŞ’ê 9 jinebiyên tirkmen ên li Qera Quyan a Nînowayê ku hevjînên wan ji aliyê çeteyan ve hatibûn kuştin, îdam kirin. Sedema îdamkirina wan redkirina zewaca bi çekdarên DAIŞê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqbodycount.org/database/incidents/d11681 |sernav=d11681 :: Mar 13: Nine widows killed in Qara Quean village, Ninewa :: Iraq Body Count |malper=www.iraqbodycount.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Li gundê Biravcilî jî çeteyên DAIŞ’ê 2 tirkmen revandin û 23 welatiyên gund qetil kirin. Li Guba û Şrîxanê 60 xort û mêrên tirkmen hatin revandin. Di heman mehê de ciwanê tirkmen ê bi navê Erhan Camci li Kerkûkê ji mala wî hat revandin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tebaxa 2015an de 700 tirkmenên ku wek murtedî hatibûn kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/18464 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: ISIS Massacre in Mosul Goes Unnoticed by the International Community |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Di sala 2015an de bi otomobîleke bombekirî ya DAIŞê li parêzgeha Selahedînê 40 tirkmen hatibûn kuştin. ITF'ê diyar kir ku êrîşên çeteyên DAIŞ'ê yên li dijî Tirkmenên Iraqê kampanyayeke stratejîk a paqijkirina etnîkî ye.<ref name="dailysabah.com">{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> 540 sivîlên tirkmen ên ji Telaferê dîsa di destê DAIŞ’ê de 125 jin winda bûn û tenê 22 ji wan dîsa hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-turkmen-women-enslaved-tragedy |sernav=The untold tragedy of Iraq's Turkmen women abducted by Islamic State |malper=Middle East Eye |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Taza Xurmatû di 8’ê Adarê de bi çekên kîmyewî êrîş pêk hat û di encamê de 3 kes mirin û 1500 kes jî birîndar bûn. 25 hezar kes ji bajêr reviyan. Di heman salê de gundê Beşîr jî bi çekên kîmyewî êrîş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/daesh-shells-turkmen-village-with-chemical-weapons-/565933 |sernav=Daesh shells Turkmen village with chemical weapons |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19022 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Inside Taza Village after the Chemical Attacks |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> 90% ji Beşîr di dema vegerandina wê de di sala 2016 de, di nav de 250 xanî, wêran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqi-turkmen-village-struggles-after-expulsion-of-daesh/570778 |sernav=Iraqi Turkmen village struggles after expulsion of Daesh |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gundê Beşîr ê tirkmenan 9 jin hatin revandin, rastî destavêtinê hatin û li ber çavên gel li lampeyan hatin daliqandin. Li heman gundî keçeke 12 salî rastî tecawiza komî hat û li stûna ceyranê hat daliqandin. Dema şêniyên Tirkmen xwestin cenazeyê wê bînin, 15 zilam bi guleyên sekvanên DAIŞ'ê hatin kuştin. Piştî hilweşîna Tûzxurmatû ya di Hezîranê de jî bûyerên destavêtinê hatin tomarkirin.<ref name="Puttick2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Puttick |pêşnav=Miriam |tarîx=2015 |sernav=No Place to Turn: Violence against women in the Iraq conflict |url=https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2015/10/ceasefire-report-no-place-to-turn.pdf |kovar=CESAFIRE center for civilian rights |via=Minority Rights Group International }}</ref> Di Çile de goreke komî li Reşîdiya, li nêzîkî Mûsilê, ji aliyê Hêzên Çekdar ên Iraqî ve hat dîtin. Gora 27 mêr û xortên tirkmen ên hatin qetilkirin e. Di laşê wan de şopên îşkenceyê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |sernav=Army forces find mass grave containing remains of 27 Turkmens near Mosul |tarîx=2017-01-29 |malper=Iraqi News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2017-01-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017’an de hejmara jin, keç û zarokên Tirkmen ên winda bûne hezar û 200’î.<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di sala 2018an de hezar û 300 tirkmen winda bûn.<ref>https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf</ref> == Wêrankirina mîrasî == DAIŞ berpirsyar e ji wêrankirina avahiyên dîrokî ku girîng bûn bo tirkmenen iraqê. Gelek mizgeftên sed salî, çi Sunnî û çi Şîa, û her wiha pirtûkxane hatin wêrankirin. Pirtûkxaneya herî kevn a Telaferê hat teqandin û pirtûkxaneyeke din a ku zêdetirî 1500 pirtûkên dîrokî li Diyala tê de hene, hat hilweşandin. Di nav berhemên wêrankirî de, Tirbeya Yehya Ebû el-Qasim (di sala 1293an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mezara Îmam Ewn Eldîn (di sala 1248an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), mezargeha Qadib El-Ban Mûsil (ji aliyê Atabegên Mûsilê ve hatiye avakirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mizgefta El-Îmam Muhsîn (ji aliyê Selçûqiyan ve hatiye avakirin, di sala 2015’an de zirareke mezin dîtiye), Mizgefta Mezin a El-Nûrî (di sala 1172’an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin. , di sala 2017an de hatiye rûxandin), Mizgefta Îmam el-Baher (di sala 1259an de hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), û Mizgefta Paşa (di sala 1881an de ji aliyê Osmaniyan ve hatiye çêkirin, hatiye rûxandin).<ref name=":132">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dijminî li hemberê tirkan]] cjx998i7f6rxx6eyu0wkj2zpmpov751 2007394 2007385 2026-05-06T09:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2007394 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = | sernavê_wêne = Şervanên komeke xweparastinê li bajarokê Qeretepe yê Tirkmenên Şîe }} '''Nîjadkujiya Tirkmenên Iraqê''' zincîreyek ji kuştin, destavêtin, îdamkirin, dersînorkirin û kolekirina [[Tirkmenên iraqê|Tirkmenên Iraqê]] ji alîyê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê]] ve bû. Ji dema ku DAIŞê axa Tirkmenên Iraqê girt dest pê kir heta ku hemû axa xwe li Iraqê ji dest dan. Di sala 2017’an de zilma DAIŞ’ê ya li ser Tirkmenên Iraqê bi awayekî fermî weke jenosîd hat qebûlkirin,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/ar/الدول-العربية/البرلمان-العراقي-يعتبر-جرائم-داعش-بحق-التركمان-إبادة-جماعية/865821 |sernav=البرلمان العراقي يعتبر جرائم "داعش" بحق التركمان إبادة جماعية |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/200720174 |sernav=Iraqi parliament recognizes ISIS persecution of Turkmen as genocide |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> û di sala 2018an de koletiya seksî ya keç û jinên tirkmen ên Iraqê ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] ve hat naskirin.<ref name="McKay2021">{{Jêder-malper |url=https://newlinesmag.com/essays/the-isis-war-crime-iraqi-turkmen-wont-talk-about/ |sernav=The ISIS War Crime Iraqi Turkmen Won't Talk About |paşnav=McKay |pêşnav=Hollie |tarîx=2021-03-05 |malper=New Lines Magazine |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kirkuknow.com/en/news/64788 |sernav=Turkmen women call to uncover fate of 1300 missing Turkmen abducted by ISIS |malper=Kirkuknow |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> == Paşperdeh == === Tirkmenên Iraqê === Tirkmenên Iraqê sêyem koma etnîkî ya Iraqê ye. Ew [[Gelên tirkî|gelê tirk]] in û li başûr bi [[ereb]]an û li bakur jî [[kurd]]an dorpêç kirine.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Ew hema hema wekhev di navbera [[Sunîtî|Sunnî]] û [[Şiîtî|Şîa]] û hindikahiyek piçûk a [[Xiristiyanî|Xristiyan]] de dabeş bûne ku di çewsandina wan de rolek mezin lîstiye. Tirkmenên sunnî û şîe jî rastî zilmê hatin.{{Sfn|Oğuzlu|2004|p=313}} Di êrîşa hezîrana 2014'an de li Bakurê Iraqê, DAIŞ'ê gelek herêmên ku piraniya wan Tirkmen in an jî nifûsa wan a girîng a Tirkmenan in, weke [[Mûsil]], [[Telefer (qeza)|Telefer]], [[Tikrît]] û hin deverên parêzgehên [[Kerkûk (parêzgeh)|Kerkûk]] û [[Diyale (parêzgeh)|Diyalayê]] girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-27979095 |sernav=Iraq crisis: Where next in the struggle for the country? |paşnav=Urban |pêşnav=Mark |tarîx=23 hezîran 2014 |xebat=BBC News }}</ref> == Komkujî == Di hezîrana 2014an de, dema ku artêşa DAIŞê yekemcar Telafer girtibû, 1300 Tirkmenên Iraqî, derdora 700 mêr, 470 jin û 130 zarok revandin. ITF diyar kir ku tenê 42 ji 1,300 vegeriyane, yên mayî careke din nayên dîtin.<ref name=":5"/> Malên Tirkmenan hatin şewitandin, dewarên cotkarên Tirkmen hatin dizîn û gelek kes neçar man koç bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17346 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Îlona 2014an de herî kêm 350,000 Tirkmen ku piraniya wan ji Telaferê ne, koçber bûn. Ew di bin xetera birçîbûnê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2014/09/21/turkmen-refugees-in-danger-of-starvation-turkmen-mp |sernav=Turkmen refugees in danger of starvation: Turkmen MP |paşnav=AA |tarîx=2014-09-21 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gorî niştecih û çalakvanên xwecihî, ji dema êrîşan ve, dora 90 ji sedî ji Tirkmenên Talafer reviyane.<ref name=":142">{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/06/27/iraq-isis-kidnaps-shia-turkmen-destroys-shrines |sernav=Iraq: ISIS Kidnaps Shia Turkmen, Destroys Shrines |tarîx=2014-06-27 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Wezîrê berê yê Mafên Mirovan ê Iraqê û Berdevkê Weqfa Rizgarkirina Tirkmenan Mehdî El Beyatî îdia kir ku hejmara penaberên tirkmen di Sibata 2017an de gihîştiye 600 hezarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/features/2017/2/13/iraqs-turkmen-mobilise-for-a-post-isil-future |sernav=Iraq's Turkmen mobilise for a post-ISIL future |paşnav=Shams |pêşnav=Alex |malper=www.aljazeera.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Mehdî El-Beyatî her wiha îdia kir ku binesaziya her herêmeke Tirkmenan ji aliyê DAIŞê ve zirareke mezin dîtiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 9’ê hezîranê de 15 girtiyên Tirkmen ên ji Talaferê li Mûsilê ji aliyê çeteyên DAIŞ’ê ve hatin kuştin. Piştî teqîna mizgefteke Şîa ya li heman bajarokî, gelek kes ji bajêr reviyan û 9 penaber hatin kuştin.<ref name=":0">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> 65 zarokên êzdî û tirkmen ên li Mûsilê di sêwîxaneyekê de mane û ji ber şahidiya kuştina dê û bavên xwe bûne travma. Hin ji van zarokan rastî îstîsmara zayendî hatin.<ref name=":22">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di 16ê hezîrana 2014an de DAIŞê herî kêm 40 tirkmen ji 4 cihên cuda (Çerdaxlî, Qerenaz, Beşîr, Biravçî) û hemû li nêzîkî bajarê Kerkûkê qetil kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/shiite-villagers-describe-massacre-in-northern-iraq/2014/06/23/278b0fb2-76c8-4796-83f7-840c277e93d8_story.html |sernav=Shiite villagers describe "massacre" in northern Iraq |tarîx=16 hezîran 2014 |rojname=[[The Washington Post]] }}</ref><ref name=":0"/> DAIŞ jî dîsa bi wê yekê hat tawanbarkirin ku tirkmenan ji ber etnîsîteya wan kiriye armanc.<ref name="us.gov.krd">{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-29026491 |sernav=Iraq crisis: Islamic State accused of ethnic cleansing |tarîx=2014-09-02 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Piştî rojekê 52 Tirkmenên din li Beşîr hatin kuştin û li gorî welatiyên herêmê ev komkujî ji aliyê etnîkî ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gppi.net/2017/08/30/iraq-after-isil-kirkuk |sernav=Iraq after ISIL: Kirkuk |paşnav=Institute (GPPi) |pêşnav=Global Public Policy |malper=www.gppi.net |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di 18’ê hezîranê de û di navbera 20 û 21’ê Hezîranê de careke din heman cihî 5 û piştre jî 17 sivîl hatin qetilkirin.<ref name=":12">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Report on Human Rights in Iraq: January-June 2014 |url=https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |kovar=UNAMI Human Rights Office/OHCHR |roja-gihiştinê=2023-08-12 |roja-arşîvê=2022-11-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221130025615/https://www.prisonstudies.org/sites/default/files/resources/downloads/unami_hro_ohchr_hr_report_jan-jun2014_eng_final_18dec14.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştre li Beşîrê 700 Tirkmen hatin qetilkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/women-and-children-among-massacred-iraqi-turkmen/127217 |sernav=Women and children among massacred Iraqi Turkmen |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Di Hezîrana 2014an de DAIŞê 26 tirkmen ji gundê El-Şemsiyet revandin.<ref name=":02">http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf</ref> Di heman mehê de, Tirkmenên Şîa piştî gefên DAIŞê ji El-Kibba û Şerîxan reviyan.<ref name=":82">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/17270 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Minorities Face Discrimination And Violence In ISIS-controlled Areas. |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Gelek şêniyên Tirkmen ên gundên Talafer, Beşîr, Biravçî û Karanazê jî piştî ku nameyên zêde ji çeteyan wergirtin, reviyan.<ref name=":92">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 18ê hezîranê de di encama şer û pevçûnên di navbera DAIŞê û hêzên bejayî yên Iraqê de di navbera bajarokên Amirlî û Tûzê de, herî kêm 20 welatiyên tirkmen hatin kuştin.<ref name=":12"/> Di dema dorpêça Amirliyê de ji ber şert û mercên giran 150 kesan jiyana xwe ji dest dan, ji wan 50 zarok û 10 jî nû ji dayik bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.turkmen.nl/1A_Others/zabe1.pdf |sernav=Turkmens of Iraq: The Third Ethnic Component of Iraq |tarîx=2015 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Piştî ku Amirli di sala 2014'an de ket, ceyran, xwarin û ava bajêr qut bû. Beriya gihandina alîkariyên mirovî, di nav de jinên ducanî jî di nav de bi dehan kesan jiyana xwe ji dest dan. Li Karanaz, Çardaghli û Biravçiyê mal û dibistan, mizgeft hatin şewitandin.<ref name=":73">{{Jêder-malper |url=http://webcache.googleusercontent.com/search?client=ms-google-coop&q=cache:WioT2TDKz6QJ:https://unpo.org/article/17346&cx=003303006628335310519:hnta4fkjqgo |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Intense Summer Heat Poses Danger for Refugees in Iraq |malper=webcache.googleusercontent.com |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di 23ê hezîranê de DAIŞê herî kêm 75 tirkmen ji herêmên Guba, Şrîxan û Telaferê revandin. Tenê 2 cenaze, li geliyek li bakurê Gubayê hatin dîtin. Bi îhtimaleke mezin hatin îdamkirin. 950 malbatên Tirkmen piştî ku DAIŞ’ê daxwaz ji wan kir ku ji herêmê derkevin, reviyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2014/07/19/iraq-isis-abducting-killing-expelling-minorities |sernav=Iraq: ISIS Abducting, Killing, Expelling Minorities |tarîx=2014-07-19 |malper=Human Rights Watch |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> Di 7'ê tebaxê de 100 Tirkmen li Şengalê hatin îdamkirin.<ref name=":2">https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf</ref> Di navbera hezîran û cotmeha 2014an de li Mûsilê 30 hezar kes ji pêkhateyên cuda, di nav wan de Tirkmen, ji aliyê DAIŞê ve hatin girtin.<ref name=":13"/> Tê texmînkirin ku bi giştî 600 jinên Tirkmen ji aliyê DAIŞ’ê ve hatine girtin û weke koleyên seksê hatine bikaranîn. Nêzîkî 400-500 ji wan şandin girtîgehên demkî yên DAIŞê li Sûriyê. Di sibata 2018’an de komek jin li ber Ofîsa Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî ya li Kerkûkê xwepêşandanek li dar xistibû. Wan tabelayan hildan û daxwaz ji hikûmeta Iraqê kirin ku tiştekî bike ji bo vegerandina derdora 450 jinên tirkmen ên winda, tevî ku xwepêşandan hat paşguhkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqis-rally-to-free-abducted-turkmen-women-in-syria/2131383 |sernav=Iraqis rally to free abducted Turkmen women in Syria |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref>Serokê ITF'ê Hasan Turan ditirse ku ger jinên Tirkmen vegerin, wê bibin qurbaniyên namûsê ji aliyê malbatên xwe ve. Wî got ku "Gelek keç dê venegerin, û ez tenê hêvî dikim ku malbatên wan dîsa jî wan qebûl bikin ger vegerin. Ew mexdûr in." Paşê di sala 2018an de Neteweyên Yekbûyî dawî li koletiya zayendî ya jinên Tirkmen nas kir.<ref name="McKay2021"/><ref name=":5"/> Jineke Tirkmen a ku navê wî nehat zanîn, ji bajarokê El-Alamê yê nêzîkî Tikrîtê, ku ji destê DAIŞê rizgar bû, ji BBC Tirkî re ragihand ku DAIŞê keçên tenê ji jinên zewicî veqetandin û li ber çavê her kesî dest bi tecawizkirina keçên bêkes kirin. DAIŞê her wiha destdirêjî li mamosteya Tirkmenî ya bajêr kir ku di encamê de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-41594012 |sernav=Iraqi Turkmen woman recalls horrors of IS captivity |tarîx=2017-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Hin rêxistinên Tirkmenên iraqî û mafên mirovan diyar kirin ku jenosîda Dewleta Îslamî ya li ser Tirkmenên Iraqê ji ber Dij-Tirkîzmê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230214045725/https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |roja-arşîvê=2023-02-14 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |sernav=ISIS genocide of Yezidis and Christians – Department of Information Technology, KRG |malper=us.gov.krd |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230125123650/https://us.gov.krd/en/issues/isis-genocide-of-yezidis-and-christians/ |roja-arşîvê=2023-01-25 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Zarok jî bi gelemperî ji ber sedemên perwerdehiyê bûne qurbaniyên revandinê. Li Nînewayê di 13ê adarê de, 25 zarokên tirkmen ên di navbera 10 û 17 salî de ji sêwîxaneya Bara'am hatin revandin û şandin kampên perwerdekirina zarokan li Telaferê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.refworld.org/docid/5885c1694.html |sernav=Refworld {{!}} Report on the Protection of Civilians in the Armed Conflict in Iraq: 1 November 2015 – 30 September 2016 |paşnav=Refugees |pêşnav=United Nations High Commissioner for |malper=Refworld |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di meha adarê de, goreke komî ya 16 tirkmen li Beşîr a girêdayî Kerkûkê hatibû dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/03/15/mass-grave-of-turkmen-fighters-killed-by-isis-discovered-near-kirkuk |sernav=Mass grave of Turkmen fighters killed by ISIS discovered near Kirkuk |paşnav=Agency |pêşnav=Anadolu |tarîx=2015-03-15 |malper=Daily Sabah |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Dîsa di meha adarê de DAIŞ’ê 9 jinebiyên tirkmen ên li Qera Quyan a Nînowayê ku hevjînên wan ji aliyê çeteyan ve hatibûn kuştin, îdam kirin. Sedema îdamkirina wan redkirina zewaca bi çekdarên DAIŞê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqbodycount.org/database/incidents/d11681 |sernav=d11681 :: Mar 13: Nine widows killed in Qara Quean village, Ninewa :: Iraq Body Count |malper=www.iraqbodycount.org |roja-gihiştinê=2023-08-02 }}</ref> Li gundê Biravcilî jî çeteyên DAIŞ’ê 2 tirkmen revandin û 23 welatiyên gund qetil kirin. Li Guba û Şrîxanê 60 xort û mêrên tirkmen hatin revandin. Di heman mehê de ciwanê tirkmen ê bi navê Erhan Camci li Kerkûkê ji mala wî hat revandin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article.php?id=17646 |sernav=UNPO: Urgent Action For Iraq's Vulnerable Components Needed: June 2014 |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2019-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190423062243/https://unpo.org/article.php?id=17646 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tebaxa 2015an de 700 tirkmenên ku wek murtedî hatibûn kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/18464 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: ISIS Massacre in Mosul Goes Unnoticed by the International Community |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Di sala 2015an de bi otomobîleke bombekirî ya DAIŞê li parêzgeha Selahedînê 40 tirkmen hatibûn kuştin. ITF'ê diyar kir ku êrîşên çeteyên DAIŞ'ê yên li dijî Tirkmenên Iraqê kampanyayeke stratejîk a paqijkirina etnîkî ye.<ref name="dailysabah.com">{{Jêder-malper |url=https://www.dailysabah.com/mideast/2015/07/28/iraqi-mp-isis-killed-hundreds-and-displaced-thousands-of-turkmens |sernav=Iraqi MP: ISIS killed hundreds and displaced thousands of Turkmens |tarîx=2015-07-28 |malper=Daily Sabah |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> 540 sivîlên tirkmen ên ji Telaferê dîsa di destê DAIŞ’ê de 125 jin winda bûn û tenê 22 ji wan dîsa hatin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/iraq-islamic-state-turkmen-women-enslaved-tragedy |sernav=The untold tragedy of Iraq's Turkmen women abducted by Islamic State |malper=Middle East Eye |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-02-14 }}</ref> Taza Xurmatû di 8’ê Adarê de bi çekên kîmyewî êrîş pêk hat û di encamê de 3 kes mirin û 1500 kes jî birîndar bûn. 25 hezar kes ji bajêr reviyan. Di heman salê de gundê Beşîr jî bi çekên kîmyewî êrîş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/world/daesh-shells-turkmen-village-with-chemical-weapons-/565933 |sernav=Daesh shells Turkmen village with chemical weapons |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19022 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Inside Taza Village after the Chemical Attacks |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> 90% ji Beşîr di dema vegerandina wê de di sala 2016 de, di nav de 250 xanî, wêran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/iraqi-turkmen-village-struggles-after-expulsion-of-daesh/570778 |sernav=Iraqi Turkmen village struggles after expulsion of Daesh |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Li gundê Beşîr ê tirkmenan 9 jin hatin revandin, rastî destavêtinê hatin û li ber çavên gel li lampeyan hatin daliqandin. Li heman gundî keçeke 12 salî rastî tecawiza komî hat û li stûna ceyranê hat daliqandin. Dema şêniyên Tirkmen xwestin cenazeyê wê bînin, 15 zilam bi guleyên sekvanên DAIŞ'ê hatin kuştin. Piştî hilweşîna Tûzxurmatû ya di Hezîranê de jî bûyerên destavêtinê hatin tomarkirin.<ref name="Puttick2015">{{Jêder-kovar |paşnav=Puttick |pêşnav=Miriam |tarîx=2015 |sernav=No Place to Turn: Violence against women in the Iraq conflict |url=https://minorityrights.org/wp-content/uploads/2015/10/ceasefire-report-no-place-to-turn.pdf |kovar=CESAFIRE center for civilian rights |via=Minority Rights Group International }}</ref> Di Çile de goreke komî li Reşîdiya, li nêzîkî Mûsilê, ji aliyê Hêzên Çekdar ên Iraqî ve hat dîtin. Gora 27 mêr û xortên tirkmen ên hatin qetilkirin e. Di laşê wan de şopên îşkenceyê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |sernav=Army forces find mass grave containing remains of 27 Turkmens near Mosul |tarîx=2017-01-29 |malper=Iraqi News |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2023-07-28 |roja-arşîvê=2017-01-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170129214216/https://www.iraqinews.com/iraq-war/army-find-grave-containing-remains-27-turkmens/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2017’an de hejmara jin, keç û zarokên Tirkmen ên winda bûne hezar û 200’î.<ref name=":112">{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/article/19858 |sernav=UNPO: Iraqi Turkmen: Looking Ahead to the Future after Daesh |malper=unpo.org |roja-gihiştinê=2023-07-28 }}</ref> Di sala 2018an de hezar û 300 tirkmen winda bûn.<ref>https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf</ref> == Wêrankirina mîrasî == DAIŞ berpirsyar e ji wêrankirina avahiyên dîrokî ku girîng bûn bo tirkmenen iraqê. Gelek mizgeftên sed salî, çi Sunnî û çi Şîa, û her wiha pirtûkxane hatin wêrankirin. Pirtûkxaneya herî kevn a Telaferê hat teqandin û pirtûkxaneyeke din a ku zêdetirî 1500 pirtûkên dîrokî li Diyala tê de hene, hat hilweşandin. Di nav berhemên wêrankirî de, Tirbeya Yehya Ebû el-Qasim (di sala 1293an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mezara Îmam Ewn Eldîn (di sala 1248an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), mezargeha Qadib El-Ban Mûsil (ji aliyê Atabegên Mûsilê ve hatiye avakirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), Mizgefta El-Îmam Muhsîn (ji aliyê Selçûqiyan ve hatiye avakirin, di sala 2015’an de zirareke mezin dîtiye), Mizgefta Mezin a El-Nûrî (di sala 1172’an de ji aliyê Zengiyan ve hatiye çêkirin. , di sala 2017an de hatiye rûxandin), Mizgefta Îmam el-Baher (di sala 1259an de hatiye çêkirin, di sala 2014an de hatiye rûxandin), û Mizgefta Paşa (di sala 1881an de ji aliyê Osmaniyan ve hatiye çêkirin, hatiye rûxandin).<ref name=":132">{{Jêder-kitêb |sernav=Between the Millstones: The State of Iraq's Minorities Since the Fall of Mosul |weşanger=IILHR, MRG, NPWJ and UNPO |sal=2015 |isbn=978-1-907919-58-9 |çap=1 |cih=Brussels, Belgium |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dijminî li hemberê tirkan]] 9s5waqak3omofviet5pemq87q2dvjvm 1 210277 2007421 1629245 2026-05-06T10:42:13Z Avestaboy 34898 /* Salomon an Silêman ? */ beşeke nû 2007421 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Salomon an Silêman ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Hûn çawa nin . Baş in ? Heya ez dizanim ew girav wek [[Silêman (pêxember)]] hatiye bi nav kirin. Rojnameya zimannasiyê [[Kurmancî (rojname)]] ya [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] '''Giravên Silêman''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Giravên Silêman''' wek sernav rast e. https://archive.org/details/kovara_kurmanci/ku1/page/n1/mode/1up [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 gulan 2026 (UTC) fhoxnz5lce88cn9lw4npxjgxnv10s2q 2007431 2007421 2026-05-06T11:06:18Z Penaber49 39672 /* Salomon an Silêman ? */ Bersiv 2007431 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil|1= {{Wîkîproje Welat}} }} == Salomon an Silêman ? == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Hûn çawa nin . Baş in ? Heya ez dizanim ew girav wek [[Silêman (pêxember)]] hatiye bi nav kirin. Rojnameya zimannasiyê [[Kurmancî (rojname)]] ya [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] '''Giravên Silêman''' dinivîs e. Lewma ez difikirim ku '''Giravên Silêman''' wek sernav rast e. https://archive.org/details/kovara_kurmanci/ku1/page/n1/mode/1up [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:42, 6 gulan 2026 (UTC) :Jiber ku herêmeke dûr e navê resen were parastin êdî çêtir e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 11:06, 6 gulan 2026 (UTC) 6ocogyh0xe65pmhw5lqxrznmsv1233d 14 213204 2007017 1702693 2026-05-05T12:02:40Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Sal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] guhart 1702693 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Sal li Asyayê]] rw1dmsel5kqr1l71xbb539e6hyuiqvw 2007028 2007017 2026-05-05T12:06:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2007028 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Sal li Asyayê]] 06j3pq1eg93qslruns72l2p0nhqo13e 2007029 2007028 2026-05-05T12:07:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2007029 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 2007030 2007029 2026-05-05T12:07:53Z Avestaboy 34898 Guhartoya [[Special:Diff/2007029|2007029]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir 2007030 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Sal li Asyayê]] 06j3pq1eg93qslruns72l2p0nhqo13e 2007075 2007030 2026-05-05T12:53:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007075 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Sal li Asyayê]] [[Kategorî:Sal li Ewropayê]] 9h864udfnq5pkqewswgslukpq2gltea 14 224018 2007025 1688490 2026-05-05T12:05:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007025 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dehsal li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Dehsal li Asyayê]] [[Kategorî:Dehsal li Ewropayê]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] a99l7wejt0fzflzzefveyyxvmo55c20 14 224046 2007021 1967745 2026-05-05T12:04:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî serdeman]] weke [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] guhart 1967745 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Asyayê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Dîroka Ewropayê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Navîn li gorî serdeman]] [[Kategorî:Dîrok li gorî welat û serdeman|Kîprosê]] nqm4bz747b04bfhwdr8t0azidm38uyn 14 224783 2007027 1702733 2026-05-05T12:06:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2007027 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Sedsal li gorî welatan]] [[Kategorî:Sedsal li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Ewropayê]] l89cvttussmjj0w44k9dpykhrbdx6h3 2007056 2007027 2026-05-05T12:25:35Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] guhart 2007027 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Sedsal li gorî welatan]] [[Kategorî:Sedsal li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Ewropayê]] l89cvttussmjj0w44k9dpykhrbdx6h3 2007060 2007056 2026-05-05T12:25:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007060 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Sedsal li gorî welatan]] [[Kategorî:Sedsal li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Ewropayê]] 4dqrcxasoxd7whkgf3gvr0hl9zrborw 14 224877 2007052 1700689 2026-05-05T12:21:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007052 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Sal li Kîprosê]] pukjp96wthi4qyi81wpn5b08nll1dy7 2007073 2007052 2026-05-05T12:52:27Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2007073 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî salan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Sal li Kîprosê]] [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] 742g2qv3vsqqk15jchmjb5tp5t1genw 14 225451 2007049 1689816 2026-05-05T12:20:40Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] guhart 1689816 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kîprosê]] eaz11ewmx88yy79f8lr4t7c4h3h6pe4 14 226166 2007051 1700687 2026-05-05T12:21:07Z Avestaboy 34898 /* */ 2007051 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî dehsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Dehsal li Kîprosê]] 6gavc3ohjuoawobp2x2k2q3woehvcmg 14 226170 2007037 1602033 2026-05-05T12:13:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2007037 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Ewropayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] 1mi9993msdoymo2mrmd3c461d95kmtt 14 226186 2007026 1602192 2026-05-05T12:06:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2007026 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Hezarsal li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsal li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Ewropayê]] 3palqq0tgdqeqe8ll90n4kuv4x0mf6r 2007032 2007026 2026-05-05T12:12:16Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Hezarsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] guhart 2007026 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] [[Kategorî:Hezarsal li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsal li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Ewropayê]] 3palqq0tgdqeqe8ll90n4kuv4x0mf6r 14 226189 2007053 1700690 2026-05-05T12:21:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2007053 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û sedsalan]] [[Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] me15h0gdkqed9o4begb4p92vif5986y 2007062 2007053 2026-05-05T12:27:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2007062 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî sedsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û sedsalan]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] dy59rpbyee2wfxdumjkwyymxuvnc4sx 15 231156 2007058 1607784 2026-05-05T12:25:35Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Qibrisê]] guhart 1607784 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 15 238006 2007019 1614824 2026-05-05T12:02:41Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sal li Qibrisê]] guhart 1614824 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 15 241277 2007034 1618195 2026-05-05T12:12:16Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsal li Qibrisê]] guhart 1618195 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 14 245715 2007047 1700576 2026-05-05T12:18:29Z Avestaboy 34898 /* */ 2007047 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] 0cc5ud969slzxj26rmqq7fxiwz5hwt6 14 245840 2007038 1633373 2026-05-05T12:14:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2007038 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li gorî welatan]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Asyayê]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Ewropayê]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] tarwb1vlv0ccwli85uti1rm9gyohckf 14 245841 2007036 1700688 2026-05-05T12:13:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2007036 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] ejvqkqpru9ldmkpdb6xu3mx4kw0y9tx 2007040 2007036 2026-05-05T12:16:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî hezarsalan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] guhart 2007036 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] ejvqkqpru9ldmkpdb6xu3mx4kw0y9tx 2007044 2007040 2026-05-05T12:16:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2007044 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] 269wfek08e0ukbw9wd1397d84ahrwe9 2007054 2007044 2026-05-05T12:22:17Z Avestaboy 34898 /* */ 2007054 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avabûnên li Asyayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Ewropayê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] 5u6o9w1oepoe0p06fznikvyuy5k1qte 15 246138 2007042 1634187 2026-05-05T12:16:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî hezarsalan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] guhart 1634187 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 14 247323 2007045 1700508 2026-05-05T12:17:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2007045 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] jtfnfd7f4wtozuiimidap02n7jcmzcg 2007046 2007045 2026-05-05T12:17:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2007046 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] bjmxvrwnz28g70bu4pahcnpxuih1129 2007074 2007046 2026-05-05T12:52:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007074 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat|wext=1}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li gorî welatan]] [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Asyayê]] [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] 6b0zuvr5cjl1ybh0fvi0wigmjr2qttv 14 261412 2007066 1762331 2026-05-05T12:30:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Keyaniya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê]] guhart 1762331 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên dewletên xaçperestan]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 1shu22zizfkf91tx9su116ikj263zil 2007068 2007066 2026-05-05T12:31:13Z Avestaboy 34898 /* */ 2007068 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên dewletên xaçperestan]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 14an li Kîprosê]] [[Kategorî:Sedsala 15an li Kîprosê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 5x6hwftc72jhj9gxwgc7z1s8tmdd2m8 14 261415 2007063 1762391 2026-05-05T12:28:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2007063 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]] cutltq1um8w9hneckwe96x41z5f4270 2007118 2007063 2026-05-05T13:53:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007118 wikitext text/x-wiki {{otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 2an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 2an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsala 13an li Ewropayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] 4q9jg3yfozz4uca6ud9oqqxok6o8dyi 0 262150 2007205 1768819 2026-05-05T17:21:24Z ~2026-27309-06 151994 /* Nifûs */ 2007205 wikitext text/x-wiki '''Verrès''' komun û şaredariyeke li herêma [[Geliyê Aostayê]] ye ku li bakurê rojavayê [[Îtalya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-06-30}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya şaredariyên Geliyê Aostayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îtalya-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Bajar û bajarokên Geliyê Aostayê]] [[Kategorî:Şaredariyên Geliyê Aostayê]] l034x5xawf6l6lvrfsxvxh1e7495466 2007275 2007205 2026-05-05T21:23:37Z Penaber49 39672 /* */ 2007275 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nav = Verrès | statû = Komun | sernavê_wêne = Dîmenek ji komunê }} '''Verrès''' komun û şaredariyeke li herêma [[Geliyê Aostayê]] ye ku li bakurê rojavayê [[Îtalya]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dati.istat.it/ |sernav=Statistiche Istat |malper=dati.istat.it |roja-gihiştinê=2024-06-30}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Mijarên têkildar == * [[Lîsteya şaredariyên Geliyê Aostayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îtalya-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Bajar û bajarokên Geliyê Aostayê]] [[Kategorî:Şaredariyên Geliyê Aostayê]] 4ptb2art6y0fxnv7y71uvhhkf4kyy1q 14 306948 2007061 1925976 2026-05-05T12:27:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2007061 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Nîkosyayê]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] i2t87mjo4swosga3vpr4d14hmpui8y3 14 308036 2007368 1934130 2026-05-06T08:36:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2007368 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dibistan li gorî cureyan]] 7dmic5158v9jsm9fsamocigdzmzpxm9 15 308353 2007023 1935998 2026-05-05T12:04:53Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Dîroka Kîprosê li gorî serdeman]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] guhart 1935998 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Sal}} }} 0y5ulhouwyx54mu3ey0c0nwcj19h93a 0 309079 2007293 1941240 2026-05-05T22:27:21Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Hattûşaş]] weke [[Hattûşa]] guhart: Sererastkirin 1941240 wikitext text/x-wiki '''Hattûşaş''' an go '''Hattuşa''' bajarê kevnar û paytexta [[Hîtît]]an bû. Tê texmînkirin ku di [[Serdema bronzî]] li bakurê [[Anatolya]]yê hatiye damezrandin. Demên bajarê yên pêşketî heman demê çaxên Hîtîtan yên herî baş di sedsala 17em û 13em b.z. bû. Pişt re bajar hêdî hêdî vala bû. [[Wêne:Lion_Gate,_Hattusa_08.jpg|thumb|rast|Derîyê bi şêr, Hattûşaş]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] brc426p5lpnghfei36dgz8gfvlxq4ze 2007295 2007293 2026-05-05T22:27:33Z Penaber49 39672 /* */ 2007295 wikitext text/x-wiki '''Hattûşa''' an go '''Hattuşa''' bajarê kevnar û paytexta [[Hîtît]]an bû. Tê texmînkirin ku di [[Serdema bronzî]] li bakurê [[Anatolya]]yê hatiye damezrandin. Demên bajarê yên pêşketî heman demê çaxên Hîtîtan yên herî baş di sedsala 17em û 13em b.z. bû. Pişt re bajar hêdî hêdî vala bû. [[Wêne:Lion_Gate,_Hattusa_08.jpg|thumb|rast|Derîyê bi şêr, Hattûşaş]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] 3bvt71pk86gp7ztuadk4pc2wa2cy0nq 2007296 2007295 2026-05-05T22:27:52Z Penaber49 39672 /* */ 2007296 wikitext text/x-wiki '''Hattûşa''' an go '''Hattuşa''' bajarê kevnar û paytexta [[Hîtît]]an bû. Tê texmînkirin ku di [[Serdema bronzî]] li bakurê [[Anatolya]]yê hatiye damezrandin. Demên bajarê yên pêşketî heman demê çaxên Hîtîtan yên herî baş di sedsala 17em û 13em b.z. bû. Pişt re bajar hêdî hêdî vala bû. [[Wêne:Lion_Gate,_Hattusa_08.jpg|thumb|rast|Derîyê bi şêr, Hattûşaş]] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Paytextên dewletên dîrokî]] [[en:Hattusa]] 6zwlmz0k3hewjs4r7t8bdejx95mjmwz 14 313801 2007064 1976581 2026-05-05T12:28:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2007064 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Asyayê]] dfu2ormqofcbkv5871b1ag9ynkbevun 2007117 2007064 2026-05-05T13:53:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007117 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li Kîprosê]] [[Kategorî:Hezarsala 3an li Qibrisê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] 3pr2s84ik3todn8tvzj8r86ug4i5d0c 0 314777 2007267 2006201 2026-05-05T20:41:24Z Penaber49 39672 /* */ 2007267 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]] li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] omrb5j133ibwqvtbh3p801dics6e5kh 0 316405 2007082 2006978 2026-05-05T13:24:54Z Kurê Acemî 105128 2007082 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin. {{Kontrola otorîteyê}} l5sxpcoohnvhx39lpzaro18c29b7978 2007083 2007082 2026-05-05T13:25:04Z Kurê Acemî 105128 2007083 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} pdmtxk0tlupqu2p5rkk06hjvrfzu26t 2007084 2007083 2026-05-05T13:25:37Z Kurê Acemî 105128 2007084 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} 4xvqevr17389e0q80w9scafg6t5w9fe 2007085 2007084 2026-05-05T13:25:52Z Kurê Acemî 105128 /* Çavkanî */ 2007085 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 3gbhktrqf1er2crtttbond0i4yp0iyj 2007086 2007085 2026-05-05T13:27:31Z Kurê Acemî 105128 2007086 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî. Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] 9j8hosnl0hrcq5ntw1mziohfm4wmr04 2007087 2007086 2026-05-05T13:28:53Z Kurê Acemî 105128 2007087 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Seyîd Ehmedê Kurdî (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 1. Bingöl Sempozyumu, Bingöl 10-11 Haziran 2006, (Kitap Baskısı: Bingöl Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi Yayınları, Şubat 2007) ss. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', cilt 17, sayı 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] oblji33rcn4cxuu2hjzjx8fxqm34c6i 2007088 2007087 2026-05-05T13:29:21Z Kurê Acemî 105128 2007088 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 1. Bingöl Sempozyumu, Bingöl 10-11 Haziran 2006, (Kitap Baskısı: Bingöl Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi Yayınları, Şubat 2007) ss. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', cilt 17, sayı 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] iyn1xpx6wtgpeexnohmx2g0q1fplq7c 2007089 2007088 2026-05-05T13:29:31Z Kurê Acemî 105128 2007089 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 1. Bingöl Sempozyumu, Bingöl 10-11 Haziran 2006, (Kitap Baskısı: Bingöl Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi Yayınları, Şubat 2007) ss. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', cilt 17, sayı 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput|Xarputê]] bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt|Xerpêtê]] xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg|Sêwregê]] û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] tr4s9jvbshos5zmggwavfqfsfvd7t5p 2007100 2007089 2026-05-05T13:32:50Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2007100 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 1. Bingöl Sempozyumu, Bingöl 10-11 Haziran 2006, (Kitap Baskısı: Bingöl Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi Yayınları, Şubat 2007) ss. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', cilt 17, sayı 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput]]ê bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] 4grd9q95ut8v7yv6h2ib2jbyt6nq4fa 2007111 2007100 2026-05-05T13:37:04Z Kurê Acemî 105128 2007111 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 10-11 hezîran 2006, rr. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', cilt 17, sayı 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput]]ê bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] dsy161mzhf1p01891r7ndjswyqqtkeo 2007112 2007111 2026-05-05T13:37:20Z Kurê Acemî 105128 2007112 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêxekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bûye. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 10-11 hezîran 2006, rr. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', çapa 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput]]ê bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] ezuzqdli1tedsejrx16medb765uqqto 2007276 2007112 2026-05-05T21:25:52Z Penaber49 39672 /* */ 2007276 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêx û alimekw kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin serhildariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliyê, wî dest bi xwendinê li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bûye û bû şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 10-11 hezîran 2006, rr. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', çapa 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe ji bajarê Paloyë terikand û di sala 1892an de li [[Xarput]]ê bi cih bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên mîsyoneriyê kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir ma. Piştî ku du salan li Wêranşarê ma, di sala 1915an de vegeriya Xarputê û heta mirina xwe li wir ma. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê mir, li baxçeyê Mizgefta Mezin a Xarputê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] eoydgjhkapaubvrgzvyspocw1zo88xx 2007277 2007276 2026-05-05T21:32:05Z Penaber49 39672 /* */ 2007277 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêx û alimekw kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin desthilatdariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliya xwe de li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) dest bi xwendinê kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bû û bûye şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 10-11 hezîran 2006, rr. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', çapa 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe di sala 1892an de ji navçeya Paloyê navçeya [[Xarpêt]]ê bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên dînî kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir maye. Piştî ku du salan li Wêranşarê dimîne, di sala 1915an de vegeriya Xarpêtê û heta mirina xwe li wir maye. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê miriye, li hewşa Mizgefta Mezin a Xarpêtê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] iv41lonwkrzpjwhsppic8vsv3qhp62q 2007279 2007277 2026-05-05T21:33:16Z Penaber49 39672 /* */ 2007279 wikitext text/x-wiki '''Seyîd Ehmedê Kurdî''' (jdb. sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kur]], [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] - m. sala 1921an li [[Xerpêt]]ê, [[Bakurê Kurdistanê]]) şêx û alimekî kurd ê mezheba [[Neqşbendî|neqşbendiyê]] bû ku li [[Bakurê Kurdistanê]] çalak bû. Ehmedê Kurdî di sala 1830ê li gundê [[Kur, Çewlîg|Kurê]] ku di wê demê di bin desthilatdariya [[Mîrektiya Çewlig|Mîrektiya Çewlîgê]] bû, jidayik bûye. Navê bavê wî Mihemed Şemsedîn bû. Piştî temenê diwanzdeh saliya xwe de li cem Şêx Elî Sebtî (m. 1871) dest bi xwendinê kiriye ku li [[Palo]]yê dijiya û yek ji cîgirên [[Mewlana Xalidê Kurdî]] (m. 1827) bû û bûye şagirtê wî.<ref name=":2">Ramazan Muslu, [http://acikerisim.istanbul.edu.tr/bitstream/handle/20.500.12627/560/Capakcuri.pdf?sequence=1&isAllowed=y "Bingöllü Bir Hâlidî Şeyhi: Şeyh Ahmed Çabakçûrî (1830-1921)"] , 10-11 hezîran 2006, rr. 125-137.</ref><ref name=":1">Bekir Köle, [http://isamveri.org/pdfdrg/D02042/2015_2/2015_2_KOLEB.pdf "Seyyid Ahmed Çapakçûrî’nin Müridi Muhammed İhsan Oğuz’a Gönderdiği İrşâd Mektupları"] ''Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi'', çapa 2, 2015, rr.79-83</ref> Ehmedê Kurdî ku ji Şêx Elî Sebtî destûr û cîgirê şêxê xwe ji bo mezheba neqşîbendî-xelîdî wergirtibû, piştî mirina şêxê xwe di sala 1892an de ji navçeya Paloyê navçeya [[Xarpêt]]ê bûye. Piştî ku çardeh salan li [[Xerpêt]]ê xebatên dînî kiriye, di sala 1906an de diçe [[Sêwreg]]ê û berî ku di sala 1913an de biçe [[Wêranşar, Riha|Wêranşarê]], heşt salan li wir maye. Piştî ku du salan li Wêranşarê dimîne, di sala 1915an de vegeriya Xarpêtê û heta mirina xwe li wir maye. Ehmedê Kurdî ku di 25ê mijdara 1921an de li Xarputê miriye, li hewşa Mizgefta Mezin a Xarpêtê hatiye veşartin.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Dîndarên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1830]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Şêxên kurd]] [[Kategorî:Şêxên Neqşbendiyê]] ilwsh1p0yc1pmmc79rjaqlq0xul3a92 14 316420 2007072 2006961 2026-05-05T12:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007072 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|libnanî]] [[Kategorî:Danserên libnanî|+Jin]] [[Kategorî:Jinên libnanî li gorî pîşeyan]] d344naamh2h7x7vezkx5aunh8o2sjx8 14 316421 2007071 2007000 2026-05-05T12:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007071 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên asyayî|Libnanî]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|Libnanî]] ma78iiu8jfks8biu3m51kqv39b3q79y 14 316423 2007069 2006983 2026-05-05T12:32:15Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007069 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danser li gorî parzemînan|Ewropa]] [[Kategorî:Dans li Ewropayê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî pîşeyan|Danser]] rv6770rslr1ce12fkrl8j1t0ff4hffa 14 316424 2007099 2006999 2026-05-05T13:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2007099 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên asyayî|îsraêlî]] [[Kategorî:Danser li gorî neteweyan|îsraêlî]] cgjbu95pbs8b4v5z89de0r8u9l25v45 14 316428 2007018 2026-05-05T12:02:41Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Sal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sal li Qibrisê]] guhart 2007018 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sal li Qibrisê}} 8fzzqyyxtbrl4nvosao5bi5c576dnd4 15 316429 2007020 2026-05-05T12:02:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sal li Qibrisê]] guhart 2007020 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sal li Qibrisê]] 3od401al263mqcml80fgzlqo13wlaw9 14 316430 2007022 2026-05-05T12:04:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî serdeman]] weke [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] guhart 2007022 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman}} 2sdigu3db90jldu8iechcizqxzczx90 2007031 2007022 2026-05-05T12:09:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2007031 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 316431 2007024 2026-05-05T12:04:53Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Dîroka Kîprosê li gorî serdeman]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] guhart 2007024 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Dîroka Qibrisê li gorî serdeman]] emaow8wa47lukq3c3w2jkm3gfmhqp0a 14 316432 2007033 2026-05-05T12:12:16Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Hezarsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Hezarsal li Qibrisê]] guhart 2007033 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Hezarsal li Qibrisê}} 0grjo8anohe8itt7eiwodq994yeweb0 2007039 2007033 2026-05-05T12:15:00Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2007039 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 316433 2007035 2026-05-05T12:12:16Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsal li Qibrisê]] guhart 2007035 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Hezarsal li Qibrisê]] 8bs83bkshuf4xn48tek3ahv343g7u2m 14 316434 2007041 2026-05-05T12:16:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê li gorî hezarsalan]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] guhart 2007041 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan}} a6miweuq7twb2z8jp1dm0bxqowi2jrp 2007048 2007041 2026-05-05T12:19:10Z Avestaboy 34898 /* */ Rastnivîs 2007048 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 316435 2007043 2026-05-05T12:16:14Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Kîprosê li gorî hezarsalan]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] guhart 2007043 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Avabûnên li Qibrisê li gorî hezarsalan]] nnrkvjrkjx4zvjw8ij3mdpafu2xi9iw 14 316436 2007050 2026-05-05T12:20:40Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avabûnên li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Avabûnên li Qibrisê]] guhart 2007050 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avabûnên li Qibrisê}} nl9gzezc8vegm5yq3y4ek7qzivj4ebr 2007055 2007050 2026-05-05T12:23:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2007055 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 316437 2007057 2026-05-05T12:25:35Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Sedsal li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Sedsal li Qibrisê]] guhart 2007057 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Sedsal li Qibrisê}} fx6wro0g6i7ib8xufg76lau8y8fjfql 2007065 2007057 2026-05-05T12:29:38Z Avestaboy 34898 /* */ 2007065 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 15 316438 2007059 2026-05-05T12:25:35Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Kîprosê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Qibrisê]] guhart 2007059 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Sedsal li Qibrisê]] 47t7ojwjb0dsafsxgkbx1lctyezjlv4 14 316439 2007067 2026-05-05T12:30:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Keyaniya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Keyaniya Qibrisê]] guhart 2007067 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Keyaniya Qibrisê}} ncpcfkmg3yo8sqxr17minu22lxj2vym 2007070 2007067 2026-05-05T12:32:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2007070 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 0 316440 2007294 2026-05-05T22:27:21Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Hattûşaş]] weke [[Hattûşa]] guhart: Sererastkirin 2007294 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Hattûşa]] rq1f9c0hoeeox8mkzk09bgmvg94gh9e 14 316441 2007366 2026-05-06T08:32:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007366 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007369 2007366 2026-05-06T08:36:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2007369 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dibistanên duzimanî]] fd2up45mgu7f6govlrjeqqn4xjv1brx 2007370 2007369 2026-05-06T08:37:28Z Avestaboy 34898 /* */ 2007370 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dibistanên duzimanî|Kanada]] 53e8dtv8xz12q1r4lr5zxen4nhnc5gn 2007371 2007370 2026-05-06T08:39:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2007371 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dibistanên duzimanî|Kanada]] [[Kategorî:Dibistanên li Kanadayê]] sdilra1b11vijfxhnwhonsndi0xx0sx 14 316442 2007372 2026-05-06T08:39:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007372 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007373 2007372 2026-05-06T08:40:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2007373 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2007374 2007373 2026-05-06T08:41:15Z Avestaboy 34898 /* */ 2007374 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kanadayê li gorî cureyan]] cefo1clo5i12753x5j3tp663qyg3o8h 2007375 2007374 2026-05-06T08:42:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2007375 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kanadayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Dibistan li gorî welatan]] dha6e8sw9kdary52jlxiubjp555ucq0 2007376 2007375 2026-05-06T08:43:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2007376 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kanadayê li gorî cureyan|Dibistan]] [[Kategorî:Dibistan li gorî welatan|Kanada]] 0svn8qacxpulknvpbf18gwwvd6rn6p7 2007377 2007376 2026-05-06T08:45:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2007377 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kanadayê li gorî cureyan|Dibistan]] [[Kategorî:Dibistanên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan|Kanada]] [[Kategorî:Dibistan li gorî welatan|Kanada]] l83xsq7smn3xqmb2eud5zbz9bjkams4 14 316443 2007378 2026-05-06T08:45:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2007378 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2007379 2007378 2026-05-06T08:45:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2007379 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2007380 2007379 2026-05-06T08:46:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2007380 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan]] 8bafmqmv3oju198ngea45mt7uak30nl 2007381 2007380 2026-05-06T08:47:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2007381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan| Dibistan]] 9vvttoynsfnnv3vvmske3k2rswtjizd 2007382 2007381 2026-05-06T08:48:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2007382 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan| Dibistan]] [[Kategorî:Dibistanên li Amerîkaya Bakur]] qku0n66fpo1al8u4glcaw993jsmzvri 2007383 2007382 2026-05-06T08:49:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2007383 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Amerîkaya Bakur li gorî welatan| Dibistan]] [[Kategorî:Dibistanên li Amerîkaya Bakur| Welat]] 7s1onmci24w7suupoyg2tpc0w8mcr7o